Explainer: Τελικά τι έγινε στο Alden Biesen-Νέα στρατηγική ευελιξίας με υπόβαθρο την ΕΕ δύο ταχυτήτων

Μπορεί ο Αντόνιο Κόστα να επιμένει ότι στόχος παραμένει η συμφωνία των 27 όμως η συζήτηση στο Alden Biesen δείχνει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση ετοιμάζεται για μια νέα φάση: λιγότερη συναίνεση, περισσότερη ταχύτητα και έναν αυξανόμενο κίνδυνο εσωτερικών ρωγμών. Το αν αυτό θα αποτελέσει λύση στο σημερινό αδιέξοδο ή την απαρχή μιας βαθύτερης διχοτόμησης, θα κριθεί τους επόμενους μήνες.

Στο μεσαιωνικό κάστρο Alden Biesen, στο ανατολικό Βέλγιο, η άτυπη συνάντηση των ηγετών της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανέδειξε με τον πιο καθαρό τρόπο το πολιτικό αδιέξοδο αλλά και τη στρατηγική κατεύθυνση που διαμορφώνεται στις Βρυξέλλες. Ανταγωνιστικότητα, βιομηχανική πολιτική και θεσμική ευελιξία βρέθηκαν στο επίκεντρο, με την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν να προαναγγέλλει έναν νέο οδικό χάρτη μεταρρυθμίσεων που θα παρουσιαστεί ενόψει της επίσημης Συνόδου Κορυφής του Μαρτίου.

• «Μία Ευρώπη, μία αγορά – αυτός ήταν ο τίτλος της σημερινής συζήτησης και αυτή είναι η φιλοδοξία μας», δήλωσε, υπογραμμίζοντας ότι η Κομισιόν κινείται πλέον με αίσθημα κατεπείγοντος. Στο ίδιο μήκος κύματος, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα μίλησε για μετάβαση «από την ενιαία αγορά σε μία αγορά», δεσμευόμενος ότι η διαδικασία θα ολοκληρωθεί έως το 2027.

Πίσω από τις δηλώσεις περί ενότητας, ωστόσο, αναδύθηκε ξεκάθαρα μια πολιτική παραδοχή: η ομοφωνία των 27 κρατών-μελών θεωρείται πλέον από πολλούς ηγέτες τροχοπέδη. Η συζήτηση για την «Ευρώπη δύο ταχυτήτων» –ή, θεσμικά, για την ενισχυμένη συνεργασία– δεν έγινε στο περιθώριο, αλλά στο κέντρο της συνόδου.

Η πρόεδρος της Κομισιόν ήταν σαφής: «Προτιμώ να προχωρήσουμε με τους 27. Αν όμως κάποιες χώρες δεν μπορούν, θα ξεκινήσουμε με τις υπόλοιπες και όποιος θέλει θα προστεθεί στην πορεία». Στο ίδιο πνεύμα, ο Εμανουέλ Μακρόν έθεσε άτυπο χρονοδιάγραμμα: έως τον Ιούνιο θα πρέπει να υπάρχει συγκεκριμένη πρόοδος· διαφορετικά, «θα συνεχίσουμε με ενισχυμένη συνεργασία».

Η ενισχυμένη συνεργασία δεν αποτελεί θεωρητικό σενάριο. Τον Δεκέμβριο ενεργοποιήθηκε για την έκδοση δανείου 90 δισ. ευρώ προς την Ουκρανία, παρακάμπτοντας αντιρρήσεις κρατών όπως η Ουγγαρία. Στο Alden Biesen, η φον ντερ Λάιεν κατονόμασε δύο πεδία όπου το εργαλείο αυτό ενδέχεται να χρησιμοποιηθεί άμεσα: την Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων –για την κινητοποίηση ιδιωτικών κεφαλαίων σε στρατηγικά έργα– και το λεγόμενο «28ο καθεστώς», ένα ενιαίο ευρωπαϊκό πλαίσιο ίδρυσης επιχειρήσεων.

Το μήνυμα ήταν σαφές: όποια κράτη δεν μπορούν ή δεν θέλουν να ακολουθήσουν, κινδυνεύουν να μείνουν πίσω.

Παράλληλα, οι ηγέτες συμφώνησαν να προχωρήσουν σε μια νέα στρατηγική «Αγοράστε Ευρωπαϊκά», με στόχο την ενίσχυση στρατηγικών κλάδων όπως η άμυνα, το Διάστημα, οι καθαρές τεχνολογίες, η τεχνητή νοημοσύνη και τα συστήματα πληρωμών. Η συζήτηση για την «ευρωπαϊκή προτίμηση» δεν είναι νέα, αποκτά όμως νέα δυναμική υπό την πίεση των ΗΠΑ, της Κίνας και των αλλεπάλληλων κρίσεων που αποκάλυψαν τα τρωτά σημεία της ευρωπαϊκής οικονομίας.

• Οι διαφορές προσέγγισης παραμένουν. Ο Μακρόν βλέπει το «Αγοράστε Ευρωπαϊκά» ως αμυντικό μέτρο απέναντι σε αθέμιτο ανταγωνισμό, ενώ ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς προκρίνει μια πιο ανοιχτή λογική «Made with Europe», με έμφαση στην απορρύθμιση και στις εμπορικές συμφωνίες.

Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν η Ευρώπη συζητά δύο ταχύτητες, αλλά αν αυτές θα θεσμοθετηθούν. Με τα χρονοδιαγράμματα που τέθηκαν –Μάρτιος για τα σχέδια, Ιούνιος για τις αποφάσεις– όλα δείχνουν ότι στην επόμενη Σύνοδο Κορυφής το θέμα δεν θα μπορεί να αποφευχθεί.

Οι αντιδράσεις αναμένεται να είναι έντονες: χώρες που φοβούνται περιθωριοποίηση, κράτη με ισχυρό εξαγωγικό προφίλ που ανησυχούν για προστατευτισμό, αλλά και πολιτικές δυνάμεις που βλέπουν στην ενισχυμένη συνεργασία ένα βήμα προς μια de facto ομοσπονδιοποίηση χωρίς πλήρη δημοκρατική νομιμοποίηση.