Η NEW START έληξε… και τώρα τι; Έκκληση Γκουτέρες για νέα συμφωνία-Ο ρόλος της Κίνας

Η συνθήκη new START έληξε. Οι δύο μεγαλύτερες πυρηνικές δυνάμεις του κόσμου ΗΠΑ και Ρωσία δεν δεσμεύονται πλέον από ανώτατα όρια για τα στρατηγικά πυρηνικά οπλοστάσιά τους. Η λήξη της συνθήκης New START που υπεγράφη το 2010, αυξάνει τον κίνδυνο ενός νέου ανεξέλεγκτου ανταγωνισμού εξοπλισμών, καθώς οι χώρες δεν θα έχουν πλέον πρόσβαση σε επαληθεύσιμα δεδομένα για τις κινήσεις του αντιπάλου. 

Η κυβέρνηση Τραμπ έχει εκφράσει προσχηματικά την επιθυμία για μια νέα συμφωνία που θα περιλαμβάνει απαραίτητα και την Κίνα, κάτι που το Πεκίνο αρνείται επίμονα όσο το οπλοστάσιό του παραμένει πολύ μικρότερο έναντι των άλλων δυνάμεων.

Το πυρηνικό οπλοστάσιο της Κίνας αναπτύσσεται ραγδαία, με περίπου 550 στρατηγικούς πυρηνικούς εκτοξευτές, αριθμός που εξακολουθεί να είναι πολύ χαμηλότερος από τους 800 που έχουν στη διάθεσή τους η Ρωσία και οι ΗΠΑ βάσει του New Start. Η Γαλλία και η Βρετανία –σύμμαχοι των ΗΠΑ που έχουν δεσμευτεί με συνθήκες- έχουν μαζί άλλους 100.

Η συνθήκη New START, που περιορίζει τις αναπτυγμένες στρατηγικές πυρηνικές κεφαλές σε 1.550 ανά πλευρά, λήγει χωρίς να υπάρχει διάδοχη συμφωνία. Η Ρωσία πρότεινε μια άτυπη μονοετή παράταση, αλλά οι ΗΠΑ δεν έχουν απαντήσει μέχρι και σήμερα. Το αποτέλεσμα είναι ότι από σήμερα, οι δύο μεγαλύτερες πυρηνικές δυνάμεις θα μπορούν να αναπτύξουν απεριόριστο αριθμό πυρηνικών όπλων, χωρίς διαφάνεια, χωρίς επιθεωρήσεις, χωρίς κανέναν φραγμό.

Αναλυτές επισημαίνουν ότι αυτό δεν είναι απλώς μια επιστροφή στον Ψυχρό Πόλεμο, είναι κάτι χειρότερο. Σήμερα υπάρχουν περισσότερες πυρηνικές χώρες, περισσότερες τεχνολογίες, περισσότερες πιθανότητες λάθους και περισσότερες κρίσεις που μπορούν να ξεφύγουν από τον έλεγχο.

Παρά τη λήξη της New START, οι δύο χώρες παραμένουν συμβαλλόμενα μέρη στη Συνθήκη Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Όπλων (NPT) των Ηνωμένων Εθνών, η οποία τις υποχρεώνει νομικά να προχωρήσουν σε πλήρη πυρηνικό αφοπλισμό.

Ωστόσο, η συμπεριφορά τους – η απουσία διαπραγματεύσεων, η ανάπτυξη νέων συστημάτων, η απειλή χρήσης – δείχνει ότι η NPT έχει μετατραπεί σε μια συνθήκη που οι πυρηνικές δυνάμεις επικαλούνται αλλά δεν εφαρμόζουν.

• Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες , κάλεσε τις ΗΠΑ και τη Ρωσία να υπογράψουν γρήγορα μια νέα συμφωνία για τον έλεγχο των πυρηνικών όπλων, καθώς η ισχύουσα συνθήκη έληξε σε αυτό που χαρακτήρισε «σοβαρή στιγμή για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια».

«Για πρώτη φορά μετά από περισσότερο από μισό αιώνα, αντιμετωπίζουμε έναν κόσμο χωρίς δεσμευτικά όρια στα στρατηγικά πυρηνικά οπλοστάσια… των δύο κρατών που κατέχουν τη συντριπτική πλειοψηφία του παγκόσμιου αποθέματος πυρηνικών όπλων», δήλωσε ο Γκουτέρες την Τετάρτη.

«Αυτή η διάλυση δεκαετιών επιτευγμάτων δεν θα μπορούσε να έρθει σε χειρότερη στιγμή – ο κίνδυνος χρήσης πυρηνικού όπλου είναι ο υψηλότερος εδώ και δεκαετίες», είπε, μετά τις ρωσικές υποδείξεις για χρήση τακτικών πυρηνικών όπλων στις αρχές του πολέμου στην Ουκρανία.

Η Ρωσία και οι ΗΠΑ ελέγχουν περισσότερο από το 80% των πυρηνικών κεφαλών παγκοσμίως. Ο Γκουτέρες κάλεσε την Ουάσινγκτον και τη Μόσχα «να επιστρέψουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων χωρίς καθυστέρηση και να συμφωνήσουν σε ένα διάδοχο πλαίσιο».

Το ορόσημο αυτό αποτελεί τέλος για περισσότερες από πέντε δεκαετίες ελέγχου των όπλων σε μια εποχή αυξανόμενης παγκόσμιας αστάθειας. Και θα μπορούσε να απειλήσει τη συνθήκη μη διάδοσης των πυρηνικών όπλων (NPT) του 1970 – η οποία θα επανεξεταστεί φέτος – βάσει της οποίας τα κράτη χωρίς πυρηνικά όπλα δεσμεύτηκαν να μην τα αποκτήσουν, εφόσον τα κράτη που τα κατείχαν κατέβαλαν καλόπιστες προσπάθειες για τον αφοπλισμό τους.

Η συνθήκη, που υπογράφηκε το 2010 στην Πράγα από τους τότε προέδρους Μπαράκ Ομπάμα και Ντμίτρι Μεντβέντεφ, περιόριζε το πυρηνικό οπλοστάσιο κάθε πλευράς σε 1.550 αναπτυγμένες στρατηγικές κεφαλές, μια μείωση σχεδόν 30% από το προηγούμενο όριο που είχε τεθεί το 2002.

Ο Μεντβέντεφ δήλωσε ότι η λήξη της συνθήκης θα πρέπει να «ανησυχήσει τους πάντες». Ο Ομπάμα έγραψε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι η λήξη της συνθήκης «θα μπορούσε να πυροδοτήσει έναν ακόμη αγώνα εξοπλισμών που θα κάνει τον κόσμο λιγότερο ασφαλή».

Ο Τζο Μπάιντεν συμφώνησε με τη Ρωσία να παρατείνει το New Start για πέντε χρόνια μετά την ήττα του Ντόναλντ Τραμπ στις εκλογές του 2020, αλλά οι εντάσεις μεταξύ των δύο χωρών αργότερα κλιμακώθηκαν λόγω της εισβολής της Μόσχας στην Ουκρανία.

Ο Τραμπ έχει επανειλημμένα επικρίνει τους διεθνείς περιορισμούς στις ΗΠΑ και έχει ζητήσει την επανέναρξη των πυρηνικών δοκιμών μετά από ένα μακρύ μορατόριουμ, αν και δεν έχει δώσει συνέχεια.

• Ωστόσο, ορισμένοι παρατηρητές λένε ότι η λήξη του New Start οφείλεται λιγότερο στην ιδεολογία και περισσότερο στον τρόπο λειτουργίας της κυβέρνησης Τραμπ, όπου οι διπλωμάτες καριέρας είναι στο περιθώριο, απλώς μη έχοντας το εύρος ζώνης για να διαπραγματευτούν μια πολύπλοκη συμφωνία.

Ο Τραμπ δεν έδωσε συνέχεια στην πρόταση του Ρώσου προέδρου Βλαντιμίρ Πούτιν για παράταση των ορίων της συνθήκης για ένα έτος. Ερωτηθείς τον Οκτώβριο μπροστά από το ελικόπτερό του σχετικά με την πρόταση, ο Τραμπ είπε ότι ακουγόταν «σαν καλή ιδέα», αλλά δεν υπήρξαν επακόλουθες διαπραγματεύσεις.

Το ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών δήλωσε την Τετάρτη ότι θεωρεί ότι και οι δύο χώρες «δεν δεσμεύονται πλέον από καμία υποχρέωση ή συμμετρική δήλωση στο πλαίσιο της συνθήκης».

«Η Ρωσική Ομοσπονδία σκοπεύει να ενεργήσει υπεύθυνα και συνετά», πρόσθεσε, αλλά προειδοποίησε ότι είναι έτοιμη να λάβει «αποφασιστικά» αντίμετρα εάν απειληθεί η εθνική της ασφάλεια.

Ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ δήλωσε ότι κάθε πλευρά έπρεπε να κάνει «ό,τι είναι δυνατόν» για να αποτρέψει μια νέα κούρσα εξοπλισμών. «Σας προτρέπω να μην εγκαταλείψετε αυτό το μέσο χωρίς να επιδιώξετε να διασφαλίσετε ότι θα εφαρμοστεί με συγκεκριμένο και αποτελεσματικό τρόπο», είπε στην εβδομαδιαία γενική ακρόασή του.

Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, δήλωσε την Τετάρτη ότι ο Τραμπ θα λάβει απόφαση αργότερα και επανέλαβε την έκκλησή του για μια νέα συμφωνία που θα περιλαμβάνει την Κίνα.

«Ο πρόεδρος έχει ξεκαθαρίσει στο παρελθόν ότι για να υπάρξει πραγματικός έλεγχος των όπλων στον 21ο αιώνα, είναι αδύνατο να γίνει κάτι που να μην περιλαμβάνει την Κίνα, λόγω του τεράστιου και ταχέως αυξανόμενου αποθέματός της», δήλωσε ο Ρούμπιο.