Explainer: Τι έγινε στις συνομιλίες ΗΠΑ–Ιράν στη Γενεύη και οι προϋποθέσεις για τελική συμφωνία

Οι έμμεσες διαπραγματεύσεις ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ιράν στη Γενεύη φαίνεται ότι πέρασαν από το στάδιο των γενικών ανταλλαγών στο πιο απαιτητικό πεδίο της εξειδίκευσης: οι δύο πλευρές αποχώρησαν από τον ελβετικό σταθμό με συμφωνία σε ένα γενικό πλαίσιο «κατευθυντήριων αρχών» και με σαφή προσανατολισμό προς τη φάση της διαμόρφωσης κειμένου μιας πιθανής συμφωνίας. Η εξέλιξη περιγράφεται ως «εποικοδομητική», αλλά συνοδεύεται από προειδοποιήσεις και «κόκκινες γραμμές» εκατέρωθεν, την ώρα που στο βάθος παραμένει το βασικό δίλημμα: περιορισμοί στο πυρηνικό πρόγραμμα έναντι ουσιαστικής άρσης των κυρώσεων, χωρίς η διαδικασία να εκτροχιαστεί από απαιτήσεις για μη πυρηνικά ζητήματα (όπως το πυραυλικό πρόγραμμα) ή από τη σκιά στρατιωτικών κινήσεων στην περιοχή.

Σπύρος Σιδέρης

Κεντρικό ρόλο στον τελευταίο γύρο είχε η ομανική διαμεσολάβηση. Ο υπουργός Εξωτερικών του Ομάν, Μπαντρ αλ-Μπουσαϊντί, έκανε λόγο για «καλή πρόοδο» προς τον καθορισμό κοινών στόχων και συναφών τεχνικών ζητημάτων, σημειώνοντας ότι το κλίμα ήταν «εποικοδομητικό». Υπογράμμισε πως καταβλήθηκαν «σοβαρές προσπάθειες» για να προσδιοριστούν οι κατευθυντήριες αρχές που θα επιτρέψουν να ανοίξει ο δρόμος προς μια τελική συμφωνία, ενώ ξεχωριστή αναφορά έκανε στη συμβολή του γενικού διευθυντή της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ), Ραφαέλ Γκρόσι, η οποία –όπως είπε– εκτιμήθηκε ιδιαίτερα. Το μήνυμα της Μουσκάτ ήταν καθαρό: η δουλειά συνεχίζεται και οι δύο πλευρές έφυγαν από τη Γενεύη με «σαφή επόμενα βήματα», τα οποία θα επεξεργαστούν πριν από την επόμενη συνάντηση.

• Παράλληλα, το ομανικό ΥΠΕΞ αποκάλυψε ότι ο Μπαντρ αλ-Μπουσαϊντί είχε στη Γενεύη διαβουλευτική συνάντηση πριν από την έναρξη του γύρου με τον Αμερικανό απεσταλμένο Στιβ Γουίτκοφ και τον Τζάρεντ Κούσνερ, γαμπρό του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ και ειδικό σύμβουλό του. Σύμφωνα με την ίδια ενημέρωση, έγινε αποτίμηση του γενικού πλαισίου και των προϋποθέσεων για την επιτυχία της διαδικασίας τόσο πολιτικά όσο και τεχνικά, με «ρεαλιστικό και εποικοδομητικό» πνεύμα. Οι συνομιλίες πραγματοποιήθηκαν στην κατοικία του ομανού πρέσβη στον ΟΗΕ, υπό αυστηρά μέτρα ασφαλείας, με ορατή –κατά πληροφορίες– την παρουσία ιρανικών διπλωματικών οχημάτων έξω από το κτίριο.

Στον πυρήνα της διαπραγμάτευσης παραμένει η βασική διαφωνία για το εύρος της ατζέντας. Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να διευρύνει τις συνομιλίες ώστε να περιλάβουν και μη πυρηνικά ζητήματα, όπως το απόθεμα ιρανικών πυραύλων. Η Τεχεράνη, από την πλευρά της, ξεκαθαρίζει ότι είναι διατεθειμένη να συζητήσει περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα με αντάλλαγμα ουσιαστική ελάφρυνση/άρση κυρώσεων, χωρίς να εγκαταλείψει πλήρως τον εμπλουτισμό ουρανίου και χωρίς να ανοίξει το πυραυλικό πρόγραμμα στο τραπέζι.

Μετά το τέλος του γύρου, ο Ιρανός ΥΠΕΞ Αμπάς Αραγκτσί έθεσε και έναν πολιτικό όρο που συνοψίζει τη δυσπιστία της Τεχεράνης: κάλεσε τις ΗΠΑ να «σταματήσουν αμέσως» τις απειλές χρήσης βίας κατά του Ιράν. Σε παρέμβασή του στη Διάσκεψη Αφοπλισμού στη Γενεύη, μίλησε για ένα νέο «παράθυρο ευκαιρίας» και εξέφρασε την ελπίδα οι συνομιλίες να οδηγήσουν σε βιώσιμη λύση. Ταυτόχρονα σημείωσε ότι το Ιράν συζήτησε με τη ΔΟΑΕ τον πιθανό ρόλο της στο πλαίσιο των επαφών, τονίζοντας πως κάθε ανθεκτική συμφωνία πρέπει να περιλαμβάνει «πλήρη αναγνώριση των νόμιμων δικαιωμάτων» της χώρας.

• Στο επίπεδο των πρακτικών βημάτων, Αμερικανός αξιωματούχος ανέφερε –σύμφωνα με το Reuters– ότι το Ιράν δήλωσε πως θα επανέλθει μέσα στις επόμενες δύο εβδομάδες με λεπτομερείς προτάσεις για να καλυφθούν «κενά» μεταξύ των θέσεων. «Υπήρξε πρόοδος, αλλά υπάρχουν ακόμη πολλές λεπτομέρειες που πρέπει να συζητηθούν», ήταν το στίγμα της αμερικανικής αποτίμησης. Ο ίδιος ο Αμπάς Αραγκτσί, σε ενημέρωση μέσω της ιρανικής κρατικής τηλεόρασης, έκανε λόγο για «πιο σοβαρές συζητήσεις» σε σύγκριση με τον προηγούμενο γύρο, σημειώνοντας ότι οι διαβουλεύσεις ξεκίνησαν ήδη από τη Δευτέρα, περίπου 24 ώρες πριν από την επίσημη συνεδρίαση. Επιβεβαίωσε ότι υπήρξαν «καλές τεχνικές συζητήσεις» με τον Ραφαέλ Γκρόσι, ο οποίος είχε επαφές και με την αμερικανική αντιπροσωπεία.

Ο Αραγκτσί περιέγραψε το αποτέλεσμα ως ένα γενικό, αλλά κρίσιμο, ορόσημο: συμφωνία σε «δέσμη κατευθυντήριων αρχών» πάνω στην οποία «από εδώ και πέρα θα κινηθούμε» και είσοδος στη φάση της σύνταξης κειμένου για μια πιθανή συμφωνία. Έσπευσε, πάντως, να προσγειώσει τις προσδοκίες, λέγοντας ότι αυτό «δεν σημαίνει ότι θα φτάσουμε γρήγορα σε συμφωνία», αλλά ότι «τουλάχιστον ξεκίνησε η διαδρομή». Δεν έχει ακόμη οριστεί ημερομηνία για τον επόμενο γύρο: το σχέδιο είναι οι δύο πλευρές να δουλέψουν πάνω σε προσχέδια, να τα ανταλλάξουν και κατόπιν να κλειδώσουν το ραντεβού της τρίτης συνάντησης. Σύμφωνα με το ιρανικό πρακτορείο IRNA, ο γύρος διήρκεσε περίπου τρεισήμισι ώρες και υπήρξαν καταρχήν συνεννοήσεις σε γενικά ζητήματα, ενώ οι λεπτομέρειες θα συζητηθούν μετά από διαβουλεύσεις με τις πρωτεύουσες.

Στο παρασκήνιο, η ιρανική πλευρά προσπάθησε να εκπέμψει εικόνα τεχνικής ετοιμότητας και χρονικής πίεσης. Ο εκπρόσωπος του ιρανικού ΥΠΕΞ, Εσμαΐλ Μπαγαΐ, τόνισε ότι η αντιπροσωπεία προσέρχεται «με καλή πίστη» και «μέγιστη σοβαρότητα», υπογραμμίζοντας ότι «ο χρόνος είναι εξαιρετικά σημαντικός και καθοριστικός». Περιέγραψε μάλιστα μια ομάδα με οικονομικούς ειδικούς για την άρση κυρώσεων, τεχνικούς και πυρηνικούς εμπειρογνώμονες και νομικούς, δείχνοντας ότι η Τεχεράνη θέλει να μπει στις «λεπτές τεχνικές πτυχές» του φακέλου. Την ίδια στιγμή, αρνήθηκε οποιαδήποτε σύνδεση της διαδικασίας με άλλες διεθνείς διαπραγματεύσεις που εξελίσσονται παράλληλα, επιμένοντας στην αυτονομία του πυρηνικού μονοπατιού.

• Ωστόσο, η διπλωματία στη Γενεύη εξελίσσεται υπό τη σκιά μιας σκληρής πραγματικότητας: της στρατιωτικής ενίσχυσης των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή και της ρητορικής κλιμάκωσης. Δημοσιεύματα αναφέρουν ότι ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ άφησε να εννοηθεί πως μια αλλαγή καθεστώτος στην Τεχεράνη θα μπορούσε να είναι «το καλύτερο που μπορεί να συμβεί», ενώ τις τελευταίες ημέρες μετακινήθηκε δεύτερη ομάδα αεροπλανοφόρου στην περιοχή και καταγράφηκαν μεταφορές μαχητικών F-35, F-22 και F-16. Αμερικανοί αξιωματούχοι μίλησαν επίσης για προετοιμασία σεναρίων επιχειρήσεων που θα μπορούσαν να διαρκέσουν εβδομάδες, αν δοθεί εντολή επίθεσης. Από ιρανικής πλευράς, μεταδόθηκε ότι έκλεισε προσωρινά τμήμα του Στενού του Ορμούζ, ενώ ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ προειδοποίησε ότι κάθε απόπειρα ανατροπής της ιρανικής κυβέρνησης θα αποτύχει.

Ο ίδιος ο Τραμπ δήλωσε, πριν από την έναρξη, ότι θα συμμετείχε «έμμεσα» στη διαδικασία και ότι πιστεύει πως η Τεχεράνη θέλει συμφωνία, προσθέτοντας πως δεν θεωρεί ότι το Ιράν επιθυμεί να επωμιστεί τις συνέπειες μιας αποτυχίας. Στο φόντο βρίσκονται και τα γεγονότα του περασμένου Ιουνίου, όταν οι ΗΠΑ συμμετείχαν σε πλήγματα κατά ιρανικών πυρηνικών εγκαταστάσεων, εξέλιξη που –σύμφωνα με ιρανικές δηλώσεις– οδήγησε στην αναστολή δραστηριοτήτων εμπλουτισμού. Ιρανός υψηλόβαθμος αξιωματούχος, επίσης μέσω Reuters, υποστήριξε ότι η επιτυχία της Γενεύης εξαρτάται από το να μην κατατεθούν «μη ρεαλιστικές απαιτήσεις» από τις ΗΠΑ και από τη σοβαρότητά τους στην άρση των αυστηρών κυρώσεων.

Το συμπέρασμα, προς το παρόν, είναι διπλό: αφενός, η συμφωνία σε κατευθυντήριες αρχές και η μετάβαση στη σύνταξη κειμένου δείχνουν ότι το κανάλι δεν έχει παγώσει· αφετέρου, οι «λεπτομέρειες» που όλοι επικαλούνται είναι ακριβώς εκείνες που ιστορικά τινάζουν στον αέρα τέτοιες διαδικασίες. Αν οι επόμενες δύο εβδομάδες επιβεβαιώσουν ότι το Ιράν θα επιστρέψει με συγκεκριμένες τεχνικές προτάσεις και αν η Ουάσιγκτον αποφύγει την επέκταση της ατζέντας σε μη αποδεκτά πεδία, τότε η Γενεύη μπορεί να αποδειχθεί αφετηρία πραγματικής διαπραγμάτευσης. Αν όχι, η «εποικοδομητική ατμόσφαιρα» κινδυνεύει να χαθεί μέσα στην πίεση των κυρώσεων, των απειλών χρήσης βίας και των συσχετισμών ισχύος στην περιοχή.