Ανάλυση Politico: Ευρώπη και ΗΠΑ στα πρόθυρα οριστικής ρήξης μετά τις απειλές Τραμπ για τη Γροιλανδία

Όπως συμβαίνει σε πολλές σχέσεις που φθίνουν, η συνεργασία μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ από τότε που ο Ντόναλντ Τραμπ επέστρεψε στον Λευκό Οίκο πριν από έναν χρόνο, χαρακτηρίζεται από διαφωνίες, άρρητες εντάσεις και προσπάθειες να διατηρηθούν τα προσχήματα δημοσίως.

Όπως αναφέρει σε ανάλυσή του το Politico, για πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, ακόμη και για τους παλαιότερους και πιο πιστούς συμμάχους των ΗΠΑ, η απειλή του Τραμπ για επιβολή τιμωρητικών δασμών σε όποιον επιχειρήσει να τον εμποδίσει να προσαρτήσει τη Γροιλανδία, αποτέλεσε το αποκορύφωμα. Πλέον, θεωρούν πως ο «διαζύγιο» είναι αναπόφευκτο.

Σε ιδιωτικές συνομιλίες, απογοητευμένοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι χαρακτηρίζουν την προσπάθεια του Τραμπ να προσαρτήσει το κυρίαρχο δανέζικο έδαφος ως «παράλογη» και «τρελή», διερωτώμενοι αν βρίσκεται σε «πολεμική διάθεση» μετά τις ενέργειές του στη Βενεζουέλα. Πολλοί ζητούν τη σκληρότερη ευρωπαϊκή απάντηση, καθώς βλέπουν την κίνηση αυτή ως μια ξεκάθαρη και αδικαιολόγητη «επίθεση» στους διατλαντικούς συμμάχους.

«Νομίζω πως αυτό εκλαμβάνεται ως το σημείο χωρίς επιστροφή», δήλωσε Ευρωπαίος διπλωμάτης υπό καθεστώς ανωνυμίας. «Η Ευρώπη έχει κατηγορηθεί ότι είναι αδύναμη απέναντι στον Τραμπ. Υπάρχει κάποια αλήθεια σε αυτό, αλλά υπάρχουν κόκκινες γραμμές.»

Ανώτατοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι θεωρούν πλέον πως η Αμερική του Τραμπ δεν είναι πια αξιόπιστος εμπορικός εταίρος, πόσο μάλλον ασφαλής σύμμαχος, και πως πρέπει επειγόντως να σχεδιάσουν το μέλλον. Όπως επισημαίνει κορυφαίος κυβερνητικός παράγοντας ευρωπαϊκής χώρας: «Υπάρχει μια μόνιμη αλλαγή στην αμερικανική πολιτική. Δεν μπορούμε απλώς να περιμένουμε. Πρέπει να κινηθούμε συντονισμένα προς μια νέα πραγματικότητα.»

Συντονισμός για ένα νέο ευρωπαϊκό μέλλον

Αυτός ο συντονισμός έχει ήδη ξεκινήσει, όπως και οι συζητήσεις για το επόμενο βήμα. Εάν δεν υπάρξει ριζική αλλαγή στην προσέγγιση των ΗΠΑ, η διαδικασία φαίνεται πως θα οδηγήσει σε ριζική αναδιάταξη της Δύσης, με παγκόσμιες συνέπειες: από οικονομικές απώλειες λόγω εντεινόμενων εμπορικών εντάσεων μέχρι αυξημένους κινδύνους για την ασφάλεια, καθώς η Ευρώπη θα χρειαστεί να αμυνθεί χωρίς αμερικανική υποστήριξη πριν είναι πλήρως έτοιμη.

Και οι ίδιες οι ΗΠΑ θα αντιμετωπίσουν κόστος, όπως η δυσκολία προβολής ισχύος στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή χωρίς την ευρωπαϊκή υποδομή βάσεων και λογιστικής υποστήριξης.

Εκτός από τα αντίμετρα μέσω εμπορίου, διπλωμάτες και κυβερνητικοί αξιωματούχοι συζητούν τι θα σημάνει ένας μακροχρόνιος διαχωρισμός από την Ουάσιγκτον.

Για τους περισσότερους, το ενδεχόμενο αυτό είναι επώδυνο: τερματίζει 80 χρόνια ειρηνικής συνεργασίας, αμοιβαίας στήριξης και επικερδούς εμπορίου, ενώ θέτει υπό αμφισβήτηση το μέλλον του NATO. Κάποιες κυβερνήσεις προσπαθούν να διασώσουν ό,τι μπορούν, ενώ η σκληροπυρηνική πρωθυπουργός της Ιταλίας Τζόρτζια Μελόνι επιχειρεί να ξαναχτίσει τις γέφυρες.

Ωστόσο, για ορισμένους αξιωματούχους, το μέλλον της Δύσης χωρίς τις ΗΠΑ δεν φαντάζει πλέον αδιανόητο.

Η νέα συμμαχία των προθύμων

Ευρωπαϊκά κράτη — ακόμη κι αυτά εκτός ΕΕ όπως η Βρετανία και η Νορβηγία — έχουν περάσει μεγάλο μέρος της δεύτερης θητείας του Τραμπ δουλεύοντας αποτελεσματικά σε μια ανεξάρτητη ομάδα που στηρίζει την Ουκρανία: τη λεγόμενη «συμμαχία των προθύμων».

Σύμβουλοι εθνικής ασφάλειας από 35 χώρες βρίσκονται σε τακτική επικοινωνία – τόσο διαδικτυακά όσο και δια ζώσης – ενώ ανταλλάσσουν μηνύματα με λιγότερο επίσημους τρόπους. Έχουν συνηθίσει στη συλλογική λήψη αποφάσεων σε έναν κόσμο όπου ο Τραμπ αποτελεί μέρος του προβλήματος.

Σύμφωνα με πληροφορίες από άτομα που γνωρίζουν τη λειτουργία της ομάδας, τα επίπεδα εμπιστοσύνης είναι υψηλά. Δεν περιορίζονται μόνο στους αξιωματούχους: οι εθνικοί ηγέτες συμμετέχουν προσωπικά σε στενούς κύκλους συνεργασίας.

Κιρ Στάρμερ, Εμανουέλ Μακρόν, Φρίντριχ Μερτς, η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ο Aλεξάντερ Στουμπ της Φινλανδίας και η Μελόνι ανταλλάσσουν συχνά μηνύματα — πολλές φορές όλοι μαζί στην ίδια συνομιλία.

Τον τελευταίο χρόνο έχουν αναπτύξει μια αποτελεσματική ρουτίνα ανταλλαγής μηνυμάτων κάθε φορά που ο Τραμπ προβαίνει σε απρόβλεπτες ή επικίνδυνες κινήσεις. «Όταν τα γεγονότα εξελίσσονται γρήγορα, ο συντονισμός είναι δύσκολος κι αυτή η ομάδα [chat] λειτουργεί εξαιρετικά», αναφέρει γνώστης της διαδικασίας. «Λέει πολλά για τις προσωπικές σχέσεις και τη σημασία τους.»

Aυτό το «ανεπίσημο αλλά ενεργό» σχήμα αποκαλείται “Washington Group”, μετά την επίσκεψη των Ευρωπαίων ηγετών στον Λευκό Οίκο μαζί με τον πρόεδρο της Ουκρανίας Bολοντίμιρ Ζελένσκι, τον περασμένο Αύγουστο.

Nέα στρατηγική ασφάλειας χωρίς τις ΗΠΑ;

Mέχρι πρόσφατα, στόχος αυτής της ομάδας ήταν να διατηρήσει ψυχραιμία απέναντι στις πολιτικές κινήσεις του Τραμπ και να μην αντιδρά στις προκλητικές δηλώσεις του. Αυτή η στάση διευκόλυνε σημαντικά τη διαδικασία ειρήνευσης στην Ουκρανία: η συμμαχία των προθύμων πλησιάζει πλέον σε πλαίσιο ειρήνης στο οποίο οι ΗΠΑ δεσμεύονται για εγγυήσεις ασφαλείας προς την Ουκρανία – σημαντική εξέλιξη αν σκεφτεί κανείς ότι ο Τραμπ είχε αποκλείσει αρχικά στρατιωτική εμπλοκή των ΗΠΑ.

Tώρα όμως, οι απειλές για τη Γροιλανδία άλλαξαν τα δεδομένα.

Tο ήπιο ύφος απέναντι στις απειλές του Αμερικανού προέδρου εγκαταλείπεται. Ακόμη και ο συνήθως μετριοπαθής Στάρμερ χαρακτήρισε δημόσια λανθασμένη την απειλή δασμών — ακόμη και σε άμεση επικοινωνία με τον Τραμπ την Κυριακή.

Aυτή η κρίση επικεντρώνει πλέον τις προσπάθειες στη χάραξη νέας πορείας χωρίς τις ΗΠΑ στο πλευρό της Ευρώπης.

“Η συμμαχία των προθύμων ξεκίνησε λόγω Ουκρανίας”, λέει άλλος διπλωμάτης. “Αλλά έχει δημιουργήσει ισχυρούς δεσμούς μεταξύ βασικών προσώπων στις πρωτεύουσες. Έχουν χτίσει εμπιστοσύνη αλλά και δεξιότητα συνεργασίας. Γνωρίζονται προσωπικά κι έτσι όλα γίνονται πιο άμεσα.”

Aυτό το μοντέλο θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση μιας νέας συμμαχίας ασφαλείας στην εποχή όπου οι ΗΠΑ δεν στηρίζουν πλέον ούτε το ΝΑΤΟ ούτε την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Μια τέτοια δομή δεν αποκλείει συνεργασία με την Αμερική – αλλά δεν τη θεωρεί δεδομένη.

Tο νέο τοπίο της ευρωπαϊκής ασφάλειας

Mέλος στις συνομιλίες του Washington Group είναι κι ο ίδιος ο Ζελένσκι — γεγονός που γεννά νέες ιδέες. Η Ουκρανία διαθέτει τον μεγαλύτερο στρατό μεταξύ των χωρών αυτών, προηγμένη βιομηχανία drone κι εμπειρία πολέμου μοναδική στην περιοχή.

Aν μέχρι πρόσφατα στόχευε κυρίως στην ένταξη στο ΝΑΤΟ, σήμερα αυτή η προοπτική έχει χάσει μέρος της σημασίας της – καθώς οι αμερικανικές υποσχέσεις εγγύησης ασφάλειας φαίνονται ολοένα πιο αβέβαιες.

Aν συνδυαστεί η στρατιωτική ισχύς της Ουκρανίας με εκείνη της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Πολωνίας και της Βρετανίας, τότε το δυναμικό της “συμμαχίας των προθύμων” μπορεί να γίνει τεράστιο – περιλαμβάνοντας τόσο πυρηνικές όσο και μη πυρηνικές δυνάμεις.

Aν και εδώ και χρόνια γίνεται λόγος για ανάγκη αυτοδύναμης ευρωπαϊκής άμυνας με λιγότερη αμερικανική εξάρτηση, τις τελευταίες ημέρες σημειώθηκε πληθώρα πρωτοβουλιών στις Βρυξέλλες. Επισήμως, η ΕΕ έχει θέσει ως στόχο να μπορεί να αυτο-αμυνθεί έως το2030.

Aντριους Κουμπίλιους, Επίτροπος Άμυνας της ΕΕ πρότεινε πρόσφατα τη δημιουργία μόνιμου ευρωπαϊκού στρατού 100.000 ανδρών αλλά κι ενός Συμβουλίου Ασφαλείας 12 μελών (μεταξύ των οποίων η Βρετανία). Η φον ντερ Λάιεν παρουσίασε νέα ευρωπαϊκή στρατηγική ασφάλειας – χωρίς όμως ακόμη συγκεκριμένες λεπτομέρειες.

Eίναι γενικά αποδεκτό ότι αυτές οι συζητήσεις για ένα νέο αρχιτεκτονικό πλαίσιο ασφάλειας πρέπει να επιταχυνθούν. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες θα συναντηθούν εκτάκτως τις επόμενες ημέρες για να χαράξουν κοινή γραμμή απέναντι στις απειλές Τραμπ σχετικά με τη Γροιλανδία – αν και αναμένεται να εξεταστούν πολύ ευρύτερα ζητήματα.

Mε τον Τραμπ να ετοιμάζεται για το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός, υπάρχει πιθανότητα άμεσης συνάντησης μεταξύ Ευρωπαίων κι Αμερικανών αξιωματούχων.

Mετά από συνομιλίες με τους Μερτς, Μακρόν, Στάρμερ και τον νέο γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ Mαρκ Ρούτε, η φον ντερ Λάιεν δήλωσε ότι οι Ευρωπαίοι θα «παραμείνουν ακλόνητοι» στην προστασία της Γροιλανδίας. «Θα αντιμετωπίσουμε αυτές τις προκλήσεις ενωμένοι κι αποφασισμένοι», τόνισε.

Mπροστά στις εξελίξεις αυτές απαιτείται πλέον δημιουργική σκέψη για το μέλλον της ευρωπαϊκής ασφάλειας.