Κάθε μέρα, το πλαστικό που πετάτε στον κάδο απορριμμάτων σας ξεκινά ένα κρυφό ταξίδι. Το 40% αυτού ανακυκλώνεται εντός της Ευρώπης, το 35% αποτεφρώνεται, αλλά όταν τίποτα από τα δύο δεν είναι εφικτό, το πλαστικό σαλπάρει. Αν και αυτό αντιστοιχεί μόνο στο 10-12% των συνολικών παραγόμενων αποβλήτων, εξακολουθεί να είναι 1.493 εκατομμύρια κιλά/έτος .

Φορτωμένα σε τεράστια εμπορευματοκιβώτια, αυτά τα απόβλητα μεταφέρονται παγκοσμίως για ανακύκλωση. Αξίζει να σημειωθεί ότι περίπου το 60% πηγαίνει σε χώρες εκτός ΟΟΣΑ , αλλά το μεγαλύτερο μερίδιο βρίσκει πιο κοντά. Περίπου το 30% των απορριμμάτων καταλήγει στην πόλη Μερσίνα στην Τουρκία. Από τον Απρίλιο του 2025, αυτό μεταφράζεται σε 41 εκατομμύρια κιλά πλαστικών απορριμμάτων ανά μήνα, που ισοδυναμεί με περισσότερα από 492 εκατομμύρια κιλά ετησίως.

Σκουπίδια νεκρών λευκών

Κατά μέσο όρο, χρειάζονται 255 φορτηγά την ημέρα , 365 ημέρες το χρόνο, για να μεταφερθεί όλο το πλαστικό της ΕΕ σε κέντρα ανακύκλωσης στην Τουρκία. Περίπου τα μισά από αυτά τα φορτηγά κατευθύνονται στα Άδανα, στα νότια της Τουρκίας. Με 167 αδειοδοτημένες εγκαταστάσεις και αμέτρητες αυτοσχέδιες επιχειρήσεις, είναι ο μεγαλύτερος κόμβος ανακύκλωσης της χώρας. Περίπου το 60% όλων των εισαγωγών πλαστικού που φτάνουν στη χώρα καταλήγουν εδώ.

Οι ντόπιοι αναφέρονται στα βουνά από ξένο πλαστικό ως «σκουπίδια νεκρών λευκών», δείχνοντας τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη καταναλώνει και απορρίπτει – και στη συνέχεια στέλνει τα απόβλητα σε άλλους για να τα διαχειριστούν. Τα σκουπίδια στη συνέχεια διαχωρίζονται σε αποθήκες, μονάδες ανακύκλωσης ή, πολύ συχνά, αφήνονται σε χώρους υγειονομικής ταφής ή παράνομους λάκκους καύσης. Σύμφωνα με το Human Rights Watch , οι εργαζόμενοι σε αυτά τα εργοστάσια είναι συχνά παιδιά και μετανάστες που εργάζονται 13 ώρες την ημέρα, κερδίζοντας πολύ κάτω από τον κατώτατο μισθό, ο οποίος ανέρχεται σε 18,14 ευρώ την ημέρα .

Εργοστάσια βρίσκονται εντός της πόλης, δίπλα σε σχολεία, σπίτια, πάρκα και ιατρικές κλινικές, θέτοντας σε κίνδυνο την υγεία των ντόπιων.  Μελέτες έχουν δείξει ότι ο τεμαχισμός και η τήξη πλαστικού απελευθερώνουν ατμοσφαιρικούς ρύπους, συμπεριλαμβανομένων λεπτών σωματιδίων , διοξινών και πτητικών οργανικών ενώσεων (VOC), οι οποίοι συνδέονται με άσθμα, αναπνευστικές ασθένειες, καρκίνο και βλάβες στην αναπαραγωγική ικανότητα.

Οι υπερβολικές εισαγωγές επιβαρύνουν επίσης τις τοπικές εγκαταστάσεις και δίνουν κίνητρα για παράνομη απόρριψη των εισαγόμενων πλαστικών αποβλήτων. Είτε πρόκειται για ανοιχτές περιοχές, γεωργικές εκτάσεις, όχθες ποταμών είτε για καύση σε ανοιχτό χώρο, αυτές οι ενέργειες έχουν εξαιρετικά επικίνδυνες επιπτώσεις τόσο για την ανθρώπινη όσο και για την περιβαλλοντική υγεία. Ακόμη και για τους εργαζόμενους στα εργοστάσια, προβλήματα όπως αναπνευστικά προβλήματα, πονοκέφαλοι και δερματικές παθήσεις αποτελούν συνεχείς κινδύνους.

«Οι τουρκικές εταιρείες βρίσκουν τις πρώτες ύλες τους φθηνότερες. Οι ευρωπαϊκές εταιρείες απαλλάσσονται από τα σκουπίδια τους. Και τόνοι πλαστικών που απομένουν καταλήγουν να απορρίπτονται στην Τουρκία. Μερικοί από τους κορυφαίους παραγωγούς αποβλήτων στην Ευρώπη, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία και η Γερμανία, πρέπει να βρουν τρόπους να αντιμετωπίσουν αυτό το ζήτημα», λέει ο Sedat Gündoğdu, επικεφαλής της Ομάδας Έρευνας Μικροπλαστικών . «Ο τρόπος που έχουν διαπιστώσει είναι να εξάγουν σε φτωχότερες χώρες χωρίς αποτελεσματικά συστήματα διαχείρισης αποβλήτων ή περιβαλλοντική νομοθεσία και κανονισμούς. Αυτός είναι ο αποικισμός των αποβλήτων».

Εξαγωγή του προβλήματος

Αυτό το ταξίδι δεν αποκαλύπτει μια κυκλική οικονομία, αλλά μια οικονομία που εξάγει τις συνέπειες των καταναλωτικών αποβλήτων μακριά από την πηγή τους και στις ζωές ανθρώπων με ελάχιστες έως καθόλου επιλογές. Οι χώρες του παγκόσμιου βορρά έχουν συνηθίσει να εξάγουν κάθε είδους απόβλητα σε ασιατικά έθνη.

Για δεκαετίες, η Κίνα ήταν ο προορισμός επιλογής, μέχρι που η χώρα συνειδητοποίησε τη ζημιά που προκαλούσε. Αφού η Κίνα απαγόρευσε την εισαγωγή πλαστικών αποβλήτων το 2018 και η Ινδία ακολούθησε το παράδειγμά της το 2019 , η Ευρώπη αναγκάστηκε να βρει άλλες χώρες. Με την ευνοϊκή της θέση και το καθεστώς της ως μέλους του ΟΟΣΑ, η εισαγωγή της Τουρκίας αυξήθηκε κατά 1200% από το 2018, καθιστώντας την τον μεγαλύτερο εισαγωγέα ευρωπαϊκών πλαστικών αποβλήτων. Ακολουθεί η Μαλαισία , η οποία έλαβε 344 εκατομμύρια κιλά/έτος, και ακολουθείται από το Βιετνάμ με 187 εκατομμύρια κιλά/έτος το 2024.

Η ΕΕ, με τη σειρά της, είναι ο τρίτος μεγαλύτερος παραγωγός πλαστικών αποβλήτων, μετά τις ΗΠΑ και την Κίνα, αντιπροσωπεύοντας το 12-15 % των παγκόσμιων πλαστικών αποβλήτων. Οι μεγαλύτεροι συνεισφέροντες είναι το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γερμανία, οι οποίες παράγουν περίπου 6 δισεκατομμύρια κιλά η καθεμία. Η ΕΕ δεν διαθέτει την ικανότητα να επαναχρησιμοποιεί, να ανακυκλώνει και να ανακτά όλα τα πλαστικά της απόβλητα, και η ζήτηση για εισαγωγές σημαίνει ότι μπορούν να αποκομιστούν κέρδη από την εξαγωγή πλαστικών.

Μπορούμε να σταματήσουμε;

Ενώ οι βιομήχανοι προβάλλουν την ανακύκλωση ως υπεράσπιση των πλαστικών που παράγουν, η πραγματικότητα είναι ότι η αντιμετώπιση οποιασδήποτε μορφής πλαστικού δημιουργεί περισσότερα προβλήματα από όσα λύνει. Ακόμα και μεταξύ των εξαγόμενων πλαστικών, δεν είναι όλα ανακυκλώσιμα. Σύμφωνα με το UNEP , μόνο το 9% των πλαστικών αποβλήτων που έχουν παραχθεί ποτέ έχει ανακυκλωθεί, ενώ το 79% βρίσκεται τώρα σε χώρους υγειονομικής ταφής, χωματερές ή στο περιβάλλον και το 12% έχει αποτεφρωθεί. Εκτιμάται ότι θα υπάρχουν 12 δισεκατομμύρια τόνοι πλαστικών απορριμμάτων σε χώρους υγειονομικής ταφής και στο περιβάλλον έως το 2050. Εάν συνεχιστούν οι τρέχουσες τάσεις, οι ωκεανοί μας θα μπορούσαν να περιέχουν περισσότερο πλαστικό από ψάρια έως το 2050 κατά βάρος .

Ενώ η ΕΕ υποστηρίζει ότι οι χώρες δεν έχουν επαρκή ικανότητα ανακύκλωσης όλων των αποβλήτων τους, σχεδιάζει να περιορίσει τις εξαγωγές. Από τον Νοέμβριο του 2026, η ΕΕ θα σταματήσει τις εξαγωγές πλαστικών αποβλήτων προς τις ασιατικές χώρες για περίοδο 2,5 ετών. Ωστόσο, τα απόβλητα μπορούν να εξακολουθούν να αποστέλλονται σε άλλες χώρες του ΟΟΣΑ. Δυστυχώς, αυτό μπορεί να αυξήσει το βάρος για τα Άδανα και την Τουρκία γενικότερα.

Οι υποτιθέμενες τελικές διαπραγματεύσεις για την Παγκόσμια Συνθήκη για τα Πλαστικά πραγματοποιήθηκαν νωρίτερα αυτόν τον μήνα στη Γενεύη. Δεν κατέστη δυνατή η επίτευξη συναίνεσης σε βασικά ζητήματα, όπως το εάν η συνθήκη θα πρέπει να επιβάλει όρια στην παραγωγή νέων πλαστικών ή να επικεντρωθεί κυρίως στη διαχείριση των αποβλήτων, την επαναχρησιμοποίηση και τον βελτιωμένο σχεδιασμό. Ενώ οι χώρες παραμένουν διχασμένες ως προς τις προτεραιότητές τους, τα πλοία συνεχίζουν να πλέουν στα Άδανα και όπου αλλού απαιτείται.

Πηγή