Ανάλυση: Οι εκλογές στη Συρία έγιναν… και ανέδειξαν το βαθύ διχασμό με τους Κούρδους-Ο ρόλος ΗΠΑ, Ρωσίας, Ιράν, Τουρκίας

Μετά από πάνω από μία δεκαετία αιματηρών συγκρούσεων και την πτώση του καθεστώτος του Μπασάρ αλ-Άσαντ, η Συρία εισέρχεται σε μια μεταβατική πολιτική εποχή, όπου τα σύμβολα της «κανονικότητας» συνυπάρχουν με βαθιές ρωγμές. Η ανακοίνωση των αποτελεσμάτων των πρώτων βουλευτικών εκλογών της μετα-Άσαντ περιόδου γέννησε ταυτόχρονα προσδοκίες για θεσμική επανεκκίνηση και ανησυχία για τη βιωσιμότητα του εγχειρήματος. Η Δαμασκός μιλά για «νέα αρχή στη βάση της νομιμότητας και της συμμετοχής». Οι Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις (SDF) αντιτείνουν ότι πρόκειται για «εκλογές χωρίς λαό», μια διαδικασία που «βαθαίνει τον διχασμό» και δεν μπορεί να είναι νόμιμη χωρίς διεθνή εποπτεία και χωρίς τη συμμετοχή όλων των κοινοτήτων, εντός και εκτός συνόρων.

Σπύρος Σιδέρης

Ανάμεσα στις δύο αφηγήσεις απλώνεται η δύσβατη πραγματικότητα μιας χώρας που, παρά το τέλος του πολέμου, δεν έχει ακόμη βρει ειρήνη.

Το πρώτο κοινοβούλιο της μεταβατικής περιόδου

Η Ανώτατη Εκλογική Επιτροπή ανακοίνωσε τη συγκρότηση 119 βουλευτών στο πρώτο κοινοβούλιο της νέας εποχής, βάσει του μεταβατικού συνταγματικού πλαισίου που εγκρίθηκε μετά την πτώση του Άσαντ. Η θητεία του σώματος ορίζεται σε 30 μήνες, με δυνατότητα ανανέωσης. Σύμφωνα με τον εκπρόσωπο της Επιτροπής Νουάρ Νάτζμα, 21 έδρες παραμένουν κενές για «λόγους ασφαλείας» από τις επαρχίες Σουέιντα, Ράκκα και Χασάκα, που είτε δεν τελούν υπό σταθερό έλεγχο της κεντρικής διοίκησης είτε επηρεάζονται από τοπικές/κουρδικές δομές εξουσίας.

Η νέα αρχιτεκτονική προβλέπει ότι τα τοπικά συμβούλια εκλέγουν τα δύο τρίτα των μελών, ενώ το υπόλοιπο τρίτο διορίζεται από τον μεταβατικό πρόεδρο Άχμεντ αλ-Σαράα. Επισήμως, στόχος είναι να εξασφαλιστεί ισορροπία ανάμεσα στις περιφέρειες και την προεδρία. Ανεπίσημα, η ρύθμιση τροφοδοτεί υποψίες υπερσυγκέντρωσης εξουσίας στο προεδρικό επίπεδο, ιδίως όσο διατηρείται το κενό αντιπροσώπευσης στις τρεις επαρχίες.

Ασθενής εκπροσώπηση και ανισότητες

Παρά το αφήγημα της «νέας αρχής», τα ποσοστά συμμετοχής γυναικών και μειονοτήτων κρίνονται πενιχρά. Όπως ανέφερε ο Νάτζμα, οι γυναίκες κατέχουν μόλις 4% των εδρών, ενώ οι χριστιανοί εξέλεξαν δύο βουλευτές σε σύνολο 210. Ο μοναδικός εβραίος υποψήφιος δεν εξελέγη. Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι ο πρόεδρος μπορεί, μέσω του διορισμένου τρίτου, να «ισορροπήσει» την εκπροσώπηση. Ωστόσο, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών επισημαίνουν ότι η ουσιαστική νομιμοποίηση δεν επιτυγχάνεται με διορισμούς αλλά με συμμετοχικές διαδικασίες και συμπερίληψη.

Θεμελιώδης ρόλος: νόμοι, προϋπολογισμός, συνταγματική διαδικασία

Το νέο κοινοβούλιο αναλαμβάνει να προτείνει και να εγκρίνει νόμους, να αναθεωρεί/καταργεί προϋπάρχουσες ρυθμίσεις, να κυρώνει διεθνείς συνθήκες, να εγκρίνει τον κρατικό προϋπολογισμό και να θεσπίζει γενική αμνηστία όπου απαιτείται. Παράλληλα, θα έχει ιδρυτική αρμοδιότητα: τη συγκρότηση επιτροπής για τη σύνταξη μόνιμου Συντάγματος, το οποίο θα τεθεί σε δημοψήφισμα όταν το επιτρέψουν οι συνθήκες ασφάλειας και σταθερότητας. Μόνον τότε προβλέπονται εθνικές βουλευτικές, τοπικές και προεδρικές εκλογές.

Η αποχή τριών επαρχιών και το μήνυμα των SDF/MSD

Το πιο ηχηρό σήμα δεν ήρθε από τη Δαμασκό αλλά από τον βορρά. Οι Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις (SDF) και το πολιτικό τους σκέλος, το Συριακό Δημοκρατικό Συμβούλιο (MSD), απέρριψαν κατηγορηματικά τα αποτελέσματα, υποστηρίζοντας ότι «δεν αντικατοπτρίζουν τη βούληση των Σύρων» και «δεν αντιπροσωπεύουν όλες τις κοινότητες». Κατά την ανακοίνωσή τους, καμία διαδικασία δεν μπορεί να θεωρηθεί νόμιμη χωρίς διεθνή εποπτεία, συμμετοχή των προσφύγων και εγγυήσεις διαφάνειας. Η ψηφοφορία, κατά την άποψή τους, «βάθυνε τον διχασμό» αντί να τον γεφυρώσει.

Τη θέση αυτή ενίσχυσε η παρέμβαση του Αμερικανού απεσταλμένου Τομ Μπάρακ, ο οποίος ανακοίνωσε συνάντηση στη βόρεια Συρία με τον διοικητή των SDF Μαζλούμ Άμπντι, μία ημέρα μετά τις κάλπες. Ο Μπάρακ, που επιχειρεί να φέρει Δαμασκό και Κούρδους στο τραπέζι, ενέταξε την αποστολή του στο πλαίσιο της στρατηγικής του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ για να «δοθεί στη Συρία μια ευκαιρία» μέσω ενότητας και ειρήνης.

Η Συμφωνία της 10ης Μαρτίου και το πάγωμα των διαπραγματεύσεων

Η ένταση έχει ρίζες στην Συμφωνία της 10ης Μαρτίου μεταξύ Άχμεντ αλ-Σαράα και Μαζλούμ Άμπντι. Το κείμενο προέβλεπε:

• ένταξη των SDF στον νέο εθνικό στρατό,
• συνταγματική κατοχύρωση των κουρδικών δικαιωμάτων,
• επιστροφή εκτοπισμένων,
• κοινή διαχείριση πετρελαϊκών πόρων και συνοριακών διαβάσεων.

Ωστόσο, οι συνομιλίες πάγωσαν: οι Κούρδοι επέμειναν στη διατήρηση της ιδιαιτερότητας των SDF εντός του στρατού, ενώ η Δαμασκός ζητά πλήρη ενοποίηση υπό κεντρική διοίκηση. Επιπλέον, η Αυτόνομη Διοίκηση Βόρειας και Ανατολικής Συρίας διεκδικεί αποκεντρωμένη/ομοσπονδιακή δομή, θέση που η κυβέρνηση απορρίπτει.

Διεθνές και περιφερειακό περιβάλλον: στήριξη, καχυποψία, αβεβαιότητα

Η Ουάσιγκτον εξακολουθεί να βλέπει τις SDF ως κρίσιμη αντιτρομοκρατική δύναμη. Η Ρωσία τηρεί επιφυλάξεις, ενώ Τουρκία και Ιράν αντιμετωπίζουν με καχυποψία κάθε θεσμικό βήμα που ενδέχεται να αναζωπυρώσει το κουρδικό ζήτημα ή να μεταβάλει ισορροπίες ισχύος στα σύνορά τους. Χωρίς διεθνή παρατήρηση, ευρεία συμμετοχή και διασφάλιση δικαιωμάτων των μειονοτήτων, είναι δύσκολο οι εκλογές να αποκτήσουν πλήρη διεθνή αναγνώριση.

Παράλληλα, η χώρα αντιμετωπίζει συσσωρευμένες κρίσεις: οικονομική ασφυξία, ανθρωπιστική επιδείνωση, διαφθορά και ανασφάλεια. Όλα αυτά συνθέτουν ένα μείγμα που απειλεί να υπονομεύσει την εύθραυστη ισορροπία της μεταβατικής περιόδου. Η πρόκληση για τον αλ-Σαράα είναι να αποδείξει ότι το κοινοβούλιο δεν θα λειτουργήσει ως διακοσμητικός θεσμός, αλλά ως εργαλείο εθνικής ανασυγκρότησης.

Τι σηματοδοτεί η στάση των SDF και τι προβλέπεται

Η σκληρή γραμμή των SDF/MSD δεν αποτελεί απλώς καταγγελία, αλλά διαπραγματευτικό μοχλό:

1. Εσωτερικά, ενισχύει την ενότητα του κουρδικού χώρου και προφυλάσσει την αυτοδιοίκηση από αφομοίωση χωρίς εγγυήσεις.
2. Διαπραγματευτικά, πιέζει τη Δαμασκό να επιστρέψει στο τραπέζι με δεσμευτικές ρήτρες για δικαιώματα, πόρους και ασφάλεια.
3. Διεθνώς, επενδύει στη νομιμοποίηση μέσω αιτήματος διεθνούς εποπτείας, ώστε η επόμενη εκλογική φάση να μη θεωρηθεί «εσωτερική υπόθεση» αλλά διαδικασία λύσης.

Βραχυπρόθεσμα, αναμένονται:

• Επαφές χαμηλής έντασης με μεσολάβηση εξωτερικών παραγόντων (ΗΠΑ/ΕΕ/ΟΗΕ) για τεχνικές ρυθμίσεις (ανθρωπιστική πρόσβαση, διοίκηση πετρελαϊκών ζωνών, συνοριακά περάσματα).
• Πιθανή μερική κάλυψη των κενών εδρών μέσω διορισμών από την προεδρία, με στόχο την προσωρινή ισορροπία αντιπροσώπευσης.
• Επανεκκίνηση της συνταγματικής επιτροπής σε διαδοχικές φάσεις, με έμφαση σε κεφάλαια αποκέντρωσης και εγγυήσεων δικαιωμάτων.

Μεσοπρόθεσμα, η Δαμασκός θα επιδιώξει ελεγχόμενη ενσωμάτωση δομών βόρειας/ανατολικής Συρίας, ενώ οι SDF θα επιμείνουν σε θεσμική θωράκιση (διοικητική/αστυνομική/πολιτική). Η έκβαση θα κριθεί από το εάν και πώς θα συνδεθεί η συνταγματική πρόοδος με χειροπιαστά ανταλλάγματα (πόροι, ασφάλεια, αντιπροσώπευση).