Σπύρος Σιδέρης

Την ίδια στιγμή, η Αρμενία επιχειρεί να ξεφύγει από τη σκιά της «μεγάλης αδελφής» Ρωσίας μετά τις στρατιωτικές ήττες στο Ναγκόρνο Καραμπάχ, αναζητώντας πολιτική και στρατηγική προστασία στη Δύση. Το ερώτημα που κυριαρχεί πλέον στην περιοχή είναι αν η χώρα οδεύει προς μια νέα γεωπολιτική σύγκρουση τύπου Ουκρανίας.

Η ρήξη που ξεκίνησε μετά το Καραμπάχ

Οι σχέσεις ανάμεσα στη Ρωσία και την Αρμενία θεωρούνταν επί δεκαετίες σχεδόν στρατηγική συμμαχία. Η Μόσχα είχε κυρίαρχο ρόλο στην ασφάλεια, στην οικονομία και στην ενεργειακή επιβίωση της χώρας, ενώ το Ερεβάν παρουσιαζόταν ως ένας από τους πιο σταθερούς συμμάχους της Ρωσίας στον μετασοβιετικό χώρο.

Όμως, η κατάσταση άρχισε να αλλάζει μετά την άνοδο του Νικόλ Πασινιάν στην εξουσία το 2018, έπειτα από λαϊκές κινητοποιήσεις κατά της διαφθοράς. Από την πρώτη στιγμή, ο Αρμένιος πρωθυπουργός επιχείρησε να ανοίξει δίαυλο με την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες, μιλώντας για «πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική» και «διαφοροποίηση στρατηγικών επιλογών».

Η μεγάλη καμπή ήρθε με τις ήττες της Αρμενίας στο Ναγκόρνο Καραμπάχ. Η στρατιωτική επικράτηση του Αζερμπαϊτζάν, με την καθοριστική υποστήριξη της Τουρκίας, προκάλεσε σοκ στην αρμενική κοινωνία και βαθιά απογοήτευση απέναντι στη Μόσχα, η οποία κατηγορήθηκε ότι δεν προστάτευσε τον παραδοσιακό της σύμμαχο.

Η τελική απώλεια του Καραμπάχ το 2023 θεωρήθηκε από πολλούς Αρμενίους ιστορική ταπείνωση και σημείο καμπής στις σχέσεις με τη Ρωσία.

Το ευρωπαϊκό άνοιγμα που εξόργισε το Κρεμλίνο

Από εκείνο το σημείο και μετά, η στροφή της Αρμενίας προς τη Δύση επιταχύνθηκε. Η κυβέρνηση Πασινιάν ενίσχυσε τις επαφές με την Ευρωπαϊκή Ένωση, προχώρησε σε στενότερη συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες και υποστήριξε πρωτοβουλίες που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θεωρούνταν αδιανόητες για μια χώρα τόσο στενά δεμένη με τη Ρωσία.

Η κατάσταση κορυφώθηκε όταν το αρμενικό κοινοβούλιο ενέκρινε νομοσχέδιο για την έναρξη διαδικασιών ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Για τη Μόσχα, αυτό θεωρήθηκε σχεδόν ευθεία πρόκληση.

Ακόμη μεγαλύτερη ενόχληση προκάλεσε η πρόσφατη ευρωπαϊκή σύνοδος στο Ερεβάν, όπου συμμετείχαν δεκάδες Ευρωπαίοι ηγέτες αλλά και ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι. Οι δηλώσεις του Ζελένσκι κατά της Ρωσίας μέσα στην αρμενική πρωτεύουσα εξόργισαν το Κρεμλίνο, το οποίο θεώρησε ότι το Ερεβάν όχι μόνο απομακρύνεται από τη ρωσική επιρροή αλλά πλέον φιλοξενεί και ανοιχτά αντιρωσικά μηνύματα.

Ρώσοι αναλυτές μίλησαν ακόμη και για «επίσημο διαζύγιο» μεταξύ Μόσχας και Ερεβάν.

Οι απειλές της Ρωσίας και το «σενάριο Ουκρανίας»

Η αντίδραση της Μόσχας ήταν άμεση και ασυνήθιστα σκληρή. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν ξεκαθάρισε στον Νικόλ Πασινιάν ότι η Αρμενία θα πρέπει να επιλέξει ανάμεσα στην ευρωπαϊκή ενσωμάτωση και στη στρατηγική σχέση με τη Ρωσία.

Το μήνυμα ήταν σαφές: δεν μπορεί μια χώρα να παραμένει μέλος της Ευρασιατικής Οικονομικής Ένωσης και ταυτόχρονα να κινείται προς την Ευρώπη.

Λίγο αργότερα, ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου Ντμίτρι Πεσκόφ προειδοποίησε ότι η Αρμενία θα χάσει τα προνομιακά οικονομικά οφέλη που απολαμβάνει από τη συνεργασία με τη Ρωσία, συμπεριλαμβανομένων των χαμηλών τιμών στο φυσικό αέριο και στο πετρέλαιο.

Ωστόσο, η πιο ανησυχητική διάσταση των ρωσικών δηλώσεων ήταν άλλη. Η Μόσχα άφησε ανοιχτό υπονοούμενο ότι υπάρχουν «πολιτικές δυνάμεις» μέσα στην Αρμενία που παραμένουν φιλορωσικές και στηρίζουν τη στρατηγική συνεργασία με τη Ρωσία.

Η αναφορά αυτή ερμηνεύτηκε από αναλυτές ως έμμεση προειδοποίηση περί πιθανής εσωτερικής παρέμβασης ή αποσταθεροποίησης, εφόσον η Αρμενία επιλέξει οριστικά τον ευρωπαϊκό δρόμο.

Ακόμη πιο σκληρός εμφανίστηκε ο πρώην πρόεδρος της Ρωσίας και στενός σύμμαχος του Πούτιν, Ντμίτρι Μεντβέντεφ, ο οποίος δήλωσε ότι «η υπομονή της Ρωσίας εξαντλείται».

Οικονομική εξάρτηση και γεωπολιτικός φόβος

Η Μόσχα επιχειρεί να υπενθυμίσει συνεχώς στο Ερεβάν πόσο εξαρτημένη παραμένει η αρμενική οικονομία από τη Ρωσία.

Σύμφωνα με ρωσικά στοιχεία, η Αρμενία αγοράζει φυσικό αέριο από τη Ρωσία σε ιδιαίτερα χαμηλές τιμές, ενώ το εμπόριο μεταξύ των δύο χωρών παραμένει πολλαπλάσιο από αυτό με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Παράλληλα, η Ρωσία φοβάται ότι χάνει σταδιακά την επιρροή της στον Νότιο Καύκασο, μια περιοχή κρίσιμης στρατηγικής σημασίας ανάμεσα στη Μαύρη Θάλασσα, τη Μέση Ανατολή και την Κεντρική Ασία.

Για το Κρεμλίνο, η απώλεια της Αρμενίας θα αποτελούσε ακόμη ένα σοβαρό γεωπολιτικό πλήγμα μετά την Ουκρανία και τη σταδιακή απομάκρυνση άλλων πρώην σοβιετικών δημοκρατιών.

Μπορεί η Αρμενία να γίνει «νέα Ουκρανία»;

Η φράση ακούγεται όλο και πιο συχνά στη Μόσχα. Ρώσοι πολιτικοί επιστήμονες και αναλυτές προειδοποιούν ότι η Αρμενία επαναλαμβάνει «τα ίδια λάθη με την Ουκρανία», επιλέγοντας τη Δύση απέναντι στη Ρωσία.

Ο πολιτικός αναλυτής Μπογκντάν Μπεζπάλκο υποστήριξε ότι η κυβέρνηση Πασινιάν κινδυνεύει να χάσει μέρος της εθνικής κυριαρχίας της χώρας, εάν επιχειρήσει πλήρη στροφή προς την Ευρώπη και αποχώρηση από τις ρωσικές δομές ασφαλείας και οικονομίας.

Ωστόσο, στην Αρμενία μεγαλώνει πλέον η αίσθηση ότι η εποχή της εξάρτησης από τη «μεγάλη αδελφή» Ρωσία τελειώνει. Για μεγάλο μέρος της νέας γενιάς, η Σοβιετική Ένωση αποτελεί μακρινό παρελθόν και όχι πολιτικό σημείο αναφοράς.

Αυτό ακριβώς είναι που προκαλεί τον μεγαλύτερο φόβο στο Κρεμλίνο: ότι η Αρμενία ίσως ακολουθήσει τελικά τον δρόμο που ακολούθησαν η Ουκρανία, η Γεωργία και άλλες πρώην σοβιετικές δημοκρατίες που επέλεξαν να απομακρυνθούν από τη ρωσική σφαίρα επιρροής.

Και σε μια περίοδο όπου η Ρωσία αισθάνεται ότι πιέζεται γεωπολιτικά από παντού, η μάχη για την Αρμενία ίσως αποδειχθεί πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι φαίνεται σήμερα.

Με μια επιχείρηση-αστραπή, στις 20 Σεπτεμβρίου, το Αζερμπαϊτζάν ανακατέλαβε το Ναγκόρνο Καραμπάχ, το οποίο είναι διεθνώς αναγνωρισμένο ως αζέρικο έδαφος αλλά με αρμένικο, στην πλειονότητά του, πληθυσμό.

«Τα γεγονότα αυτά ουσιαστικά μας ώθησαν στην απόφαση ότι χρειάζεται να διαφοροποιήσουμε τις σχέσεις μας στον τομέα της ασφάλειας και αυτό προσπαθούμε να κάνουμε τώρα», είπε ο Νικόλ Πασινιάν στην αμερικανική εφημερίδα.

Η Ρωσία διαθέτει στρατόπεδα σε δύο τοποθεσίες και μια αεροπορική βάση στην Αρμενία. Η Μόσχα θεωρούσε ανέκαθεν ότι ήταν η εγγυήτρια της ασφάλειας της Αρμενίας στην περιοχή του Νοτίου Καυκάσου, από την οποία περνούν πολλοί αγωγοί πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Η ένταση ανάμεσα στις δύο χώρες αυξάνεται εκ νέου με αφορμή τη διαφιλονικούμενη περιοχή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, όπου το 2020 αναπτύχθηκαν ρωσικές ειρηνευτικές δυνάμεις με στόχο τον τερματισμό του πολέμου–τον δεύτερο ανάμεσα στις δύο χώρες με αφορμή τον θύλακα από το 1991 που κατέρρευσε η Σοβιετική Ένωση.

Η ορεινή περιοχή αυτή είναι διεθνώς αναγνωρισμένη ως τμήμα του Αζερμπαϊτζάν, αλλά κατοικείται κυρίως από Αρμένιους.

“Από τις 30 Απριλίου ο υπουργός Εξωτερικών της Αρμενίας, Αραράτ Μιρζογιάν, θα βρίσκεται στην Ουάσινγκτον για επίσκεψη εργασίας. Είναι προγραμματισμένος ένας νέος γύρος συνομιλιών για τη συμφωνία εξομάλυνσης των σχέσεων ανάμεσα στην Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν”, έγραψε στην επίσημη σελίδα της στο Facebook η εκπρόσωπος Άνι Μπανταλιάν. Δεν υπήρξε επίσημη επιβεβαίωση της συνάντησης από το Αζερμπαϊτζάν.

Παρά τις πολυετείς απόπειρες, η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν δεν έχουν συνάψει ειρηνευτική συμφωνία, η οποία θα διευθετούσε ζητήματα όπως η οριοθέτηση των συνόρων και η επιστροφή των κρατουμένων.

Το Αζερμπαϊτζάν εγκατέστησε ένα νέο σημείο ελέγχου την περασμένη Κυριακή στον δρόμο προς το Καραμπάχ–τον διάδρομο του Λατσίν–μια κίνηση την οποία η Αρμενία χαρακτήρισε κατάφωρη παραβίαση μιας εκεχειρίας του 2020.

Ο Πασινιάν ευχαρίστησε τον πρόεδρο των ΗΠΑ σε μια ανάρτηση στο Facebook για αυτό το “πολύ ισχυρό βήμα προς τη δικαιοσύνη και την ιστορική αλήθεια”, και το οποίο προσφέρει “ανεκτίμητη υποστήριξη στους απογόνους των θυμάτων της Γενοκτονίας των Αρμενίων”.

Η αναγνώριση της γενοκτονίας αποτελεί “ένα ενθαρρυντικό παράδειγμα για όλους εκείνους που θέλουν να οικοδομήσουν μια δίκαιη και ανεκτική διεθνή κοινωνία”, πρόσθεσε ο επικεφαλής της αρμενικής κυβέρνησης.

Σε επιστολή του προς τον Τζο Μπάιντεν, ο Νικόλ Πασινιάν αναφέρει: “Ο λαός της Αρμενίας και οι Αρμένιοι σε όλο τον κόσμο δέχονται με μεγάλο ενθουσιασμό και χαιρετίζουν το μήνυμά σας … Η αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων είναι σημαντική όχι μόνο ως φόρος τιμής στο 1,5 εκατομμύριο των αθώων θυμάτων, αλλά και σε σχέση με την πρόληψη της επανάληψης παρόμοιων εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας”.

Ο Τζο Μπάιντεν αναγνώρισε σήμερα τη γενοκτονία των Αρμενίων και έγινε ο πρώτος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών που χαρακτηρίζει έτσι το θάνατο 1,5 εκατομμυρίου Αρμενίων που σφαγιάστηκαν από την Οθωμανική Αυτοκρατορία το 1915.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Ιστορική στιγμή: O Mπάϊντεν αναγνώρισε την γενοκτονία των Αρμενίων

Περισσότερες από είκοσι χώρες έχουν αναγνωρίσει επίσημα αυτή τη γενοκτονία.

Η επιστολή Πασινιάν προς Μπάιντεν:

Ο λαός της Αρμενίας και της παγκόσμιας Αρμενίας καλωσόρισε με μεγάλο ενθουσιασμό το το μήνυμά σας για αναγνώριση και καταδίκη της Γενοκτονίας των Αρμενίων από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Εκτιμώ την αρχική σας θέση, η οποία αποτελεί ένα ισχυρό βήμα στο δρόμο της αλήθειας και της ιστορικής δικαιοσύνης και της ανεκτίμητης υποστήριξης στους κληρονόμους των θυμάτων της Γενοκτονίας των Αρμενίων.

Θα ήθελα να σημειώσω επιπλέον για την αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων από δύο συνόδους του Κογκρέσου των ΗΠΑ το 2019 και να καταγράψω ότι η διαδικασία αναγνώρισης της γενοκτονίας της Αρμενίας στις Ηνωμένες Πολιτείες έφτασε στο στόχο της.

Η αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων είναι σημαντική όχι μόνο για να αποδοθεί σεβασμός σε 1.5 εκατομμύρια αθώα θύματα, αλλά και για να αποτραπεί η επανάληψη τέτοιων εγκλημάτων.

Η αναγνώριση για την Δημοκρατία της Αρμενίας είναι θέμα αλήθειας και ιστορικής δικαιοσύνης και ασφάλειας ιδιαίτερα υπό το φως των γεγονότων στην περιοχή μας πέρυσι. Συμμερίζομαι απόλυτα την ιδέα σας: ′′ Αν δεν γνωρίζουμε πλήρως, μνημονεύουμε και διδάσκουμε στα παιδιά μας τη γενοκτονία, οι λέξεις ′′ Ποτέ ξανά ′′ είναι ανούσιες

Αξιότιμε κ. Μπάιντεν,

Η αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων από τις Ηνωμένες Πολιτείες αποτελεί ένα απαιτούμενο μήνυμα προς τη διεθνή κοινότητα που επαναβεβαιώνει την προσήλωσή σας στα ανθρώπινα δικαιώμάτα και αξίες.

Από αυτή την άποψη, αποτελεί ένα ενθαρρυντικό και εμπνευσμένο παράδειγμα για όσους θέλουν να χτίσουν μια δίκαιη και ανεκτική διεθνή κοινωνία μαζί.Παρακαλώ δεχτείτε, Εξοχότατε, τη διαβεβαίωση του βαθύτερου σεβασμού μου.