Νίκος Γιαννόπουλος

Το γιατί πρέπει να μας απασχολήσει. Τα δεδομένα δείχνουν ότι οι λεγόμενες «τροπικές νύχτες» (όταν η θερμοκρασία δεν πέφτει κάτω από 20°C κατά τη νύχτα) αυξάνονται σε όλη την Ευρώπη, με τη νοτιοανατολική Ευρώπη και την Ελλάδα να συγκαταλέγονται στις πιο επιβαρυμένες περιοχές. Σε ορισμένες περιοχές της νότιας Ελλάδας έχουν καταγραφεί έως και 55 περισσότερες τροπικές νύχτες από τον κλιματικό μέσο όρο.

Τα παραπάνω δεδομένα επιβεβαιώνονται και από έρευνες που έγιναν έν Ελλάδι. Ο ρυθμός αύξησης των τροπικών νυχτών σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη αυξάνονται σχεδόν κατά 6 το χρόνο ανά δεκαετία. Οι επιστήμονες έλαβαν δεδομένα από το 1960 μέχρι και το 2022 και κατέληξαν, μεταξύ άλλων, στο συμπέρασμα ότι η θερμοκρασία λατά της καλοκαιρινές νύχτες στην Αθήνα αυξάνεται κατά 0,31 βαθμούς ανά δεκαετία.

Στην ελληνική πρωτεύουσα επίσης οι τροπικές νυχτές μετρούνται σε 107 το χρόνο κάτι που σημαίνει ότι για 3,5 μήνες μέσα στο έτος η θερμοκρασία δεν πέφτει κάτω από τους 20 βαθμούς. Στο σύνολο της χώρας τέλος καταγράφεται σημαντική αύξηση των δεικτών θερμικής καταπόνησης σύμφωνα με μελέτη του Copernicus.

Σε αρκετούς δείκτες η Ελλάδα θεωρείται ένα από τα πιο ευάλωτα «hotspots» της κλιματικής αλλαγής στην Ευρώπη, ιδιαίτερα για τη Μεσόγειο. Η περιοχή θερμαίνεται ταχύτερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο και αντιμετωπίζει έντονη αύξηση καυσώνων, τροπικών νυχτών και ξηρασίας. Σύμφωνα με ευρωπαϊκές κλιματικές αξιολογήσεις, η Νότια Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, επηρεάζεται δυσανάλογα από ακραία θερμικά φαινόμενα και λειψυδρία.

Η αλλαγή δεν είναι απλώς μετεωρολογική. Είναι, θα έλεγε κανείς, κοινωνική. Επηρεάζει τον ύπνο, αυξάνει την ανάγκη για κλιματισμό, επιβαρύνει τους λογαριασμούς ρεύματος και πλήττει περισσότερο τους ηλικιωμένους και όσους ζουν σε πυκνοδομημένες γειτονιές.

“Μετρώντας” τις συνέπειες

Η πρώτη και πιο άμεση συνέπεια αφορά την υγεία και την ποιότητα ύπνου. Η νυχτερινή δροσιά λειτουργεί φυσικά ως μηχανισμός αποκατάστασης του οργανισμού μετά την ημερήσια θερμική καταπόνηση. Όταν αυτή η πτώση της θερμοκρασίας δεν συμβαίνει, ο ανθρώπινος οργανισμός παραμένει σε κατάσταση στρες.

Το δεδομένο αυτό συνδέεται με αυξημένη κόπωση, επιβάρυνση του καρδιαγγειακού συστήματος και μεγαλύτερη επικινδυνότητα για ευάλωτες ομάδες, όπως οι ηλικιωμένοι, τα βρέφη και οι χρονίως πάσχοντες. Ο ύπνος γίνεται πιο ρηχός και διακεκομμένος, με επιπτώσεις στη συγκέντρωση και την ψυχική υγεία. Να λοιπόν γιατί κάποιες νύχτες δεν κοιμάστε καλά.

Παράλληλα, όσο και αν ακούγεται εκ πρώτης όψεως περίεργο, οι τροπικές νύχτες εντείνουν τις κοινωνικές ανισότητες. Τα νοικοκυριά με υψηλότερα εισοδήματα μπορούν να ανταποκριθούν στη ζήτηση για κλιματισμό, ενώ τα πιο ευάλωτα στρώματα συχνά αναγκάζονται να υπομένουν τη ζέστη χωρίς επαρκή μέσα δροσιάς. Έτσι, η θερμική επιβάρυνση δεν κατανέμεται ισότιμα, αλλά ακολουθεί τις γραμμές της κοινωνικής και οικονομικής ανισότητας η οποία, όπως είναι φυσικό, ποικίλλει από χώρα σε χώρα (και από γεωγραφικό διαμέρισμα σε γεωγραφικό διαμέρισμα).

Σημαντικές είναι και οι οικονομικές επιπτώσεις. Η αυξημένη χρήση κλιματιστικών οδηγεί σε μεγαλύτερη κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας, άρα και σε υψηλότερους λογαριασμούς ρεύματος. Για πολλούς πολίτες, η ανάγκη «να μπορείς να κοιμηθείς» μετατρέπεται σε οικονομική επιλογή. Με το ρεύμα στις τιμές που προσφέρεται στην Ελλάδα, δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κανείς ότι ο κλιματισμός φαντάζει για κάποιον κόσμο πολυτέλεια που δεν μπορεί να κατακτηθεί.

Αλλάζει η λειτουργία της πόλης

Παράλληλα, το φαινόμενο αλλάζει τη λειτουργία της ίδιας της πόλης. Η νυχτερινή ζωή, η εργασία σε εξωτερικούς χώρους και η καθημερινή κινητικότητα επηρεάζονται από τη διαρκή θερμική επιβάρυνση. Οι πόλεις, όπως έχουμε αναφέρει και άλλες φορές από το Libre,  δεν «ξεκουράζονται» πλέον τη νύχτα, με αποτέλεσμα να δημιουργείται ένα συνεχές θερμικό φορτίο που επηρεάζει τη συνολική ποιότητα ζωής.

Η απάντηση λοιπόν στο ερώτημα γιατί δεν κοιμάμαι τα καλοκαιρινά βράδια μπορεί να συμπυκνωθεί στα ακόλουθα: Τα κτίρια και η άσφαλτος απορροφούν τη ζέστη τη μέρα και την «επιστρέφουν» τη νύχτα, κρατώντας την ατμόσφαιρα πιο θερμή — αυτό λέγεται αστική θερμική νησίδα.Σε συνδυασμό με υγρασία και έλλειψη αέρα, ο οργανισμός μένει σε «κατάσταση ζέστης», και ο ύπνος γίνεται πιο ελαφρύς και διακεκομμένος.

Ας το πάρουμε απόφαση: Οι τροπικές νύχτες δεν αποτελούν πλέον μια μετεωρολογική εξαίρεση, αλλά μια νέα κανονικότητα για μεγάλα τμήματα της Ελλάδας. Πίσω από τους αριθμούς κρύβεται μια βαθιά αλλαγή: μια χώρα που δυσκολεύεται να δροσιστεί, ακόμη και όταν ο ήλιος έχει δύσει. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν το φαινόμενο εξελίσσεται, αλλά πώς θα προσαρμοστούν οι πόλεις και οι πολίτες σε ένα μέλλον όπου η νύχτα παύει να σημαίνει δροσιά, ξεκούραση και ανακούφιση.