Όταν η “ενημέρωση” βασίζεται στον αλγόριθμο-Minimalsts, OnLine Users, Traditionalists

Όταν ειδικοί του χώρου της ενημέρωσης και της επικοινωνίας υποστηρίζουν ότι οι νέοι άνθρωποι απορρίπτουν μαζικά τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και εμπιστεύονται την πληροφόρησή τους στα social media ίσως κάποιοι να σκέφτονται ότι όλα αυτά είναι υπερβολές. Οι αριθμοί όμως δικαιώνουν-και με το παραπάνω-αυτούς τους ισχυρισμούς. Ο τρόπος με τον οποίο ενημερώνεται η νέα γενιά σε Ελλάδα και Ευρώπη απέχει παράσαγγας από το σύνηθες μοντέλο που έχουμε κατά νου.

Νίκος Γιαννόπουλος

Σχεδόν οι μισοί νέοι από 16 έως 30 ετών έχουν ως κύρια πηγή της ενημέρωσής τους τα social media και 60% εξ αυτών εκτίθενται σε ειδήσεις τυχαία μέσω του feed και του συνεχούς scrolling. Πρόκειται για το φαινόμενο που ονομάζεται “incidentally encountered”, δηλαδή ειδήσεις που κάποιος πέφτει πάνω τους ενώ κάνει κάτι άλλο online.

Ο κύριος στόχος των χρηστών δηλαδή δεν είναι να ενημερωθούν κάτι που τελικά επιτυγχάνεται δια της πλαγίας (και αφού, φυσικά, έχουν καταναλώσει και άλλο περιεχόμενο). Αυτό γίνεται γιατί η εμπιστοσύνη τους στα “παραδοσιακά” ΜΜΕ βρίσκεται σε χαμηλά επίπεδα.

Ο τρόπος της ενημέρωσης των νέων από τα παραπάνω γίνεται-πιστεύουμε-ξεκάθαρος. Δεν υπάρχει εμβάθυνση αλλά κατανάλωση video (στη μεγάλη τους πλειοψηφία σύντομα) και headlines τίτλων. H ανάγνωση είναι περιορισμένη και η έμφαση δίνεται αφενός στην εικόνα και αφετέρου στο συναίσθημα.

Οι πλατφόρμες μέσω των οποίων ενημερώνονται οι νέοι είναι βέβαια οι γνωστές. Facebook, YouTube, Instagram και TikTok πρωταγωνιστούν, το τελευταίο κάνει θραύση στις μικρές ηλικίες. Παράλληλα, λόγω ακριβώς της φύσης της ενημέρωσης από τα social, καταγράφεται και ανησυχία για την ύπαρξη των fake news.

Σε κάθε περίπτωση φαίνεται ότι η ενημέρωση των νέων εξαρτάται ιδιαίτερα από τον αλγόριθμο. Οι εν γένει προτιμήσεις των υποκειμένων στο internet προφανώς αποτυπώνονται και στο είδος (και τη θεματολογία) των ειδήσεων που “προτιμά” ο χρήστης, εν προκειμένω ο νέος χρήστης. Παράδειγμα: Αν στο χρήστη αρέσουν τα σπορ, αυτό ο αλγοριθμός το κατανοεί και “προσφέρει” στο feed ανάλογες ειδήσεις.

Παράλληλα, σύμφωνα με μία ολλανδική έρευνα υπάρχουν τέσσερις βασικές κατηγορίες νέων “καταναλωτών” ειδήσεων.

• Οι Minimalsts έχουν ελάχιστη επαφή με τις ειδήσεις, βλέπουν βασικά ότι τους “σερβίρεται”.
• Οι OnLine Users ενημερώνονται και από τα social και από τα sites ενώ οι Omnivores χρησιμοποιούν όλες τις διαθέσιμες πηγές.
• Τέλος οι Traditionalists δείχνουν εμπιστοσύνη στις “παραδοσιακές” μορφές των εφημερίδων και της τηλεόρασης. Δεν αποτελούν την πλειοψηφία όπως μπορεί να καταλάβει ο καθένας.

Για κάθε κατηγορία καταγράφονται ξεχωριστά χαρακτηριστικά. Αυτό της “εύκολης” και της “τυχαίας” πληροφόρησης δείχνει να κυριαρχεί. Δεν πάει ο χρήστης στις ειδήσεις, πηγαίνουν οι ειδήσεις να “βρουν” τον χρήστη στην αγαπημένη του πλατφόρμα φροντίζοντας, την ίδια στιγμή, να μην τον ξεβολεύουν. Εχει συνηθίσει να βλέπει ένα video περίπου 20 δευτερολέπτων; Αυτό ακριβώς θα του δώσει.

Εδώ μπαίνει το ερώτημα πως ακριβώς χειρίζεται ο καθένας την πληροφορία και τι ακριβώς κάνει για να εμβαθύνει/αναλύσει. Το δεύτερο πλαίσιο του εν λόγω ερωτήματος είναι και το πιο δύσκολο να απαντηθεί. Η ανάλυση αποτελεί ζητούμενο και βρίσκεται στη διακριτική ευχέρεια του χρήστη. Έχει να κάνει με πράγματα όπως τα γενικότερα ενδιαφέροντά του, το ύψος της ευφυίας του, την ποσότητα του ελεύθερου χρόνου του και άλλα πολλά. Δυστυχώς η ανάλυση και η εμβάθυνση δεν εξασφαλίζονται. Κανείς, άρα, δεν μπορεί να είναι σίγουρος ότι οι νέοι, τουλάχιστον στην πλειοψηφία τους, ενημέρωνονται επαρκώς και ποιοτικά.

Ο αυξημένος ρόλος του συναισθήματος (μέσω της κατανάλωσης μεγάλης ποσότητας εικόνας) είναι εξίσου προβληματικός. Επαφίεται στον κάθε ένα και στη κάθε μία ξεχωριστά να φτάσει στην ουσία της είδησης, να “διαψεύσει” κυρίαρχες οπτικές και να αναδείξει άλλες, όχι και τόσο προφανείς με γυμνό μάτι. Είναι φυσικά απαραίτητη η κριτική ικανότητα η οποία σ’ ένα περιβάλλον χάους όπως το σημερινό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

Η πρόκληση, σε τελική ανάλυση, για τη σημερινή δημοσιογραφία είναι να προσεγγίσει μία γενιά η οποία έχει μάθει στον “εύκολο” τρόπο πληροφόρησης. Η κρίσιμη ισορροπία βρίσκεται στην περιοχή που εκτείνεται από τον εντοπισμό και το “σερβίρισμα” της είδησης μέχρι την ανάλυσή της, αν και εφόσον αυτή υπάρξει βέβαια. 

Αποτελεί έτσι καθήκον των μέσων να ωθούν με τρόπους που μπορεί να σχεδιαστούν, το χρήστη να μπει πιο βαθιά μέσα στην πληροφορία, να την επεξεργαστεί, να προβληματιστεί γι’ αυτήν και εν τέλει να σχηματίσει τη δική του άποψη.

Αν μιλάμε ειδικά για την Ελλάδα χώρα στην οποία η αξιοπιστία των “παραδοσιακών” μέσων ενημέρωσης έχει κυλήσει στα τάρτατα, η δουλειά που θα πρέπει τα ΜΜΕ να κάνουν είναι διπλάσια και τριπλάσια. Δεν οφείλουν απλά να πλησιάσουν τους νέους χρήστες με έναν όσο το δυνατόν πιο σύγχρονο τρόπο αλλά και να πείσουν για την αξιοπιστία τους ένα κοινό το οποίο έχει πολλούς λόγους να αμφιβάλλει και να υποψιάζεται το αντίθετο.

(Για το εν λόγω ρεπορτάζ χρησιμοποιήθηκαν πληροφορίες από το Reuters Institute for the Study of Journalism (Oxford) και από το Journal of Communication)