Σπύρος Σιδέρης

Το κρίσιμο ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο τι αλλάζει στις διμερείς σχέσεις Ιταλίας-Ισραήλ, αλλά και κατά πόσο η ιταλική επιλογή μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για μια ευρύτερη ευρωπαϊκή αναθεώρηση απέναντι στην ισραηλινή στρατιωτική πολιτική.

Η πρόσφατη κλιμάκωση που οδήγησε στην απόφαση είχε άμεσο επιχειρησιακό υπόβαθρο. Ο ιταλικός στρατός κατήγγειλε ότι ισραηλινές δυνάμεις άνοιξαν «προειδοποιητικά πυρά» κατά αυτοκινητοπομπής Ιταλών κυανόκρανων στον Λίβανο, στο πλαίσιο της αποστολής της UNIFIL. Αν και δεν υπήρξαν τραυματισμοί, το περιστατικό θεωρήθηκε εξαιρετικά σοβαρό από τη Ρώμη, προκαλώντας διπλωματική ένταση. Ο υπουργός Εξωτερικών Αντόνιο Ταγιάνι μετέβη στη Βηρυτό, εκφράζοντας δημόσια την αλληλεγγύη της Ιταλίας προς τον Λίβανο και καταδικάζοντας τις ισραηλινές επιθέσεις κατά αμάχων, ενώ η κυβέρνηση του Μπενιαμίν Νετανιάχου απάντησε με αντίστοιχη διπλωματική αντίδραση.

Η αμυντική συμφωνία μεταξύ Ιταλίας και Ισραήλ, η οποία υπογράφηκε το 2003, προέβλεπε αυτόματη ανανέωση ανά πενταετία και κάλυπτε ένα ευρύ φάσμα συνεργασίας: από την εξαγωγή, εισαγωγή και διαμετακόμιση οπλικών συστημάτων έως την κοινή εκπαίδευση και την αμυντική έρευνα. Ωστόσο, σε καθαρά ποσοτικούς όρους, η συμβολή της Ιταλίας στον εξοπλισμό του Ισραήλ παραμένει περιορισμένη. Σύμφωνα με διεθνή δεδομένα, οι βασικοί προμηθευτές είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Γερμανία, που καλύπτουν σχεδόν το σύνολο των σχετικών αναγκών. Η ιταλική συμμετοχή υπολογίζεται περίπου στο 1%, με κύρια προϊόντα ναυτικά πυροβόλα και ελαφρά ελικόπτερα.

• Παρά το περιορισμένο μέγεθος αυτής της συνεργασίας, η πολιτική σημασία της είναι δυσανάλογα μεγάλη. Η αναστολή της συμφωνίας θέτει πλέον υπό αυστηρότερο έλεγχο κάθε μελλοντική στρατιωτική εξαγωγή, ιδίως υπό το πρίσμα της ιταλικής νομοθεσίας που απαγορεύει την πώληση όπλων σε χώρες που βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση. Το ζήτημα αποκτά, συνεπώς, όχι μόνο διπλωματική αλλά και σαφή νομική διάσταση, με αυξημένο κίνδυνο ακύρωσης ή παγώματος σχετικών συμβάσεων.

Καθοριστικό ρόλο στην απόφαση έπαιξε η εσωτερική πίεση. Η αντιπολίτευση, με επικεφαλής την Έλι Σλάιν, ζητούσε εδώ και καιρό την αναστολή της συμφωνίας, ενώ ομάδα συνταγματολόγων και διεθνολόγων προσέφυγε κατά της νομιμότητας της ανανέωσής της, επικαλούμενη αποφάσεις του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης και εντάλματα του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. Παράλληλα, η ιταλική κοινωνία των πολιτών κινητοποιήθηκε έντονα, με μαζικές διαδηλώσεις σε μεγάλες πόλεις κατά των ισραηλινών επιχειρήσεων στη Γάζα, αλλά και της επέκτασής τους στον Λίβανο. Η κυβέρνηση Μελόνι, παρά τον δεξιό της προσανατολισμό, δεν μπορούσε πλέον να αγνοήσει αυτό το πολιτικό και κοινωνικό βάρος.

Για το Ισραήλ, η απώλεια δεν είναι πρωτίστως υλική, αλλά στρατηγική και συμβολική. Η Ρώμη αποτελούσε έναν αξιόπιστο ευρωπαϊκό εταίρο, ιδίως σε επίπεδο πολιτικής νομιμοποίησης. Η μεταστροφή της Ιταλίας αποδυναμώνει το αφήγημα της ευρείας ευρωπαϊκής στήριξης και ενισχύει τις φωνές που ζητούν περιορισμούς στη στρατιωτική συνεργασία με το Ισραήλ. Επιπλέον, το μήνυμα που εκπέμπεται προς τις χώρες που συμμετέχουν σε ειρηνευτικές αποστολές, όπως η UNIFIL, είναι ότι η προστασία των δυνάμεών τους μπορεί να υπερισχύσει των διμερών σχέσεων.

• Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η απόφαση αυτή θα προκαλέσει ένα ευρωπαϊκό «ντόμινο». Ήδη, χώρες όπως η Ισπανία, η Ολλανδία και το Βέλγιο έχουν υιοθετήσει περιορισμούς ή απαγορεύσεις στις εξαγωγές στρατιωτικού υλικού προς το Ισραήλ. Στο Ηνωμένο Βασίλειο έχουν ανασταλεί σχετικές άδειες εξαγωγής, ενώ ακόμη και στη Γερμανία, παρά τη διαχρονική της στήριξη, καταγράφονται ενδείξεις αυξανόμενης επιφυλακτικότητας από τον καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς.

Συνολικά, η ιταλική απόφαση δεν μεταβάλλει άμεσα την επιχειρησιακή ισχύ του Ισραήλ, καθώς οι κύριες πηγές εξοπλισμού του παραμένουν αμερικανικές και γερμανικές. Ωστόσο, πλήττει κάτι εξίσου κρίσιμο: τη νομιμοποίηση της στρατιωτικής συνεργασίας με το Ισραήλ στην Ευρώπη. Σε μια περίοδο κατά την οποία το διεθνές δίκαιο, η κοινή γνώμη και οι πολιτικές ισορροπίες επαναπροσδιορίζονται, η επιλογή της Ρώμης ίσως αποδειχθεί όχι απλώς μια μεμονωμένη απόφαση, αλλά η απαρχή μιας νέας ευρωπαϊκής στάσης απέναντι στο Ισραήλ.