Σπύρος Σιδέρης

Ο Πούτιν, από την πλευρά του, έβαλε στο τραπέζι το καθεστώς των βάσεων στη Χμεϊμίμ (Λαττάκεια) και στην Ταρτούς, καθώς και την παρουσία στο Καμισλί· άνοιξε επίσης κεφάλαια σιτηρών, καυσίμων και πιθανών αποζημιώσεων πολέμου, με τον αντιπρόεδρο της κυβέρνησης Αλεξάντρ Νόβακ να επιβεβαιώνει ότι συζητήθηκαν πετρελαϊκά έργα εντός Συρίας.

Η ατζέντα έκλεισε με πολιτική δέσμευση ότι Μόσχα και Δαμασκός θα «δέσουν» εκ νέου τις θεσμικές σχέσεις, χωρίς ο αλ-Σαράα να θυσιάζει την πολυδιάστατη στρατηγική του: ισορροπία με τη Ρωσία, άνοιγμα προς Ε.Ε./ΗΠΑ και ψύχραιμη διαχείριση της κληρονομιάς του Μπασάρ αλ-Άσαντ, ο οποίος παραμένει φιλοξενούμενος στη Ρωσία.

Η ρωσική οπτική είναι απολύτως πραγματιστική. Το Κρεμλίνο επιδιώκει να συντηρήσει –αν όχι να αναβαθμίσει– την επιχειρησιακή του πρόσβαση στην Ανατολική Μεσόγειο, με τις βάσεις Χμεϊμίμ και Ταρτούς να λειτουργούν ως κόμβοι εφοδιαστικής για τη Μέση Ανατολή και την Αφρική. Η ρητορική περί «ιστορικών δεσμών» λειτούργησε ως προμετωπίδα· πίσω της όμως βρίσκονται σκληρά δεδομένα: χωρίς αυτές τις υποδομές, η Ρωσία χάνει προβολή ισχύος στον νότο, αλλά και κρίσιμη εφεδρεία για το λεγόμενο Africa Corps και τις θαλάσσιες οδούς προς τη Διώρυγα του Σουέζ.

Στο πλαίσιο αυτό, η συζήτηση για το Καμισλί –περιοχή με πλειοψηφία κουρδικού πληθυσμού– υπενθυμίζει ότι η Μόσχα δεν βλέπει τη Συρία ως ένα ενιαίο «χαρτί», αλλά ως πολλαπλό ταμπλό όπου ισορροπεί ανάμεσα στη Δαμασκό, τις Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις (SDF), την Άγκυρα και την Τεχεράνη.

Για τον αλ-Σαράα, ο στόχος είναι διπλός.

• Πρώτον, εσωτερική σταθεροποίηση: νέο στρατιωτικό δόγμα με ρωσική τεχνογνωσία, χωρίς την επιστροφή των παλαιών μηχανισμών του καθεστώτος· ελεγχόμενη ασφάλεια συνόρων και μείωση του ισραηλινού ρυθμού επιχειρήσεων.
• Δεύτερον, οικονομική ανάσα: σιτάρι με ευνοϊκούς όρους, πετρέλαιο/ντίζελ για ηλεκτροπαραγωγή και μεταφορές και ένα πλέγμα ενεργειακών συνεργασιών που μπορεί να φέρει γρήγορα σκληρό νόμισμα.

Η αναφορά στη Γκοζνάκ –την κρατική ρωσική εταιρεία εκτύπωσης νομίσματος– φωτίζει ενδεχόμενο νομισματικής υποστήριξης, στοχεύοντας σε μεγαλύτερη ρευστότητα και εμπιστοσύνη στο νέο οικονομικό πλαίσιο.

Η ασφάλεια παραμένει ο μεγάλος «αστερίσκος». Η ιδέα επανεγκατάστασης ρωσικής στρατονομίας σε ευαίσθητες ζώνες λειτουργεί για τη Δαμασκό ως ανάχωμα: αποτρέπει παραστρατιωτικές ρεβάνς εντός Συρίας και δημιουργεί κόστος κλιμάκωσης για το Ισραήλ. Για τη Μόσχα, όμως, συνεπάγεται πολιτικό ρίσκο: κάθε περιστατικό που θα εκλαμβάνεται από την Ιερουσαλήμ ως de facto «ασπίδα» για ιρανικά δίκτυα θα χρεώνεται στον ρωσικό φάκελο.

Τι σημαίνει αυτό για τους τρίτους παίκτες;

• Τουρκία: Η Άγκυρα προτιμά μια Δαμασκό ισχυρή αλλά συγκεντρωτική, ικανή να αναχαιτίσει τις κουρδικές φιλοδοξίες αυτονομίας. Η διατήρηση ρωσικής παρουσίας –ιδίως στο Καμισλί– δίνει στην Τουρκία κανάλια αποσυμπίεσης και συντονισμού (κατά τα πρότυπα των παλαιότερων κοινών περιπολιών). Η ρωσοτουρκική αποκλιμάκωση/συντονισμός παραμένει πολύτιμη: περιορίζει την τριβή με τις SDF και αποτρέπει ατυχήματα σε περιβάλλον πολυεπίπεδων επιχειρήσεων. Για την Άγκυρα, μια Ρωσία που μεσολαβεί αλλά δεν ηγείται είναι το ιδανικό σενάριο.
• Ισραήλ: Η Ιερουσαλήμ διατηρεί κόκκινες γραμμές ως προς τις ιρανικές ροές και τις υποδομές πυραυλικών/μη επανδρωμένων κρούσης (UCAV) στη Συρία. Η παρουσία Ρώσων στρατονόμων ή ένα πιο «σφιχτό» ρωσικό αποτύπωμα δημιουργεί τριβή στις επιχειρήσεις της Ισραηλινής Πολεμικής Αεροπορίας, αλλά προσφέρει και κανάλι διαχείρισης κινδύνου: η Μόσχα ιστορικά λειτούργησε ως δίχτυ ασφαλείας για την αποφυγή ανεξέλεγκτων κλιμακώσεων. Αν ο αλ-Σαράα ζητά «πάγωμα» ισραηλινών διεισδύσεων, το μήνυμα για την Ιερουσαλήμ είναι ότι οι γραμμές αποφυγής συγκρούσεων πρέπει να επανεπιβεβαιωθούν – αλλιώς, ο κίνδυνος ακούσιας ρήξης αυξάνει.
• SDF/Κουρδικός παράγοντας: Η προσδοκία εναλλακτικού εγγυητή πέραν της Ουάσινγκτον καθιστά τη Μόσχα ελκυστική. Η ενίσχυση του Καμισλί με αντιαεροπορικά και μέσα ηλεκτρονικού πολέμου υποδηλώνει ότι η Ρωσία θέλει μοχλό στη βόρεια Συρία. Αν ο αλ-Σαράα επιδιώκει επαναφορά ισορροπίας με το κέντρο, η ρωσική «ομπρέλα» μπορεί να δώσει χρόνο για πολιτική διαπραγμάτευση αντί για στρατιωτικό τετελεσμένο.
• Χώρες του Κόλπου/Ε.Ε.: Η Συρία χρειάζεται κεφάλαια και αγορές, όχι μόνο ασφάλεια. Η Ρωσία, λόγω Ουκρανίας, έχει περιορισμένους δημοσιονομικούς ώμους. Άρα η πραγματική ανασυγκρότηση θα εξαρτηθεί από τα κράτη του Κόλπου και –εφόσον χαλαρώσουν οι όροι– από την Ε.Ε.. Η Μόσχα το γνωρίζει και επιδιώκει ρόλο ρυθμιστή, όχι αποκλειστικού χορηγού.

Στο διμερές πεδίο, η Δαμασκός πέτυχε τρεις χειροπιαστές αποδόσεις από τη Μόσχα:

— Θεσμική συζήτηση για τις βάσεις σε Χμεϊμίμ/Ταρτούς/Καμισλί με όρους που «υπηρετούν τα συριακά συμφέροντα».
— Σήμα στήριξης στην οικονομία: σιτάρι, καύσιμα, πιθανή νομισματική τεχνική μέσω Γκοζνάκ.
— Πολιτική κάλυψη σε ΟΗΕ και διεθνή φόρα (από αποχαρακτηρισμούς προσώπων έως διατυπώσεις ψηφισμάτων).

Η Μόσχα, αντιστρόφως, κέρδισε:

— Θεσμική κανονικοποίηση της παρουσίας της, με τον αλ-Σαράα να αποφεύγει ρήξεις και να υιοθετεί ρεαλισμό («στην πολιτική δεν υπάρχουν αιώνιοι εχθροί»).
— Ένα διαπραγματευτικό εργαλείο απέναντι σε Τουρκία και Ισραήλ και σαφές σήμα προς την Ουάσινγκτον ότι η Ρωσία παραμένει ενεργός παίκτης στη Λεβαντίνη.
— Ενεργειακά “παράθυρα” σε συριακά κοιτάσματα/υποδομές που μπορούν να αποδώσουν με χαμηλές επενδύσεις και υψηλό πολιτικό premium.

Το ευαίσθητο σημείο είναι το ισοζύγιο ρίσκου. Αν η ρωσική παρουσία εκληφθεί από το Ισραήλ ως ασπίδα για δίκτυα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) ή της Χεζμπολάχ, οι στοχευμένες προσβολές θα συνεχιστούν – ίσως με μεγαλύτερη ακρίβεια για να αποφευχθούν ρωσικές απώλειες, αλλά με υψηλότερη πολυπλοκότητα. Αν, από την άλλη, η Μόσχα εμφανιστεί στους Κούρδους ως εγγυητής και ταυτόχρονα δώσει στην Άγκυρα «χώρο» για αντι-PKK ατζέντα, θα κρατήσει ανοιχτά και τα δύο κανάλια, πληρώνοντας όμως πολιτικό κόστος στη Δαμασκό.

Για τη Λευκωσία–Αθήνα–Βρυξέλλες, η ανάγνωση είναι καθαρή: μια Συρία που ομαλοποιείται με πολυκεντρική προστασία μειώνει τον κίνδυνο προσφυγικών ροών, αλλά κρατά ψηλά τον ασφαλιστικό κίνδυνο στη Μεσόγειο. Η εξίσωση ενέργεια–ασφάλεια (αγωγοί, LNG, θαλάσσιες γραμμές) θα επηρεάζεται από κάθε μικροκλιμάκωση στο τόξο Υψίπεδα του Γκολάν – Ιντλίμπ – Ευφράτης.

Σπύρος Σιδέρης

Η επίθεση «Επιχείρηση Αυγή της Ελευθερίας» υπό την ηγεσία των πολιτοφυλάκων του Εθνικού Στρατού ήταν ένα «προειδοποιητικό καμπανάκι» που ώθησε το SDF να λάβει άμεσα μέτρα καταλαμβάνοντας περιοχές από τις οποίες ο συριακός στρατός είχε αποσυρθεί γύρω από το Χαλέπι.

• Ωστόσο, ο έλεγχος αυτός εξανεμίστηκε γρήγορα καθώς έγιναν σαφείς οι περιφερειακές και διεθνείς συνεννοήσεις μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Τουρκίας.

Το σκηνικό δεν σταμάτησε με την απόσυρση των SDF από τις νέες θέσεις τους καθώς αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν από παραδοσιακές περιοχές επιρροής τους, ενώ οι δυνάμεις της επιχείρησης «Αυγή της Ελευθερίας» προχωρούν σταθερά προς τη Μανμπίτζ, εν μέσω μιας στρατιωτικής δυναμικής που επανασχεδιάζει τον χάρτη της Συρίας.

• Στα ανατολικά, η ίδια ιστορία επαναλαμβάνεται καθώς οι δυνάμεις του SDF ανέλαβαν προσωρινά τον έλεγχο της Ντέιρ Εζόρ μετά την αποχώρηση των δυνάμεων του καθεστώτος. Όμως η πίεση των ΗΠΑ τους ανάγκασε να αποσυρθούν ανατολικά του ποταμού Ευφράτη.

Εδώ άρχισαν να διαμορφώνονται τα χαρακτηριστικά του αδιεξόδου για τις δυνάμεις των SDF, οι οποίες βασίζονταν σχεδόν αποκλειστικά στην κάλυψη των ΗΠΑ, βρέθηκαν ξαφνικά αντιμέτωπες με σκληρά δεδομένα.

Το δίλημμα του SDF έγκειται στην αμετάβλητη δημογραφική διάσταση καθώς η περιοχή που ελέγχεται από τον SDF μετά την ήττα του ISIS έχει σαφή αραβική πλειοψηφία. Μεγάλες πόλεις όπως η Ράκα και η Ντέιρ Εζόρ, όπου οι Κούρδοι αποτελούν μειονότητα, αντιμετώπιζαν πάντα με καχυποψία αυτή την επιβαλλόμενη παρουσία, ενώ η κουρδική πλειοψηφία παρέμεινε περιορισμένη στο βορειοανατολικότερο τμήμα, στο Καμισλί και γύρω από αυτό.

• Οι αραβικές φυλές, οι οποίες επί μακρόν υπέφεραν από περιορισμούς, είδαν την πτώση του καθεστώτος ως μια νέα ευκαιρία να διευρύνουν τις πολιτικές τους επιλογές, αφού οι επιλογές τους περιοριζόταν στον SDF και στο καθεστώς που είχε συμμαχήσει με την πολιτοφυλακή.

Πλέον, με την ανάδυση μιας «νέας Συρίας», οι φυλές αυτές κλίνουν προς την ελπιδοφόρα διακυβέρνηση που φιλοδοξεί να οικοδομήσει ένα έθνος που υπερβαίνει τις θρησκευτικές και εθνοτικές ποσοστώσεις, απελευθερώνοντας τες.

Είναι αξιοσημείωτο ότι αυτές οι φυλές δεν χρειάστηκαν τις πρόσφατες εξελίξεις για να κάνουν γνωστή την απόρριψη του ελέγχου των SDF, καθώς στο παρελθόν υπήρξαν πολλές αντιδράσεις, κάτι που ονομάστηκε «φυλετική επανάσταση» ως έκφραση της ασφυξίας τους από τις πολιτικές που τους επιβλήθηκαν με τη βία των όπλων.

• Οι επιλογές των SDF είναι περιορισμένες και σίγουρα υπάρχουν δεδομένες παραχωρήσεις, όπως συνομολογούν αναλυτές από την περιοχή. Οι δυνάμεις του Συριακού Δημοκρατικού Στρατού θα προσπαθήσουν να διατηρήσουν το status quo, έστω και με υψηλό τίμημα που θα περιλαμβάνει το μοίρασμα του ορυκτού πλούτου της περιοχής τους, ιδίως του πετρελαίου, με αντάλλαγμα τη διατήρηση των ανεξάρτητων θεσμών και της στρατιωτικής πτέρυγας.

Ωστόσο, οι πρόσφατες εξελίξεις επιβεβαιώνουν ότι αυτή η επιλογή είναι ανέφικτη, καθώς ο SDF περιβάλλεται από ένα εχθρικό περιβάλλον που περιμένει την κατάλληλη στιγμή για να τερματίσει την ύπαρξή του.

• Οι Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες αποτελούσαν το καταφύγιο των SDF, συγκαταλέγονται πλέον μεταξύ των αρχιτεκτόνων του νέου συριακού σκηνικού, σύμφωνα με τις περιφερειακές αντιλήψεις.

• Όσον αφορά την Τουρκία, είναι ένας σημαντικός παίκτης, που διαχειρίζεται με ακρίβεια τα νήματα του παιχνιδιού και προετοιμάζει το χρόνο για την αποφασιστική μάχη, είτε μέσω των άμεσων στρατιωτικών εργαλείων της είτε μέσω μιας πραγματικότητας που επιβάλλεται από τη γεωγραφία, την ιστορία και τη δημογραφία.

Προφανώς, η μάχη δεν θα είναι απλώς μια αντιπαράθεση μέσω των στρατιωτικών δυνάμεων στο έδαφος, αλλά θα γίνει η μάχη για την ύπαρξη τους, μπροστά σε ένα κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον που έχει φτάσει να απορρίπτει τον συνεχή έλεγχο των SDF.

Οι SDF συνειδητοποιούν ότι έχουν γίνει «ανεπιθύμητος καλεσμένος» στις αραβικές πόλεις που αναζητούν ένα διαφορετικό μέλλον και είναι θέμα χρόνου να ανάψει η μεγάλη αποφασιστική μάχη, όπου η αγνόηση της αλλαγής ή το ποντάρισμα στο παρελθόν να τους οδηγήσει μόνο στο να χάσουν τα πάντα.

Ο επικεφαλής των υπό τους Κούρδους δυνάμεων στην Συρία Μαζλούμ Αμπντί διέψευσε οποιαδήποτε σχέση με την πρόσφατη επίθεση κοντά στην Αγκυρα, αντίθετα με τους ισχυρισμούς της Τουρκίας η οποία εξαπέλυσε επιθέσεις σκοτώνοντας 17 ανθρώπους στις κουρδικές αυτόνομες περιοχές της βορειοανατολικής Συρίας.

Ο πρόεδρος της Τουρκίας Ταγίπ Ερντογάν δήλωσε την Παρασκευή ότι οι δύο δράστες της επίθεσης κατά της έδρας της Τουρκικής Αεροπορικής και Διαστημικής Βιομηχανίας (TUSAS) κοντά στην Αγκυρα «διείσδυσαν» στην Τουρκία από την Συρία.

Το Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν , το PKK, ανέλαβε την ευθύνη για την επίθεση, κατά την οποία σκοτώθηκαν πέντε άνθρωποι, εκτός των δύο δραστών, και 22 τραυματίσθηκαν.

«Η Τουρκία δεν έχει κανένα στοιχείο που να στηρίζει τους ισχυρισμούς της και δεν έχουμε καμία σχέση με την επίθεση της Αγκυρας», δήλωσε ο Μαζλούμ Αμπντί, επικεφαλής των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων.

«Έχουν διεξαγάγει έρευνα και είμαι σε θέση να βεβαιώσω ότι κανείς από τους δράστες δεν εισήλθε στην Τουρκία από το συριακό έδαφος», δήλωσε σε συνέντευξη ο Μαζλούμ Αμπντί.

Η Τουρκία απάντησε στην επίθεση βομβαρδίζοντας «στόχους του PKK» στην βόρεια Συρία και το Ιράκ.

Σύμφωνα με τον Μαζλούμ Αμπντί, οι τουρκικές επιθέσεις προκάλεσαν τον θάνατο 17 ανθρώπων, ανάμεσά τους δύο στρατιωτικών και 15 πολιτών».

Το Συριακό Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ανακοίνωσε ότι εκατό περίπου τουρκικά πλήγματα είχαν ως στόχο τα εδάφη που ελέγχονται από την αυτόνομη κουρδική διοίκηση. Σύμφωνα με το Παρατηρητήριο, μη στρατιωτικές υποδομές, όπως σιλό, φούρνοι, μονάδες παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος και πετρελαϊκές εγκαταστάσεις επλήγησαν, εκτός των θέσεων των κουρδικών δυνάμεων.

Η Τουρκία θεωρεί τις Μονάδες Προστασίας του Κουρδικού Λαού (YPG), όπου κυριαρχούν οι Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις, πτέρυγα του PKK.

Στόχος αυτών των τουρκικών επιθέσεων «δεν είναι απλώς να δοθεί απάντηση σε αυτό που συνέβη στην Αγκυρα (…) αλλά να αποδυναμωθεί η αυτόνομη κουρδική διοίκηση για να εξοντωθεί και να αναγκασθούν οι κάτοικοι να φύγουν», δήλωσε ο Μαζλούμ Αμπντί.

Σύμφωνα με τον διοικητή των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων, «το τουρκικό κράτος εκμεταλλεύεται τα γεγονότα στην Μέση Ανατολή, την επικέντρωση της προσοχής στην Γάζα, στον Λίβανο και την ισραηλινή επίθεση κατά του Ιράν, «για να συνεχίσει τις επιθέσεις» κατά των κουρδικών εδαφών της Συρίας.

Διαβεβαίωσε ότι είναι ανοικτός σε διάλογο με την Τουρκία για την άμβλυνση της έντασης, αλλά απαίτησε τον τερματισμό των επιθέσεων της Αγκυρας που θεωρεί ότι θα διευρυνθούν.

Σε μία Συρία κατακερματισμένη από 12 χρόνια πολέμου, οι Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις ελέγχουν μία ημιαυτόνομη κουρδική ζώνη όπου έχουν αναπτυχθεί αμερικανικές δυνάμεις στο πλαίσιο του διεθνούς συνασπισμού κατά των τζιχαντιστών.

Ο διοικητής των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων επέκρινε τις συμμαχικές αμερικανικές δυνάμεις ότι απέτυχαν να προστατεύσουν τις κουρδικές δυνάμεις και δήλωσε ότι η θέση του διεθνούς συνασπισμού είναι αποδυναμωμένη.

«Η απάντησή τους δεν είναι στο απαιτούμενο επίπεδο για να σταματήσουν οι επιθέσεις και πρέπει να ασκηθούν πιέσεις επί της Τουρκίας», είπε προσθέτοντας ότι οι τουρκικές επιθέσεις στην Συρία «δεν αφορούν μόνο εμάς, αλλά επηρεάζουν επίσης και τις δικές τους δυνάμεις».

Ο Μαζλούμ Αμπντί εξέφρασε επίσης την ανησυχία του απέναντι στις επικείμενες αμερικανικές προεδρικές εκλογές λέγοντας ότι ενδεχόμενη εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ είναι πιθανόν να αποδυναμώσει την υποστήριξη της Ουάσινγκτον προς τις Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις.

«Το 2019, είχαμε μία άκαρπη εμπειρία με την κυβέρνηση του προέδρου Τραμπ», είπε.

Η Αγκυρα εξαπέλυσε την τελευταία μαζική της επίθεση στην Συρία τον Οκτώβριο 2019, όταν ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, ο Τραμπ, είχε δηλώσει ότι οι αμερικανοί στρατιώτες επιτέλεσαν την αποστολή τους στην Συρία και θα αποσυρθούν.

«Αλλά έχουμε την πεποίθηση ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες (…) θα λάβουν τις αποφάσεις τους» με βάση «τα στρατηγικά τους συμφέροντα» στην περιοχή, κατέληξε.