Σπύρος Σιδέρης

Το προεδρικό περιβάλλον εξακολουθεί να διατηρεί σημαντικά ερείσματα στο κράτος, όμως η εικόνα ενός σχεδόν απόλυτα κυρίαρχου ηγέτη έχει δώσει τη θέση της σε ένα πιο κατακερματισμένο, ασταθές και σύνθετο σύστημα εξουσίας.

Το σκάνδαλο ξέσπασε πριν από περίπου έξι μήνες και συνδέθηκε με τον επιχειρηματία Τιμούρ Μίντιτς, πρόσωπο που θεωρείται ιδιαίτερα κοντά στον στενό κύκλο του Ζελένσκι. Οι αποκαλύψεις είχαν σοβαρές πολιτικές επιπτώσεις: ο Μίντιτς βρέθηκε αντιμέτωπος με κατηγορίες και εγκατέλειψε τη χώρα, ενώ ο ισχυρός επικεφαλής του προεδρικού γραφείου, Αντρέι Γέρμακ, απομακρύνθηκε από τη θέση του, αν και φέρεται να διατήρησε σημαντική επιρροή στο παρασκήνιο.

Παράλληλα, βουλευτές που συνδέονταν με την προεδρική ομάδα βρέθηκαν στο στόχαστρο των ερευνών, ενώ η προεδρία έχασε μέρος του ελέγχου της στο κοινοβούλιο. Για να περιορίσει τη φθορά, ο Ζελένσκι αναγκάστηκε να τοποθετήσει σε κρίσιμες θέσεις πρόσωπα με υψηλή δημοφιλία, αλλά όχι απόλυτα ταυτισμένα με το στενό προεδρικό περιβάλλον, όπως τον Κιρίλο Μπουντάνοφ στο προεδρικό γραφείο και τον Μιχαΐλο Φεντόροφ στο υπουργείο Άμυνας.

• Παρότι υπήρξαν εκτιμήσεις ότι το σκάνδαλο θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και σε κατάρρευση της κυβέρνησης, κάτι τέτοιο δεν συνέβη. Η λεγόμενη «συμμαχία εναντίον του Ζελένσκι» δεν κατάφερε να επιβάλει τη δημιουργία νέου κυβερνητικού σχήματος εκτός του ελέγχου του προέδρου. Ωστόσο, το πολιτικό τοπίο άλλαξε δραματικά.

Σύμφωνα με αναλυτές στην Ουκρανία, ο Ζελένσκι πέρασε από τη φάση ενός ηγέτη που επιχειρούσε να συγκεντρώσει σχεδόν απόλυτη εξουσία, στη θέση του επικεφαλής ενός μόνο —έστω του ισχυρότερου— πολιτικοοικονομικού μπλοκ. Το μπλοκ αυτό αποκαλείται πλέον ανεπίσημα «Οικογένεια» του Ζελένσκι, θυμίζοντας παλαιότερα ουκρανικά μοντέλα εξουσίας, όπου η διάκριση ανάμεσα στο κράτος, την πολιτική ομάδα και τα οικονομικά συμφέροντα γινόταν συχνά δυσδιάκριτη.

Στον πυρήνα αυτής της ομάδας βρίσκονται, πέρα από τον ίδιο τον πρόεδρο, ο Γέρμακ, ο Μίντιτς και ο Σεργκέι Σεφίρ, ενώ ρόλο διαχειριστών σε επιμέρους τομείς φέρονται να έχουν πρόσωπα όπως ο Αλεξέι Τσερνίσοφ και ο Ροστισλάβ Σούρμα. Παρά τις ανακατατάξεις, η ομάδα αυτή εξακολουθεί να διατηρεί επιρροή σε βασικούς κρατικούς μηχανισμούς, όπως η Υπηρεσία Ασφαλείας της Ουκρανίας, η Γενική Εισαγγελία, υπηρεσίες οικονομικού ελέγχου και τμήματα του μηχανισμού ασφαλείας.

• Το σημαντικότερο όπλο της «Οικογένειας» θεωρείται η κυβέρνηση της πρωθυπουργού Γιούλια Σβιριντένκο, η οποία συγκροτήθηκε υπό την ισχυρή επιρροή του Γέρμακ. Μέσω της κυβέρνησης, το προεδρικό στρατόπεδο διατήρησε σημαντικό έλεγχο σε κρίσιμους οικονομικούς τομείς, κυρίως στην ενέργεια, στις κρατικές δαπάνες και σε πεδία όπου διασταυρώνονται δημόσιοι πόροι, επιχειρηματικά συμφέροντα και πολιτική επιρροή.

Την ίδια στιγμή, όμως, ενισχύθηκαν και άλλα κέντρα ισχύος. Ο επικεφαλής της κοινοβουλευτικής ομάδας του «Υπηρέτη του Λαού», Νταβίντ Αραχαμία, απέκτησε αυξημένο πολιτικό βάρος στη Βουλή, περιορίζοντας την άμεση δυνατότητα του προέδρου να επιβάλλει αποφάσεις. Ο Μπουντάνοφ εμφανίζεται να οικοδομεί τη δική του πολιτική πλατφόρμα, ενώ ο υπουργός Άμυνας Φεντόροφ έχει αναπτύξει αυτόνομο δίκτυο επιρροής στον αμυντικό τομέα, με σαφές αποτύπωμα στη διαχείριση κονδυλίων και προμηθειών.

Πίσω από την εσωτερική κρίση βρίσκεται και η σύγκρουση του Κιέβου με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς γύρω από το ζήτημα της διαφθοράς και της λειτουργίας των ανεξάρτητων αρχών για την αντιμετώπιση της διαφθοράς. Το περασμένο καλοκαίρι, ο Ζελένσκι επιχείρησε να περιορίσει την ισχύ οργανισμών όπως η Εθνική Υπηρεσία Καταπολέμησης της Διαφθοράς και της Ειδικής Εισαγγελίας, υπολογίζοντας ότι λόγω του πολέμου η ευρωπαϊκή στήριξη προς την Ουκρανία θα παρέμενε ουσιαστικά άνευ όρων.

• Οι Βρυξέλλες, ωστόσο, αντέδρασαν διαφορετικά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση κατέστησε σαφές ότι η συνέχιση της οικονομικής βοήθειας συνδέεται με τη διατήρηση και ενίσχυση των θεσμών ελέγχου. Η πίεση αυτή οδήγησε τον Ζελένσκι σε υποχώρηση, γεγονός που άνοιξε τον δρόμο για τις αποκαλύψεις του «Μίντιτςγκέιτ» και μετέτρεψε τις σχέσεις μεταξύ του προεδρικού περιβάλλοντος και των ευρωπαϊκών κέντρων αποφάσεων σε ένα πεδίο διαρκούς διαπραγμάτευσης.

Για την ουκρανική ηγεσία, το βασικό διακύβευμα είναι ότι η ενίσχυση των ανεξάρτητων μηχανισμών ελέγχου μπορεί να περιορίσει δραστικά την επιρροή του προεδρικού στρατοπέδου στην οικονομία, στη δικαιοσύνη και στους μηχανισμούς ασφαλείας. Οι Ευρωπαίοι ζητούν αυστηρότερη εποπτεία, διαγωνισμούς στελέχωσης με διεθνή συμμετοχή και μεγαλύτερη ανεξαρτησία των ελεγκτικών αρχών. Για την «Οικογένεια» του Ζελένσκι, όμως, μια τέτοια εξέλιξη ισοδυναμεί με απώλεια πραγματικών μοχλών εξουσίας.

• Στο περιβάλλον του Ουκρανού προέδρου υπάρχει ο φόβος ότι η περαιτέρω ενίσχυση αυτών των μηχανισμών θα μετέτρεπε τον Ζελένσκι σε πολιτικά αποδυναμωμένο διαχειριστή, χωρίς ουσιαστικό έλεγχο του κρατικού μηχανισμού. Η διαρροή υλικού από παρακολουθήσεις που σχετίζονται με τον Μίντιτς, όπου σύμφωνα με φήμες ακούγεται ακόμη και η φωνή του ίδιου του Ζελένσκι, θεωρείται από ορισμένους ένδειξη ότι η πίεση προς το Κίεβο θα συνεχιστεί.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η Ουκρανία εισέρχεται σε περίοδο αυξημένης πολιτικής αβεβαιότητας. Ο Ζελένσκι εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικά εργαλεία εξουσίας και δεν δείχνει πρόθυμος να εγκαταλείψει τον έλεγχο. Όμως οι εσωτερικές ισορροπίες έχουν αλλάξει, οι ανταγωνισμοί εντός του συστήματος εντείνονται και οι σχέσεις με την Ευρώπη γίνονται πιο απαιτητικές.

Το «Μίντιτςγκέιτ» δεν ανέτρεψε τον Ουκρανό πρόεδρο. Αποκάλυψε όμως τα όρια της εξουσίας του και εγκαινίασε μια νέα εποχή πολιτικών συγκρούσεων στο Κίεβο, με πιθανές συνέπειες όχι μόνο για την εσωτερική σταθερότητα της χώρας, αλλά και για τις σχέσεις της Ουκρανίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Σπύρος Σιδέρης

Η υπόθεση αυτή, που ήδη οδήγησε στην παύση καθηκόντων του υπουργού Δικαιοσύνης Χέρμαν Γκαλουσένκο, και της υπουργού Ενέργειας Σβιτλάνα Γκριτσούκ εκδηλώνεται σχεδόν 25 χρόνια μετά το λεγόμενο «σκάνδαλο κασετών Γκονγκάντζε» — ένα συμβολικό déjà vu που πολλοί στο Κίεβο θεωρούν την απαρχή μιας μακράς κρίσης νομιμοποίησης του ουκρανικού κράτους.

Η σκιά του παρελθόντος

Στις αρχές του 2000, οι περίφημες κασέτες με φωνές που αποδίδονταν στον τότε πρόεδρο Λεονίντ Κούτσμα σηματοδότησαν τη ρήξη με την εποχή της «ήρεμης Ουκρανίας».

Ήταν το πρώτο σοκ που άνοιξε τον δρόμο για τις εξεγέρσεις του Μαϊντάν, την προσάρτηση της Κριμαίας, τον πόλεμο στο Ντονμπάς και, τελικά, τη ρωσική εισβολή του 2022.

Σήμερα, ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα, η νέα κρίση μοιάζει να κλείνει αυτόν τον ιστορικό κύκλο: η Ουκρανία δεν είναι πλέον το κράτος που γεννήθηκε με την ανεξαρτησία του 1991, αλλά ένα πολιτικό και κοινωνικό οικοδόμημα που φθείρεται ταυτόχρονα από εξωτερικές πιέσεις και εσωτερικές διαβρώσεις.

Το σκάνδαλο Energoatom

Σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσίευσε το NABU, ο Τιμούρ Μίντιτς, επιχειρηματίας με στενούς δεσμούς με το προεδρικό περιβάλλον, φέρεται να διαπραγματευόταν παράνομες προμήθειες και «ποσοστά» από συμβόλαια της κρατικής εταιρείας Energoatom, που διαχειρίζεται τα πυρηνικά εργοστάσια της Ουκρανίας.

Στις ηχογραφήσεις ακούγεται, σύμφωνα με τις αρχές, η φωνή του Μίντιτς να συνομιλεί με υψηλόβαθμους αξιωματούχους για ανταλλάγματα εκατομμυρίων δολαρίων. Ανάμεσα στους εμπλεκομένους φέρεται να είναι και ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Ολεξίι Τσερνισόφ, ο οποίος —σύμφωνα με βουλευτικές πηγές— συνεργάζεται με τις αρχές και είναι «έτοιμος να καταθέσει για όλους».

Η υπόθεση δεν σταματά εκεί. Οι ερευνητές θεωρούν ότι στη «γραμμή των ευθυνών» ενδέχεται να περιλαμβάνονται ο υπουργός Δικαιοσύνης Χέρμαν Γκαλουσένκο και, πιθανώς, ο γραμματέας του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας και Άμυνας Ρουστέμ Ουμέροφ. Ο βουλευτής της αντιπολίτευσης Ολεξίι Γκοντσαρένκο ανέφερε ότι «το επόμενο στάδιο θα είναι καταιγιστικό» και διερωτήθηκε «αν ο Ουμέροφ θα επιστρέψει από την Κωνσταντινούπολη».

Πολιτικός σεισμός στο Κίεβο

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η πρωθυπουργός Γιούλια Σβιριντένκο ανακοίνωσε αιφνιδιαστικά την παύση καθηκόντων του Γκαλουσένκο, αναθέτοντας προσωρινά τις αρμοδιότητές του στην υφυπουργό Ευρωπαϊκής Ενσωμάτωσης Λιούντμιλα Σουγκάκ.

Ο ίδιος ο Γκαλουσένκο, μέσω ανάρτησής του στο Facebook, δήλωσε ότι «συμφωνεί πλήρως» με την απόφαση, επιμένοντας πως πρόκειται για μια «πολιτικά ορθή και θεσμικά ώριμη επιλογή». Υποσχέθηκε δε να υπερασπιστεί τη θέση του «στη νομική διάσταση».

Ωστόσο, πολιτικοί αναλυτές στο Κίεβο εκτιμούν ότι η κίνηση αυτή αποτελεί προσπάθεια του Ζελένσκι να αποστασιοποιηθεί από το σκάνδαλο και να δείξει πως παραμένει υπέρμαχος της διαφάνειας.

Στην πραγματικότητα, λένε οι ίδιοι, η υπόθεση τον φέρνει στο επίκεντρο των πυρών: πολλοί θεωρούν απίθανο ο πρόεδρος να αγνοούσε τις δραστηριότητες του Μίντιτς, ενός ανθρώπου με τον οποίο συνδέεται στενά ήδη από την εποχή της τηλεοπτικής του καριέρας.

Η «εναντίον του Ζελένσκι» συμμαχία

Σύμφωνα με ρεπορτάζ του ουκρανικού Τύπου, πίσω από τις κινήσεις του NABU βρίσκεται μια άτυπη «εναντίον του Ζελένσκι» συμμαχία, στην οποία συμμετέχουν τόσο δυτικοί κύκλοι όσο και εσωτερικοί αντίπαλοι του προέδρου. Στόχος της, υποστηρίζουν αναλυτές, είναι να περιορίσει τον έλεγχο της Προεδρίας επί του κοινοβουλίου και της κυβέρνησης, οδηγώντας σε ευρύ ανασχηματισμό ή ακόμη και στη δημιουργία μιας «κυβέρνησης εθνικής ενότητας» με περιορισμένο ρόλο για τον Ζελένσκι.

Η απομάκρυνση του Γκαλουσένκο, προειδοποιούν οι ίδιοι, μπορεί να αποτελέσει την αρχή ενός ντόμινο που θα αγγίξει τους πλέον στενούς συνεργάτες του προέδρου — από τον επικεφαλής της υπηρεσίας ασφαλείας Βασίλ Μαλιούκ έως τον προεδρικό επιτελάρχη Αντρίι Γερμάκ.

Η σιωπή του προέδρου

Ένα ακόμη ανησυχητικό σημάδι ήταν η απουσία του καθιερωμένου βραδινού διαγγέλματος του Ζελένσκι — κάτι που έχει να συμβεί από τον περασμένο Ιούλιο, όταν επίσης υπήρξε έντονη αντιπαράθεση με το NABU.

Η σιωπή του ερμηνεύεται ως ένδειξη ταραχής στο προεδρικό γραφείο, όπου, σύμφωνα με πηγές της αντιπολίτευσης, «επικρατεί πανικός και αμηχανία». Όπως υποστηρίζει ο Γκοντσαρένκο, «έχει δημοσιοποιηθεί μόλις το 20% των ηχογραφήσεων» και «δεν υπάρχει σαφές σχέδιο αντίδρασης».

Την ίδια στιγμή, κύκλοι της Προεδρίας φέρονται να διαθέτουν στοιχεία για τους επικεφαλής κατά τής διαφθοράς — τον επικεφαλής της Ειδικής Εισαγγελίας κατά της διαφθοράς Ολεξάντρ Κλιμένκο και τον διευθυντή του NABU, Σεμέν Κριβονός — ωστόσο «ο κατάλληλος χρόνος για αντεπίθεση έχει χαθεί».

Το τέλος μιας εποχής;

Το σκάνδαλο Energoatom δεν αφορά μόνο την οικονομική διαφθορά. Αγγίζει τα θεμέλια του ουκρανικού πολιτικού συστήματος, το οποίο οικοδομήθηκε μετά το 2000 πάνω σε έναν ασταθή συνδυασμό ολιγαρχικών συμφερόντων, ξένων επιρροών και προσωποπαγούς εξουσίας.

Αν το NABU επιμείνει, η Ουκρανία ίσως εισέλθει σε μια μεταβατική φάση εξουσίας, όπου ο Ζελένσκι θα αναγκαστεί να παραχωρήσει μέρος της ισχύος του σε μια κυβέρνηση «τεχνικής συναίνεσης» με την υποστήριξη των δυτικών εταίρων. Αντίθετα, εάν επιλέξει μετωπική σύγκρουση, κινδυνεύει να πυροδοτήσει νέα εσωτερική κρίση σε μια χώρα ήδη εξουθενωμένη από τον πόλεμο.

Είκοσι πέντε χρόνια μετά τις κασέτες του Κούτσμα, η ιστορία μοιάζει να επαναλαμβάνεται — αυτή τη φορά όχι ως φάρσα, αλλά ως προειδοποίηση ότι το ουκρανικό κράτος, στη σημερινή του μορφή, ίσως πλησιάζει στο τέλος ενός ιστορικού κύκλου.