Σπύρος Σιδέρης

Το γεγονός αυτό σηματοδοτεί μια ποιοτική μεταβολή τόσο στη ρητορική όσο και, ενδεχομένως, στη στρατηγική της Ρωσίας, δημιουργώντας νέα δεδομένα για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και για τον ρόλο της ηπείρου στον πόλεμο της Ουκρανίας.

Σύμφωνα με τον στρατιωτικό αναλυτή Σεργκέι Κολντίν, το ρωσικό υπουργείο Άμυνας βασίζει τις προειδοποιήσεις του σε πληροφορίες των μυστικών υπηρεσιών, οι οποίες δείχνουν ότι μια σειρά ευρωπαϊκών χωρών, αλλά και κράτη όπως η Βρετανία, η Τουρκία και το Ισραήλ, έχουν αποφασίσει να αυξήσουν την παραγωγή και την αποστολή επιθετικών drones προς την Ουκρανία. Δεν πρόκειται, όπως επισημαίνεται, για απλά τακτικά μέσα που χρησιμοποιούνται στη γραμμή του μετώπου, αλλά για μη επανδρωμένα συστήματα μεγάλου βεληνεκούς, ικανά να πλήξουν στόχους βαθιά μέσα στη ρωσική επικράτεια.

Η εξέλιξη αυτή, κατά τη ρωσική πλευρά, συνδέεται με την επιδείνωση της κατάστασης στο ουκρανικό μέτωπο, όπου οι ουκρανικές δυνάμεις αντιμετωπίζουν αυξανόμενες απώλειες και ελλείψεις προσωπικού. Ως αποτέλεσμα, το Κίεβο φαίνεται να στηρίζεται ολοένα και περισσότερο στην τεχνολογία των drones, με τη στήριξη των δυτικών συμμάχων του. Χαρακτηριστική είναι η δήλωση του Κίριλο Μπουντάνοφ, σύμφωνα με την οποία η Ουκρανία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από άλλες χώρες για την ανάπτυξη αυτών των συστημάτων.

• Στο πλαίσιο αυτό, η Μόσχα θεωρεί ότι η Ευρώπη μετατρέπεται σταδιακά σε στρατηγικό μετόπισθεν της Ουκρανίας. Η αύξηση της χρηματοδότησης προς ευρωπαϊκές εταιρείες — είτε ουκρανικών συμφερόντων είτε μικτών σχημάτων — που παράγουν drones και εξαρτήματα, ερμηνεύεται από τη Ρωσία ως συνειδητή επιλογή εμπλοκής στον πόλεμο. Το ρωσικό υπουργείο Άμυνας κάνει λόγο για «σκόπιμη κλιμάκωση», η οποία ενδέχεται να οδηγήσει σε «απρόβλεπτες συνέπειες» για ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι η Ρωσία δεν περιορίστηκε σε θεωρητικές επισημάνσεις. Αντιθέτως, δημοσιοποίησε λίστα με συγκεκριμένες τοποθεσίες και εργοστάσια σε χώρες όπως η Γερμανία, η Ισπανία, η Ιταλία, η Ολλανδία, η Πολωνία και οι χώρες της Βαλτικής. Σύμφωνα με τον Ντμίτρι Μεντβέντεφ, οι εγκαταστάσεις αυτές αποτελούν πλέον «νόμιμους στόχους» για τις ρωσικές ένοπλες δυνάμεις. Η αναφορά αυτή συνιστά μια σαφή προειδοποίηση ότι ενδεχόμενα πλήγματα δεν θα περιοριστούν στην Ουκρανία, αλλά θα μπορούσαν να επεκταθούν και πέραν αυτής.

Παράλληλα, ο Σεργκέι Σοϊγκού επεσήμανε ότι οι πρόσφατες επιθέσεις ουκρανικών drones σε περιοχές όπως η περιφέρεια του Λένινγκραντ ενδέχεται να πραγματοποιούνται μέσω εναέριων διαδρόμων που διασχίζουν χώρες όπως η Φινλανδία και τα κράτη της Βαλτικής. Αυτό, σύμφωνα με τη ρωσική επιχειρηματολογία, μπορεί να ερμηνευτεί είτε ως αποτυχία των δυτικών συστημάτων αεράμυνας είτε ως σιωπηρή αποδοχή της χρήσης του εναέριου χώρου τους. Σε μια τέτοια περίπτωση, η Μόσχα επικαλείται το άρθρο 51 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ, περί δικαιώματος αυτοάμυνας.

• Ένα από τα πιο ανησυχητικά στοιχεία της ρωσικής ρητορικής είναι η αναφορά σε υπερηχητικούς πυραύλους, οι οποίοι, σύμφωνα με Ρώσους αναλυτές, δεν μπορούν να αναχαιτιστούν αποτελεσματικά από τα υφιστάμενα συστήματα αεράμυνας του ΝΑΤΟ. Η φράση ότι «ένα μόνο πλήγμα θα ήταν αρκετό» λειτουργεί περισσότερο ως μέσο ψυχολογικής πίεσης παρά ως άμεση επιχειρησιακή ανακοίνωση, ωστόσο καταδεικνύει τη διάθεση της Μόσχας να κλιμακώσει, εφόσον το κρίνει απαραίτητο.

Η κατάσταση περιπλέκεται ακόμη περισσότερο από τη γεωπολιτική αβεβαιότητα στις διατλαντικές σχέσεις. Οι αναφορές σε πιθανή αποδυνάμωση της δέσμευσης των Ηνωμένων Πολιτειών στο ΝΑΤΟ δημιουργούν ένα σενάριο στο οποίο η Ευρώπη θα μπορούσε να βρεθεί αντιμέτωπη με τη Ρωσία χωρίς πλήρη αμερικανική υποστήριξη. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η πυρηνική υπεροχή της Ρωσίας αποκτά ιδιαίτερη σημασία ως παράγοντας αποτροπής και πίεσης.

• Ωστόσο, οι ευρωπαϊκές χώρες εμφανίζονται, προς το παρόν, επιφυλακτικές απέναντι στο ενδεχόμενο άμεσης κλιμάκωσης. Παραδείγματα όπως η απελευθέρωση ρωσικών δεξαμενόπλοιων από τη Γαλλία και τη Σουηδία, καθώς και η αποφυγή πιο επιθετικών ενεργειών κατά του ρωσικού εμπορικού στόλου από τη Βρετανία, υποδηλώνουν ότι υπάρχει σαφής επίγνωση των κινδύνων που θα συνεπαγόταν ένα άμεσο στρατιωτικό επεισόδιο με τη Ρωσία.

Συνολικά, η ρωσική απειλή προς την Ευρώπη δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη ρητορική κλιμάκωση, αλλά μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής πίεσης. Στόχος της Μόσχας φαίνεται να είναι η αποτροπή της περαιτέρω στρατιωτικής ενίσχυσης της Ουκρανίας και η αναγκαστική επαναξιολόγηση της ευρωπαϊκής πολιτικής.

Η Ευρώπη βρίσκεται, έτσι, μπροστά σε ένα κρίσιμο δίλημμα: είτε να συνεχίσει τη στήριξη προς το Κίεβο, αποδεχόμενη τον αυξανόμενο κίνδυνο μιας άμεσης σύγκρουσης με τη Ρωσία, είτε να αναζητήσει τρόπους αποκλιμάκωσης, με πιθανό κόστος τόσο για την ουκρανική αντίσταση όσο και για τη συνοχή της δυτικής συμμαχίας.

Σπύρος Σιδέρης

Στον πυρήνα της αμερικανικής προσέγγισης βρίσκεται αυτό που πολλοί αναλυτές περιγράφουν ως «σύνθετη αποτροπή»: ένας συνδυασμός περιορισμένων αλλά στοχευμένων στρατιωτικών ενεργειών, με σκοπό την αλλαγή της στρατηγικής συμπεριφοράς του αντιπάλου χωρίς εμπλοκή σε έναν πλήρη και μακρόσυρτο πόλεμο. Οι απειλές για πλήγματα σε ενεργειακές υποδομές, γέφυρες, λιμάνια και δίκτυα μεταφορών δεν είναι τυχαίες. Υποδηλώνουν μια στρατηγική που επιδιώκει να πλήξει τον «νευρικό ιστό» της ιρανικής οικονομίας, περιορίζοντας τη δυνατότητα της Τεχεράνης να στηρίζει τόσο τις στρατιωτικές της δυνατότητες όσο και την περιφερειακή της επιρροή.

• Η στόχευση αυτή συνδέεται άμεσα με τρεις βασικούς στόχους της Ουάσιγκτον: την αναχαίτιση του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, την αποδυνάμωση της οικονομικής βάσης που στηρίζει τις επιχειρήσεις των Φρουρών της Επανάστασης και τη διασφάλιση της ελευθερίας ναυσιπλοΐας στον Περσικό Κόλπο. Το τελευταίο αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω του Στενού του Ορμούζ, ενός από τα σημαντικότερα περάσματα για την παγκόσμια ενεργειακή αγορά, όπου ακόμη και περιορισμένες εντάσεις μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές αναταράξεις στις τιμές του πετρελαίου και στην ευρύτερη διεθνή οικονομία.

Ωστόσο, πίσω από τη σκληρή ρητορική διαφαίνεται και μια διαφορετική ανάγνωση: ότι το τελεσίγραφο λειτουργεί πρωτίστως ως εργαλείο διαπραγματευτικής πίεσης. Στην αμερικανική στρατηγική κουλτούρα, η δημιουργία «παραθύρων κρίσης» χρησιμοποιείται συχνά για να εξαναγκαστεί ο αντίπαλος σε υποχωρήσεις χωρίς να χρειαστεί πραγματική σύγκρουση. Με αυτή την έννοια, η απειλή στρατιωτικής δράσης μπορεί να είναι εξίσου σημαντική με την ίδια τη δράση, ιδίως όταν στόχος είναι να μεταβληθούν οι υπολογισμοί της άλλης πλευράς.

Παράλληλα, η συζήτηση στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν περιορίζεται στο στρατηγικό επίπεδο, αλλά επεκτείνεται και στο νομικό πεδίο. Πάνω από εκατό ειδικοί στο διεθνές δίκαιο έχουν προειδοποιήσει ότι η στοχοποίηση κρίσιμων πολιτικών υποδομών ενδέχεται να παραβιάζει το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, εφόσον δεν αποδεικνύεται άμεση στρατιωτική χρήση τους. Η αρχή της αναλογικότητας, που αποτελεί βασικό πυλώνα του δικαίου των ενόπλων συγκρούσεων, θέτει σαφή όρια: η στρατιωτική ωφέλεια μιας επίθεσης δεν μπορεί να υπερβαίνει τη ζημιά που προκαλείται στον άμαχο πληθυσμό.

• Οι προειδοποιήσεις αυτές δεν είναι απλώς θεωρητικές. Η καταστροφή ενεργειακών ή υδροδοτικών υποδομών θα μπορούσε να προκαλέσει εκτεταμένες ανθρωπιστικές συνέπειες, πλήττοντας άμεσα την καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών. Έτσι, η στρατηγική της «οικονομικής παράλυσης» ενέχει τον κίνδυνο να μετατραπεί σε πολιτικό, νομικό και ηθικό μπούμερανγκ για την Ουάσιγκτον, ιδίως αν οι επιπτώσεις στους αμάχους αποδειχθούν δυσανάλογες προς το στρατιωτικό όφελος.

Στο στρατιωτικό επίπεδο, οι περισσότερες εκτιμήσεις συγκλίνουν στο ότι ένα πιθανό σενάριο μετά τη λήξη του τελεσιγράφου θα ήταν μια σταδιακή κλιμάκωση με αεροπορικά πλήγματα ακριβείας και όχι μια ευρείας κλίμακας χερσαία εισβολή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν σαφή αεροπορική υπεροχή, γεγονός που τους επιτρέπει να πλήττουν επιλεγμένους στόχους χωρίς άμεση εμπλοκή επί του εδάφους. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος παραμένει περιορισμένος ή ελεγχόμενος.

Το Ιράν έχει αποδείξει ότι διαθέτει πολλαπλά μέσα αντίδρασης: από βαλλιστικούς πυραύλους και drones έως την ενεργοποίηση δικτύων συμμάχων σε διαφορετικά μέτωπα της Μέσης Ανατολής και τη διεξαγωγή κυβερνοεπιθέσεων. Μια επίθεση σε κρίσιμες υποδομές θα μπορούσε να οδηγήσει σε πολυμέτωπη κλιμάκωση, με απρόβλεπτες συνέπειες για την περιφερειακή ασφάλεια, τη ναυσιπλοΐα στον Κόλπο και τη σταθερότητα ολόκληρης της περιοχής.

• Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν παραμένει, πάντως, το κεντρικό διακύβευμα. Εγκαταστάσεις όπως η Νατάνζ και το Φορντό θεωρούνται πιθανοί στόχοι σε μια στρατηγική που αποσκοπεί στην καθυστέρηση της ιρανικής πυρηνικής προόδου. Παρά τις αμερικανικές εκτιμήσεις ότι τέτοια πλήγματα θα μπορούσαν να καθυστερήσουν το πρόγραμμα για χρόνια, πολλοί ειδικοί επισημαίνουν ότι η πλήρης εξουδετέρωσή του θα απαιτούσε πολύ πιο εκτεταμένες και σύνθετες επιχειρήσεις, λόγω της θωράκισης και της υπόγειας φύσης ορισμένων εγκαταστάσεων.

Στο πολιτικό πεδίο, η πίεση προς την αμερικανική διοίκηση αυξάνεται. Στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών καταγράφονται αντιδράσεις απέναντι στο ενδεχόμενο μιας νέας στρατιωτικής εμπλοκής στη Μέση Ανατολή, ενώ στο Κογκρέσο τίθεται το ζήτημα της πολιτικής και θεσμικής νομιμοποίησης μιας τέτοιας ενέργειας. Την ίδια στιγμή, η Τεχεράνη επιχειρεί να εμφανιστεί αμετακίνητη, στέλνοντας το μήνυμα ότι δεν πρόκειται να υποχωρήσει υπό πίεση και ότι τυχόν νέα αμερικανική κλιμάκωση θα συναντήσει απάντηση.

Τελικά, το τελεσίγραφο του Ντόναλντ Τραμπ αποτυπώνει μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη στρατηγική αποτροπή και στον κίνδυνο ανεξέλεγκτης σύγκρουσης. Η Ουάσιγκτον φαίνεται να επιδιώκει την αναδιαμόρφωση των όρων του παιχνιδιού χωρίς να διολισθήσει σε έναν ανοιχτό πόλεμο, ενώ η Τεχεράνη προσπαθεί να αντέξει την πίεση χωρίς να εμφανιστεί ότι υποχωρεί. Το αν θα επικρατήσει τελικά η διπλωματία ή η κλιμάκωση θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τις αποφάσεις των δύο πλευρών, αλλά και από τη δυναμική που θα δημιουργήσουν οι ίδιες οι επόμενες ώρες — οι πιο κρίσιμες σε μια αντιπαράθεση που παραμένει επικίνδυνα ανοιχτή.