Κατάθλιψη: Πόσο συνδέεται με τη φτώχεια και οι τρόποι αντιμετώπισης

Δεν θα σας κάνουμε σοφότερους αν σας πληροφορήσουμε ότι η κατάθλιψη συνδέεται με τη φτώχεια (ή, καλύτερα, η φτώχεια με την κατάθλιψη). Ωστόσο όταν έρχεται κανείς σε επαφή με τα πραγματικά στοιχεία όπως αυτά αποτυπώνονται στις στατιστικές, σίγουρα νιώθει μία έκπληξη, κυρίως για την ένταση της συσχέτισης.

Νίκος Γιαννόπουλος

Το γενικό συμπέρασμα είναι το ακόλουθο: Η φτώχεια προκαλεί χρόνιο στρες λόγω αβεβαιότητας εισοδήματος, περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και διατροφικές ελλείψεις, απελευθερώνοντας κορτιζόλη που διαταράσσει τον εγκέφαλο και αυξάνει την κατάθλιψη κατά 1,5-2 φορές σε χαμηλά εισοδήματα.

Η όλη προσπάθεια αντιμετώπισης των οικονομικών δυσχερειών έχει, όπως προκύπτει, οδυνηρές συνέπειες για την ψυχική υγεία καθώς επιβαρύνει ιδιαίτερα τον εγκέφαλο και μειώνει τη σεροτονίνη, ουσία πολύτιμη για την ψυχική μας ευεξία.

Στην Ελλάδα το 66,8% δηλώνει υποκειμενική φτώχεια και βιώνει ματαίωση και χαμηλή αυτοεκτίμηση. Όταν διαβάζει κανείς για χαμηλή αυτοεκτίμηση συμπεραίνει ότι η κατάθλιψη είναι προ των πυλών αν η κατάσταση δεν αλλάξει. Η έλλειψη αυτοεκτίμησης, το να μην αγαπάς τον εαυτό σου με λίγα λόγια, αποτελεί προπομπό της κατάθλιψης σε πολλές περιπτώσεις.

Σκεφτείτε όμως κάτι ακόμα. Οι μηχανισμοί που συνδέουν την ανέχεια με την κατάθλιψη έχουν σαφή συσχέτιση και με τις κοινωνικές συναναστροφές. Η υλική στέρηση περιορίζει τις κοινωνικές επαφές και την ψυχαγωγία, εντείνοντας την μοναξιά , ενώ το στίγμα φτώχειας οδηγεί σε ντροπή και σε τάση αποφυγή βοήθειας.

Αν θέλουμε να ξεναγηθούμε επίσης σε περισσότερο ιατρικά μονοπάτια θα πούμε ότι η ανησυχία για την οικονομική ασφάλεια ενεργοποιεί τον άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων (HPA), απελευθερώνοντας υπερβολική κορτιζόλη (όπως γράφτηκε και παραπάνω) που συρρικνώνει τον ιππόκαμπο (υπεύθυνο για μνήμη) και μειώνει τον όγκο του κατά 10-20% σε καταστάσεις χρόνιου στρες.

Ομως, ας μείνουμε καλύτερα στο κοινωνικό κομμάτι. Αφού αποδείξαμε ότι η φτώχεια συνδέεται με ποικίλους τρόπους με την κατάθλιψη, καλό θα είναι να διαπιστώσουμε αν υπάρχουν μηχανισμοί που μπορούν να αποτρέψουν αυτή τη δυσάρεστη σύνδεση.

Το πρώτο δίκτυο που μπορεί να βοηθήσει αποφασιστικά είναι φυσικά η οικογένεια, οι δικοί μας άνθρωποι που θα μας συμπαρασταθούν και θα μας δώσουν κουράγιο. Ομως το οικογενειακό πλέγμα προφανώς και δεν είναι αρκετό αν μιλάμε για καταστάσεις φτώχειας. Δεν υπάρχουν οικογένειες με τα μισά μέλη τους φτωχά και τα άλλα σε καλή οικονομική κατάσταση, η φτώχεια βιώνεται από το σύνολο του νοικοκυριού.

Σ’ αυτές τις πολύ συνηθισμένες περιπτώσεις χρειάζεται να ενεργοποιηθούν κοινοτικά δίκτυα, σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης, τα οποία όμως στην Ελλάδα δεν είναι ιδιαίτερα αναπτυγμένα λόγω έλλειψης πόρων.

Η έλλειψη τέτοιων δικτύων επιδεινώνει την κατάθλιψη σε φτωχά νοικοκυριά, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο κοινωνικού αποκλεισμού. Οσο μεγαλώνει αυτός, τα μέλη του νοικοκυριού βυθίζονται περισσότερο μέσα στον κυκεώνα της κατάθλιψης και της απελπισίας αντιλαμβανόμενα ότι δεν υπάρχουν βιώσιμες λύσεις στον ορίζοντα.

Ακόμα και πιο “ήπια” κοινωνικά φαινόμενα όπως είναι αυτό της ανεργίας, έστω και προσωρινής, μπορεί να επιδεινώσει μία καταθλιπτική κατάσταση. Η εργασία παρέχει ρουτίνα και κοινωνική θέση· και όπως γίνεται κατανοητό η απουσία της οδηγεί σε αίσθημα ματαιότητας, χαμηλή αυτοεκτίμηση και θυμό. Για τη χαμηλή αυτοεκτίμηση ήδη επισημάναμε την επικινδυνότητά της. Το αίσθημα ματαιότητας, ότι τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει παρά τις προσπάθειες του υποκειμένου, ενοχοποιείται επίσης.

Μία ολική αντιμετώπιση του φαινομένου θα μπορούσε να εστιάσει σε τρεις μεγάλους στόχους:

• Στην οικονομική παρέμβαση, για παράδειγμα μέσω του μηχανισμού του βασικού ελάχιστου εισοδήματος που μπορεί να μειώσει τα ποσοστά του στρες, της ανασφάλειας και τελικά της κατάθλιψης.
• Στη θεραπευτική παρέμβαση με δωρεάν ψυχοθεραπείες CBT (γνωσιακή-συμπεριφορική) και ίδρυση ομάδων υποστήριξης σε κοινοτικό επίπεδο οι οποίες θα μπορούσαν να σπάσουν την απομόνωση.
• Στην κοινωνική παρέμβαση μέσα από τοπικά δίκτυα τα οποία θα μπορούσαν να προσφέρουν άμεση ανακούφιση σε πολύ φτωχά νοικοκυριά.

Το κλειδί βρίσκεται στο να εφαρμοστούν και τα τρία είδη παρεμβάσεων ταυτόχρονα, ακόμα και με διαφορετικά μοντέλα-παραδείγματα για να παραχθεί το καλύτερο δυνατό αποτελέσμα τόσο στον παράγοντα της φτώχειας όσον και σ’ αυτόν της ψυχικής υγείας.