Personalized medicine: Eπανάσταση στην Ογκολογία-Από τη γενική θεραπεία στη μοριακή στόχευση

Η μάχη κατά του καρκίνου εισέρχεται σε μια νέα, συναρπαστική εποχή. Η εξατομικευμένη ιατρική (personalized medicine) αποτελεί, πλέον, την αιχμή του δόρατος στη σύγχρονη ογκολογία, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από το παραδοσιακό μοντέλο της «κοινής θεραπείας για όλους» σε μια αυστηρά προσωποποιημένη προσέγγιση. Στόχος είναι η προσαρμογή της θεραπευτικής στρατηγικής στις μοναδικές γενετικές και βιολογικές ιδιαιτερότητες κάθε ασθενούς.

Ρούλα Σκουρογιάννη

Η Αλεξάνδρα Σταυροπούλου (Βιολόγος) και ο Θάνος Δημόπουλος (Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, Διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής και τ. Πρύτανης ΕΚΠΑ), αναλύουν τα δεδομένα που αλλάζουν τον χάρτη της ογκολογικής φροντίδας.

Η δεκαετία της γονιδιωματικής έκρηξης

Τα τελευταία δέκα χρόνια, η πρόοδος στις τεχνολογίες ανάλυσης του DNA υπήρξε καταιγιστική. Η κλινική πράξη εξελίχθηκε από την απλή εξέταση μεμονωμένων γονιδίων στη χρήση εκτεταμένων πάνελ εκατοντάδων γονιδίων. Πλέον, τεχνολογίες όπως η αλληλούχιση ολόκληρου του εξώματος ή του γονιδιώματος κερδίζουν έδαφος, επιτρέποντας στους επιστήμονες να χαρτογραφήσουν με ακρίβεια τις «μεταλλάξεις-οδηγούς» που πυροδοτούν τη νόσο.

Αυτή η βαθιά κατανόηση των μοριακών μηχανισμών οδήγησε στην ανάπτυξη και έγκριση  στοχευμένων φαρμάκων, τα οποία παρεμβαίνουν συγκεκριμένα στις μοριακές αλλοιώσεις του όγκου, αυξάνοντας την αποτελεσματικότητα και μειώνοντας τις επώδυνες ανεπιθύμητες ενέργειες των παραδοσιακών θεραπειών.

Το τέλος της «εντοπισμένης» θεραπείας: Basket trials και ογκολογικά ανεξάρτητα φάρμακα

Μια από τις σημαντικότερες ανατροπές στην έρευνα είναι οι λεγόμενες «basket trials». Πρόκειται για κλινικές δοκιμές όπου η θεραπεία επιλέγεται με βάση το μοριακό προφίλ του όγκου και όχι το όργανο στο οποίο εντοπίζεται (π.χ. πνεύμονας, μαστός ή έντερο).

Σήμερα, διαθέτουμε εγκεκριμένες θεραπείες με «ογκολογικά ανεξάρτητο» χαρακτήρα (tumor-agnostic therapies). Αυτά τα φάρμακα χορηγούνται σε ασθενείς με τελείως διαφορετικούς τύπους καρκίνου, υπό την προϋπόθεση ότι οι όγκοι τους φέρουν την ίδια ακριβώς γενετική αλλοίωση. Παρότι η προσέγγιση αυτή είναι ακόμη σε πρώιμο στάδιο, οι προοπτικές για το άμεσο μέλλον είναι τεράστιες.

Από τη μονοθεραπεία στους ορθολογικούς συνδυασμούς

Η κλινική εμπειρία έδειξε ότι ο καρκίνος είναι ένας «έξυπνος» εχθρός που συχνά αναπτύσσει αντοχή όταν στοχεύεται μόνο ένας μοριακός μηχανισμός. Για τον λόγο αυτό, η έρευνα στρέφεται πλέον:

·         Στην κατανόηση των μηχανισμών αντοχής των καρκινικών κυττάρων.

·         Στην ανακάλυψη βιοδεικτών που θα προβλέπουν με ακρίβεια ποιοι ασθενείς θα ωφεληθούν από κάθε φάρμακο.

·         Στη δημιουργία ορθολογικών συνδυασμών φαρμάκων που προσφέρουν πιο διαρκή και σταθερά αποτελέσματα.

Ψηφιακή υποστήριξη και Μοριακά Ογκολογικά Συμβούλια

Με τον όγκο των δεδομένων να αυξάνεται εκθετικά, ο γιατρός χρειάζεται νέα εργαλεία για τη λήψη αποφάσεων. Η σύγχρονη ογκολογία επιστρατεύει:

1.      Βάσεις δεδομένων: Διασύνδεση γενετικών αλλοιώσεων με διαθέσιμες θεραπείες και τρέχουσες κλινικές δοκιμές.

2.      Μοριακά Ογκολογικά Συμβούλια: Διεπιστημονικές ομάδες που αναλύουν τα γονιδιωματικά ευρήματα για να προτείνουν την ιδανική λύση για τον κάθε ασθενή.

3.      Συστήματα υποστήριξης αποφάσεων: Ψηφιακά πλαίσια αξιολόγησης που μετατρέπουν την πληροφορία σε κλινική πράξη.

Στοχεύοντας το «ανέφικτο»: KRAS, CAR–T και διειδικά αντισώματα

Ιδιαίτερη αισιοδοξία επικρατεί για την αντιμετώπιση καρκίνων που θεωρούνταν «δύσκολοι». Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι μεταλλάξεις στο γονίδιο KRAS, οι οποίες επί δεκαετίες θεωρούνταν «μη στοχεύσιμες» (undruggable), αλλά πλέον βρίσκονται στο στόχαστρο νέων φαρμάκων.

Παράλληλα, νέες κατηγορίες θεραπειών μεταμορφώνουν την πρόγνωση:

·         Συζεύγματα αντισώματος-φαρμάκου (ADCs): «Έξυπνες βόμβες» που μεταφέρουν τη χημειοθεραπεία απευθείας στο καρκινικό κύτταρο.

·         Διειδικά αντισώματα: Φάρμακα που συνδέουν το καρκινικό κύτταρο με το ανοσοποιητικό σύστημα.

·         CAR-T cell therapies: Τροποποιημένα κύτταρα του ίδιου του ασθενούς που επιτίθενται στον όγκο.

Προκλήσεις και το μέλλον της ιατρικής ακριβείας

Η επόμενη φάση θα περιλαμβάνει ακόμη πιο σύνθετες αναλύσεις, όπως τα RNA πάνελ και η πρωτεομική, καθώς και την εξατομίκευση της ανοσοθεραπείας. Ωστόσο, η μεγάλη πρόκληση παραμένει η εφαρμογή στην καθημερινή κλινική πράξη:

·         Ποια εξέταση είναι η καταλληλότερη;

·         Πώς ερμηνεύονται σωστά τα αποτελέσματα;

·         Πώς θα διασφαλιστεί η πρόσβαση των ασθενών σε διεθνείς κλινικές δοκιμές;

Το μέλλον της ογκολογίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI). Μέσα από τη συνεργασία ακαδημαϊκών ιδρυμάτων και φαρμακευτικής βιομηχανίας, το σύστημα υγείας θα μπορεί να «μαθαίνει» από κάθε ασθενή, προσφέροντας συνεχώς πιο στοχευμένες, αποτελεσματικές και ελπιδοφόρες θεραπείες.

*Μικρό λεξικό της νέας Ογκολογίας: Οι όροι που πρέπει να γνωρίζουμε

Για την καλύτερη κατανόηση των εξελίξεων στην εξατομικευμένη ιατρική, συγκεντρώσαμε και επεξηγούμε με απλά λόγια τις βασικές έννοιες που αναφέρονται στο άρθρο:

·         Γονιδιωματική (Genomics): Ο κλάδος της βιολογίας που μελετά το σύνολο του γενετικού υλικού (DNA) ενός οργανισμού. Στον καρκίνο, η γονιδιωματική ανάλυση μας επιτρέπει να εντοπίσουμε τις συγκεκριμένες «βλάβες» ή μεταλλάξεις που κάνουν έναν όγκο να αναπτύσσεται.

·         Βιοδείκτες (Biomarkers): Πρόκειται για βιολογικά «σημάδια» (μόρια, πρωτεΐνες ή γονίδια) που ανιχνεύονται στο αίμα, στα ούρα ή στους ιστούς. Οι βιοδείκτες λειτουργούν ως πυξίδα για τους γιατρούς, καθώς δείχνουν αν μια θεραπεία θα είναι αποτελεσματική ή αν η νόσος εξελίσσεται.

·         Ανοσοθεραπεία (Immunotherapy): Μια επαναστατική κατηγορία θεραπείας που δεν στοχεύει απευθείας τον καρκίνο, αλλά «εκπαιδεύει» ή ενεργοποιεί το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα του ασθενούς, ώστε να αναγνωρίζει και να καταστρέφει τα καρκινικά κύτταρα.

·         Στοχευμένη θεραπεία (Targeted Therapy): Φάρμακα σχεδιασμένα να επιτίθενται μόνο σε συγκεκριμένα «ελαττωματικά» μόρια των καρκινικών κυττάρων, αφήνοντας ανέπαφα τα υγιή κύτταρα. Αυτό μειώνει τις παρενέργειες σε σχέση με την κλασική χημειοθεραπεία.

·         Μεταλλάξεις-Οδηγοί (Driver Mutations): Οι συγκεκριμένες γενετικές αλλαγές που «οδηγούν» τον καρκίνο να εξαπλωθεί. Η ταυτοποίησή τους είναι το «κλειδί» για να βρεθεί το κατάλληλο στοχευμένο φάρμακο.