Μοτζτάμπα Χαμενεΐ: Το αντιμοναρχικό οικοδόμημα δύσκολα αντέχει πολιτικά την εικόνα μιας δυναστικής συνέχειας

Η συζήτηση για την επόμενη ημέρα στην Τεχεράνη έχει αποκτήσει χαρακτηριστικά πολιτικής καταιγίδας, καθώς ο πόλεμος και η διαχείρισή του συμπίπτουν με το πιο ευαίσθητο ερώτημα της διαδοχής στην κορυφή της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Το όνομα του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ –δεύτερου γιου του δολοφονημένου, σύμφωνα με διεθνή πρακτορεία, Αλί Χαμενεΐ– επανέρχεται ως πιθανό «φαβορί» για τη θέση του Ανώτατου Ηγέτη, σε ένα πλαίσιο όπου η θεσμική διαδικασία της Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων τέμνεται με την ισχύ των Φρουρών της Επανάστασης και με την ανάγκη του καθεστώτος να εκπέμψει νομιμοποίηση και συνοχή.

Σπύρος Σιδέρης

Όμως η ιδέα μιας «κληρονομικής μετάβασης» ακουμπά τη βαθύτερη αντίφαση του συστήματος: ένα θεοκρατικό-επαναστατικό οικοδόμημα που θεμελιώθηκε ως αντι-μοναρχικό μετά το 1979, δύσκολα αντέχει πολιτικά την εικόνα μιας δυναστικής συνέχειας.

Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ (γεν. 1969) περιγράφεται τα τελευταία χρόνια ως πρόσωπο με υπόγεια αλλά αποφασιστική επιρροή στο εσωτερικό της εξουσίας. Με περιορισμένη δημόσια έκθεση, καλλιεργεί προφίλ κληρικού με οργανική σχέση με τον μηχανισμό ασφαλείας, ενώ κατά καιρούς εμφανίστηκε σε εκδηλώσεις πλάι σε πολιτικές φιγούρες που θεωρούνται πιο «μετριοπαθείς» ή πραγματιστές, όπως ο Χασάν Ροχανί, ο Αλί Λαριτζανί και ο Μοχάμαντ Τζαβάντ Ζαρίφ. Αυτές οι εμφανίσεις τροφοδότησαν δύο αντίθετες αναγνώσεις: για τους υποστηρικτές του, συνιστούν ένδειξη ικανότητας να λειτουργήσει ως γέφυρα· για τους επικριτές του, αποτελούν μέρος μιας μεθοδικής προετοιμασίας για την κορυφή.

Τι «ζυγίζει» στη διαδοχή: θεσμός, στρατός, νομιμοποίηση

Τυπικά, ο νέος Ανώτατος Ηγέτης επιλέγεται από τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων. Στην πράξη, η ισορροπία ισχύος διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από το σύμπλεγμα ασφάλειας και ιδίως από τους Φρουρούς της Επανάστασης (IRGC), που λειτουργούν ως πυλώνας επιβίωσης του συστήματος. Σε συνθήκες πολέμου, ο παράγοντας «εσωτερική σταθερότητα» αποκτά υπαρξιακό χαρακτήρα: το καθεστώς χρειάζεται μια επιλογή που να εξασφαλίζει συνέχεια διοίκησης, να περιορίζει τις φυγόκεντρες τάσεις και να διατηρεί τη συνοχή του μηχανισμού.

Εδώ, ο Μοτζτάμπα φέρεται να πλεονεκτεί για τρεις λόγους: πρώτον, για την εγγύτητα στον πυρήνα αποφάσεων του πατέρα του· δεύτερον, για τις σχέσεις με το δίκτυο ασφαλείας· τρίτον, για την «κληρονομιά» του ονόματος Χαμενεΐ σε μια περίοδο που το σύστημα χρειάζεται συμβολική συνέχεια. Δεν είναι τυχαίο ότι αναλυτές στην ιρανική δημόσια σφαίρα τον περιγράφουν ως πρόσωπο που μπορεί να λάβει αποφάσεις υψηλού ρίσκου –από τη συνέχιση μέχρι τη διαχείριση ενός τέλους της σύγκρουσης– με μεγαλύτερη πιθανότητα να τις «περάσει» ως επιλογές εθνικής ανάγκης.

Η «οικογενειακή τραγωδία» ως πολιτικό κεφάλαιο

Το πιο σκοτεινό –και πολιτικά καθοριστικό– στοιχείο είναι το πώς μπορεί να λειτουργήσει το πένθος. Σύμφωνα με αναφορές ιρανικών κρατικών μέσων που μεταδόθηκαν διεθνώς, στην ίδια αλυσίδα χτυπημάτων σκοτώθηκαν συγγενικά πρόσωπα του Αλί Χαμενεΐ, ενώ η σύζυγός του, η Μανσουρέ Χοτζαστέχ Μπαγκερζαντέχ, φέρεται επίσης να υπέκυψε σε τραύματα μετά τα πλήγματα. Παράλληλα, διεθνή μέσα αναφέρουν ότι σκοτώθηκε η σύζυγος του Μοτζτάμπα, η Ζαχρά Χαντάντ-Αντέλ (κόρη του Γκολάμ-Αλί Χαντάντ-Αντέλ), καθώς και ένας γιος του.

Επειδή οι πληροφορίες για τα μέλη της οικογένειας Χαμενεΐ συχνά κινούνται ανάμεσα σε επίσημες ανακοινώσεις, διαρροές και προπαγάνδα πολέμου, το κρίσιμο για την πολιτική τους αξιοποίηση δεν είναι μόνο η «κυριολεκτική» αλήθεια, αλλά το πώς αυτές οι απώλειες αφηγούνται. Σε ένα σιιτικό πολιτικό σύστημα που επενδύει διαχρονικά στη συμβολική γλώσσα της θυσίας και του μαρτυρίου, η εικόνα μιας οικογένειας που «πληρώνει αίμα» μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο συσπείρωσης, απονομιμοποιώντας εκ των προτέρων κάθε εσωτερική αμφισβήτηση ως «διχασμό την ώρα της μάχης».

Το μεγάλο ρίσκο: «Δυναστεία» σε αντι-μοναρχικό σύστημα

Το επιχείρημα κατά του Μοτζτάμπα είναι απλό και ισχυρό: αν η διαδοχή αποκτήσει χαρακτηριστικά κληρονομικής μετάβασης, το καθεστώς κινδυνεύει να θυμίσει αυτό που υποτίθεται ότι ανέτρεψε.

Η Ισλαμική Επανάσταση οικοδομήθηκε πάνω στην απόρριψη της δυναστικής λογικής· μια «οικογενειακή διαδοχή» θα μπορούσε να ανοίξει ρωγμές νομιμοποίησης όχι μόνο στην κοινωνία, αλλά και στο εσωτερικό της ελίτ.

Γι’ αυτό, ακόμη κι αν τελικά ο Μοτζτάμπα επιλεγεί, η διαδικασία θα χρειαστεί να «ντυθεί» με θεσμικό μανδύα, επίκληση ανάγκης και ευρεία στήριξη του μηχανισμού ασφαλείας.

Η Ουάσιγκτον παρεμβαίνει στο αφήγημα

Η εξωτερική διάσταση τροφοδοτεί επίσης τη φωτιά. Ο Ντόναλντ Τραμπ φέρεται να δήλωσε ότι ο Μοτζτάμπα είναι ο επικρατέστερος υποψήφιος, αλλά χαρακτήρισε ένα τέτοιο αποτέλεσμα «απαράδεκτο», επιχειρώντας να εντάξει τη διαδοχή στο πεδίο της πίεσης και της απονομιμοποίησης. Για την Τεχεράνη, τέτοιες δηλώσεις –ανεξαρτήτως ουσίας– μπορούν να λειτουργήσουν ως βολικό υλικό: να παρουσιαστεί ο διάδοχος ως στόχος ξένης παρέμβασης και άρα ως πρόσωπο που «δικαιούται» συσπείρωση.

Τι σημαίνει τελικά μια πιθανή ανάδειξη Μοτζτάμπα

Αν ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ βρεθεί στην κορυφή, το πιθανότερο είναι ότι θα δούμε ένα μοντέλο συνέχειας με σκληρό πυρήνα ασφάλειας, με περιορισμένα περιθώρια για θεαματικές μεταρρυθμίσεις στην αρχική φάση.

Το κεντρικό του καθήκον θα είναι η ανασυγκρότηση της νομιμοποίησης σε συνθήκες πολέμου και πένθους: να κρατήσει το σύστημα ενωμένο, να ισορροπήσει ανάμεσα σε «γεράκια» και πραγματιστές, και –κυρίως– να αποτρέψει το ενδεχόμενο η διαδοχή να εκληφθεί ως «τέλος εποχής» και αρχή εσωτερικής αποσταθεροποίησης.

Σε μια χώρα όπου οι θεσμοί λειτουργούν μέσα από συσχετισμούς ισχύος, ο θάνατος του Αλί Χαμενεΐ δεν κλείνει απλώς ένα κεφάλαιο. Μπορεί να ανοίγει ένα νέο, όπου το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα κυβερνήσει, αλλά με ποιο αφήγημα, με ποια συμμαχία και με ποιο τίμημα για την πολιτική αρχιτεκτονική της Ισλαμικής Δημοκρατίας.