Μεταξύ αυτών είναι η πρόσβαση στην εκμετάλλευση φυσικών ορυκτών πόρων της Ουκρανίας και η άρση ορισμένων αμερικανικών κυρώσεων στην αεροπορική βιομηχανία της Ρωσίας, αποκαλύπτει η βρετανική εφημερίδα Telegraph και μεταδίδει το ertnews.gr

Η Ουκρανία πιστεύεται ότι διαθέτει το 10% των παγκόσμιων αποθεμάτων λιθίου, το οποίο χρησιμοποιείται στην παραγωγή μπαταριών. Δύο από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα λιθίου βρίσκονται σε περιοχές που ελέγχονται από τη Ρωσία και ο Πούτιν διεκδικεί για τη χώρα του τα πολύτιμα ορυκτά που βρίσκονται στις περιοχές που κατέχουν οι δυνάμεις του.

Τον Μάιο, οι ΗΠΑ υπέγραψαν μια συμφωνία με το Κίεβο για τις σπάνιες γαίες, επιτρέποντας σε αμερικανικές εταιρείες να προχωρήσουν στην εκμετάλλευση των άφθονων φυσικών πόρων της Ουκρανίας. Η Ουάσινγκτον θα πρέπει να δημιουργήσει νέες εγκαταστάσεις για μεταλλευτικές δραστηριότητες, οι οποίες θα μπορούσαν να επιταχυνθούν με τη ρωσική συνεργασία.

Ένα άλλο σημαντικό κίνητρο σχετίζεται με την άρση των απαγορεύσεων εξαγωγής εξαρτημάτων και εξοπλισμού που απαιτούνται για την λειτουργία και την ασφάλεια των ρωσικών αεροσκαφών, τμήματα των οποίων έχουν αρχίσει να περιέρχονται σε φθορά.

Ένα άλλο ενδεχόμενο που εξετάζει ο Αμερικανός πρόεδρος είναι να προσφέρει στη Μόσχα ευκαιρίες να αξιοποιήσει τους πολύτιμους φυσικούς πόρους του Βερίγγειου Πορθμού, του στενού θαλάσσιου περάσματος που χωρίζει τη Ρωσία από τις ΗΠΑ. Η ανάπτυξη της ρωσικής παρουσίας στο στενό θα ενίσχυε τα στρατηγικά συμφέροντα του Πούτιν στην περιοχή της Αρκτικής, η οποία το 2022 αντιπροσώπευε το 80% της παραγωγής φυσικού αερίου της Ρωσίας.

Σπύρος Σιδέρης

Οι περιφερειακές συγκρούσεις — από τον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας έως τις εντάσεις στη Νότια Κίνα Θάλασσα — φέρνουν στο προσκήνιο τη σύνδεση μεταξύ REE και ασφάλειας. Σε αυτή τη νεοσύστατη γεωπολιτική σκακιέρα, οι σπάνιες γαίες δεν είναι απλώς ένα εμπορεύσιμο αγαθό, αλλά ένα κρίσιμο εργαλείο ισχύος, που επαναπροσδιορίζει τις συμμαχίες, τις οικονομικές στρατηγικές και ακόμη τη φύση των μελλοντικών πολέμων.

Η στρατηγική αξία των υδρογονανθράκων μειώνεται σταδιακά, ενώ οι σπάνιες γαίες (REE – Rare Earth Elements) αναδεικνύονται ως ο νέος πυλώνας της γεωπολιτικής ισχύος. Αυτή η μετατόπιση επηρεάζει βαθιά τις διεθνείς σχέσεις, τις στρατηγικές συμμαχίες και την οικονομική ανάπτυξη, καθώς οι REE αποτελούν απαραίτητο συστατικό για τις τεχνολογίες του μέλλοντος, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την αμυντική βιομηχανία.

Η Κλασική Ενεργειακή Γεωπολιτική και η Μετάβαση

Κατά τον 20ό αιώνα, οι υδρογονάνθρακες (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, άνθρακας) ήταν οι κύριοι παράγοντες που καθόριζαν την οικονομική και πολιτική ισχύ. Εταιρείες όπως η Standard Oil, η Royal Dutch Shell, η BP και η Total είχαν τεράστια επιρροή, όχι μόνο στην αγορά, αλλά και στη χάραξη της εξωτερικής πολιτικής των κρατών.

Η ενεργειακή ηγεμονία των ΗΠΑ και της Δύσης βασιζόταν στον έλεγχο αυτών των πόρων, ενώ χώρες όπως η Σαουδική Αραβία και η Ρωσία χρησιμοποιούσαν τα αποθέματά τους ως γεωπολιτικό όπλο.

Ωστόσο, στον 21ο αιώνα, η ενεργειακή μετάβαση προς τις ανανεώσιμες πηγές και οι τεχνολογικές εξελίξεις της Βιομηχανίας 4.0 έχουν αλλάξει τη δυναμική. Οι σπάνιες γαίες, που χρησιμοποιούνται σε ηλεκτρικά οχήματα, ανεμογεννήτριες, ηλιακά πάνελ, υπεραγώγιμα υλικά και στρατιωτικές εφαρμογές, έχουν γίνει το νέο στρατηγικό αγαθό.

Η Κίνα ως Κλειστός Παίκτης και ο Αμερικανικός Αντίκτυπος

Η Κίνα ελέγχει σχεδόν το 80% της παγκόσμιας παραγωγής σπάνιων γαιών και έχει μετατρέψει αυτή την κυριαρχία σε γεωπολιτικό εργαλείο. Κατά τον εμπορικό πόλεμο ΗΠΑ-Κίνας, το Πεκίνο απείλησε με περιορισμούς εξαγωγών, υπογραμμίζοντας ότι οι REE μπορούν να χρησιμοποιηθούν όπως το πετρέλαιο. Αυτή η μονοπωλιακή θέση ανάγκασε τις ΗΠΑ και την Ευρώπη να αναζητήσουν  εναλλακτικές πηγές, ενισχύοντας επενδύσεις σε χώρες όπως ο Καναδάς, η Αυστραλία και η Γροιλανδία.

Ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας ενίσχυσε περαιτέρω αυτή την τάση. Η Ευρώπη, που εξαρτιόταν από τη Ρωσία για φυσικό αέριο, αντιμετώπισε διακοπές στις αλυσίδες εφοδιασμού σπάνιων γαιών, καθώς η Μόσχα είναι επίσης σημαντικός παραγωγός.

Παράλληλα, η Ουκρανία διαθέτει σημαντικά αποθέματα, γεγονός που αυξάνει τη γεωπολιτική της σημασία.

Τεχνολογικοί Γίγαντες και Νέοι Δρώντες

Σε αντίθεση με την εποχή των πετρελαϊκών κολοσσών, σήμερα εταιρείες τεχνολογίας όπως η Tesla, η Apple και η Google επηρεάζουν τις πολιτικές αποφάσεις.

Ο Ίλον Μασκ, για παράδειγμα, δεν είναι μόνο ένας επιχειρηματίας, αλλά και ένας γεωπολιτικός παράγοντας, καθώς η ανάπτυξη ηλεκτρικών αυτοκινήτων και δορυφορικών δικτύων εξαρτάται από τις REE.

Αυτή η αλλαγή επαναπροσδιορίζει το ρόλο των κρατών και των εταιρειών. Οι κυβερνήσεις πρέπει να συνεργαστούν με τον ιδιωτικό τομέα για να εξασφαλίσουν ασφαλείς αλυσίδες εφοδιασμού, ενώ οι πολυεθνικές αποκτούν όλο και μεγαλύτερη επιρροή στη διπλωματία.

Περιφερειακές Συγκρούσεις και Ενεργειακή Ασφάλεια

Ο πόλεμος στη Γάζα φαίνεται να σχετίζεται με γεωστρατηγικά ενεργειακά συμφέροντα. Το Ισραήλ επιδιώκει να εκμεταλλευτεί τα κοιτάσματα φυσικού αερίου στη Μεσόγειο, ενώ ταυτόχρονα επενδύει σε τεχνολογίες νέας γενιάς που βασίζονται σε REE.

Η Κίνα, από την άλλη, ενισχύει την παρουσία της στη Μέση Ανατολή, προσφέροντας τεχνολογική υποστήριξη σε αντάλλαγμα για πρόσβαση σε στρατηγικούς πόρους.

Μια Νέα Γεωπολιτική Τάξη

Οι σπάνιες γαίες δεν είναι απλώς ένας οικονομικός παράγοντας, αλλά ένα στρατηγικό όπλο που επηρεάζει τις συμμαχίες, τις συγκρούσεις και την τεχνολογική υπεροχή. Η μετάβαση από τους υδρογονάνθρακες στις REE δημιουργεί νέες γεωπολιτικές ευαισθησίες, όπου η τεχνολογική ανεξαρτησία και οι ασφαλείς αλυσίδες εφοδιασμού γίνονται ζωτικής σημασίας.

Οι ΗΠΑ, η Κίνα και η Ευρώπη βρίσκονται σε έναν αναδυόμενο ανταγωνισμό για τον έλεγχο αυτών των πόρων, ενώ μικρότερες χώρες με πλούσια αποθέματα (π.χ. Βραζιλία, Βιετνάμ) αποκτούν νέα στρατηγική αξία. Σε αυτό το νέο τοπίο, η ενεργειακή γεωπολιτική δεν ορίζεται πλέον μόνο από τα όρια των κρατών, αλλά και από τις τεχνολογικές δυνατότητες και τις εταιρικές στρατηγικές.

Αυτό επιβεβαίωσε και στις δηλώσεις του ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, μετά το υπουργικό συμβούλιο, εξηγώντας γιατί αποφάσισε να προχωρήσει στη συμφωνία των σπάνιων γαιών με την Ουκρανία.

«Έχουν σπουδαία στοιχεία σπάνιων γαιών. Όπως ξέρετε, πάντα ψάχνουμε για σπάνιες γαίες. Και έχουν πολλές από αυτές. Και έχουμε μια συμφωνία όπου τα χρήματά μας είναι προστατευμένα, όπου μπορούμε να αρχίσουμε την εξόρυξη και να κάνουμε αυτό που πρέπει να κάνουμε. Είναι επίσης καλό γι’ αυτούς γιατί θα υπάρχει αμερικανική παρουσία εκεί. Και η αμερικανική παρουσία, νομίζω, θα κρατήσει πολλούς κακούς παράγοντες μακριά από τη χώρα, ή τουλάχιστον μακριά από την περιοχή όπου εξορύσσουμε» δήλωσε μεταξύ άλλων ο Τραμπ.

Σπύρος Σιδέρης

Ενώ αρχικά παρουσιάστηκε ως ένα βήμα στήριξης της Ουκρανίας στον πόλεμο κατά της Ρωσίας και στην προσπάθεια ανοικοδόμησης της οικονομίας της, οι αποκαλύψεις γύρω από τους όρους της συμφωνίας σκιαγραφούν ένα πλαίσιο επιβολής και όχι συνεργασίας: ρήτρες που προβλέπουν την επιστροφή της αμερικανικής βοήθειας, μονομερή οικονομικά οφέλη για τις Ηνωμένες Πολιτείες, και έναν μηχανισμό ελέγχου επί των φυσικών πόρων της Ουκρανίας που πολλοί παρομοιάζουν με νεοαποικιακού τύπου επιβολή.

Οι εντάσεις που έχουν ξεσπάσει μεταξύ της κυβέρνησης Ζελένσκι και της αμερικανικής διοίκησης –και ιδιαίτερα με την ομάδα του Ντόναλντ Τραμπ, αποτυπώνουν μια βαθύτερη σύγκρουση, όχι μόνο για τα ορυκτά αλλά για την ίδια τη γεωπολιτική ανεξαρτησία της Ουκρανίας.

• Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η διαμάχη γύρω από τα σπάνια μέταλλα αποκαλύπτει μια αθέατη πτυχή του πολέμου: τον αγώνα για κυριαρχία επί των φυσικών πόρων και την προσπάθεια της Ουάσινγκτον να αποκτήσει στρατηγικό έλεγχο σε μια χώρα-κλειδί για τον παγκόσμιο ανταγωνισμό σε ενέργεια, τεχνολογία και γεωπολιτική ισχύ.

Η έναρξη των διαπραγματεύσεων για τη συμφωνία σημειώθηκε στα τέλη Φεβρουαρίου, όμως σύντομα μετατράπηκε σε πεδίο έντονης αντιπαράθεσης. Κατά την επίσκεψή του στον Λευκό Οίκο, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι αποχώρησε αιφνιδιαστικά από τη συνάντηση με τον Ντόναλντ Τραμπ, εκφράζοντας την αντίθεσή του στην αιφνιδιαστική απόφαση των ΗΠΑ να διακόψουν τη στρατιωτική βοήθεια προς την Ουκρανία. Το πάγωμα των διαπραγματεύσεων που ακολούθησε, συνοδεύτηκε από έντονες πιέσεις προς το Κίεβο να επιστρέψει στο τραπέζι και να αποδεχθεί μια συμφωνία που πλέον έφερε διαφορετικό περιεχόμενο και πολιτικό βάρος.

Στις 28 Μαρτίου, ο Ζελένσκι ανακοίνωσε ότι η Ουκρανία έλαβε την τροποποιημένη εκδοχή της συμφωνίας, σημειώνοντας ότι περιείχε όρους που δεν είχαν προηγουμένως συμφωνηθεί ή είχαν ρητά απορριφθεί. Ο ίδιος ξεκαθάρισε πως η Ουκρανία δεν πρόκειται να υπογράψει συμφωνία που θέτει εμπόδια στην ενταξιακή της πορεία προς την Ευρωπαϊκή Ένωση, θέση που απορρέει και από το ίδιο το Σύνταγμα της χώρας.

Παράλληλα, δημοσιεύματα στην Ukrainska Pravda ανέφεραν πως ο Ζελένσκι δρομολόγησε τη σύσταση ομάδας ειδικών και νομικών, προκειμένου να αξιολογήσουν τις τροποποιήσεις και τη συμβατότητά τους με την εσωτερική νομοθεσία.

• Ο υπουργός Εξωτερικών της Ουκρανίας, Αντρίι Σίμπιχα, διαμήνυσε ότι οποιαδήποτε συμφωνία που αντίκειται στην πορεία ένταξης της Ουκρανίας στην ΕΕ απορρίπτεται εξ αρχής. Στο ίδιο μήκος κύματος, η εφημερίδα Le Figaro σημείωσε ότι η νέα εκδοχή της συμφωνίας ξεπερνά κάθε κόκκινη γραμμή για το Κίεβο, ενώ σύμφωνα με το AFP, οι Αμερικανοί αναμένουν απάντηση μέχρι το τέλος της εβδομάδας, αν και Ουκρανοί αξιωματούχοι εκτιμούν ότι αυτή δεν θα είναι θετική. Το Bloomberg αποκάλυψε ότι η Ουάσινγκτον προτείνει τη δημιουργία επενδυτικού ταμείου, μέσω του οποίου θα επιστραφεί το σύνολο της βοήθειας που έχει προσφέρει στην Ουκρανία από την έναρξη της ρωσικής εισβολής.

Η συμφωνία φαίνεται να προβλέπει την παραχώρηση στις ΗΠΑ του 50% των μελλοντικών εσόδων από την εκμετάλλευση ουκρανικών φυσικών πόρων, συμπεριλαμβανομένων των σπάνιων γαιών, του φυσικού αερίου και του πετρελαίου. Οι Financial Times ανέφεραν ότι το προτεινόμενο κοινό επενδυτικό ταμείο θα χρηματοδοτείται από τα κέρδη των εξορυκτικών δραστηριοτήτων και θα διοικείται από πενταμελές συμβούλιο, στο οποίο οι ΗΠΑ θα διαθέτουν τρία μέλη και κατά συνέπεια την πλειοψηφία και το δικαίωμα βέτο. Η Eurobian Pravda προσθέτει ότι οι Αμερικανοί θα είναι οι μοναδικοί αποδέκτες των κερδών, με στόχο την αποπληρωμή βοήθειας ύψους 500 δισεκατομμυρίων δολαρίων, συνοδευόμενης από τόκο 4%.

Η συμφωνία, σύμφωνα με τους Financial Times, δεν περιορίζεται μόνο στα σπάνια ορυκτά, αλλά καλύπτει όλα τα ενεργειακά περιουσιακά στοιχεία της Ουκρανίας. Η Le Figaro επισημαίνει ότι παραμένει ασαφές εάν οι ΗΠΑ θα αποκτήσουν πρόσβαση και στις υφιστάμενες υποδομές που σχετίζονται με τις εξορύξεις, όπως λιμάνια και σιδηροδρομικά δίκτυα. Ο Γάλλος ερευνητής Εμανουέλ Χας δήλωσε ότι το κείμενο στερείται ισορροπίας, καθώς το ταμείο θα τελεί ουσιαστικά υπό πλήρη αμερικανικό έλεγχο, γεγονός που προκάλεσε έντονη δυσφορία στο Κίεβο.

• Η Ουκρανία διαθέτει σημαντικά αποθέματα σπάνιων μετάλλων, που ανέρχονται στο 5% των παγκόσμιων πόρων, σύμφωνα με το Reuters. Παρόλα αυτά, το 40-50% των κοιτασμάτων αυτών εντοπίζονται σε περιοχές που ελέγχονται από τη Ρωσία. Τα μέταλλα αυτά θεωρούνται στρατηγικής σημασίας, καθώς είναι απαραίτητα για τις τεχνολογίες αιχμής, όπως τα συστήματα άμυνας, οι κινητήρες ηλεκτρικών οχημάτων και οι μικροηλεκτρονικές εφαρμογές.

Ο ερευνητής Γκιγιόμ Πετρόν, συγγραφέας του βιβλίου “Ο πόλεμος των σπάνιων μετάλλων”, υποστηρίζει ότι η Ουκρανία κινδυνεύει να αποτελέσει το νέο θύμα της παγκόσμιας μάχης για τον έλεγχο των πρώτων υλών, παρομοιάζοντας την κατάστασή της με εκείνη της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό.

Η διαμάχη αποκτά ιδιαίτερο βάρος, καθώς ο Ντόναλντ Τραμπ φέρεται αποφασισμένος να μετατρέψει την οικονομική βοήθεια προς την Ουκρανία σε χρέος προς επιστροφή. Ο Ζελένσκι, από την πλευρά του, θεωρεί ότι η βοήθεια ήταν δωρεά και όχι δάνειο, και ότι η αξίωση επιστροφής της αποτελεί προσβολή της ουκρανικής κυριαρχίας. Η European Pravda αναφέρει ότι το ύψος της βοήθειας αποτελεί ακόμη και σήμερα πεδίο διαφωνίας, καθώς η Ουάσινγκτον εκτιμά την αξία της στα 500 δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ το Κίεβο υποστηρίζει ότι δεν υπερβαίνει τα 114 δισεκατομμύρια.

• Το δημοσίευμα της Le Figaro προειδοποιεί ότι οι τροποποιήσεις αυτές απειλούν άμεσα την υποψηφιότητα της Ουκρανίας για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς προβλέπουν πως οι ΗΠΑ θα έχουν δικαίωμα πρώτης προτεραιότητας σε κάθε έργο αξιοποίησης φυσικών πόρων, περιορίζοντας έτσι την ικανότητα της χώρας να χαράξει αυτόνομη οικονομική και αναπτυξιακή στρατηγική.

Καθώς οι μέρες περνούν και η πίεση κλιμακώνεται, το ερώτημα που πλανάται πάνω από το Κίεβο είναι αν η Ουκρανία θα μπορέσει να αντισταθεί στους αμερικανικούς όρους ή αν, τελικά, θα εξαναγκαστεί σε μια στρατηγική υποταγή με πρόσχημα την ανάκαμψη και την ασφάλεια.

«Τα πάμε πολύ καλά όσον αφορά την Ουκρανία και τη Ρωσία. Και ένα από τα πράγματα που κάνουμε είναι να υπογράψουμε πολύ σύντομα μια συμφωνία όσον αφορά τις σπάνιες γαίες με την Ουκρανία», δήλωσε ο Τραμπ στον Λευκό Οίκο.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες υπογράφουν συμφωνία «σε διάφορες τοποθεσίες για να αξιοποιήσουν τις σπάνιες γαίες και τα ορυκτά και πολλά άλλα πράγματα παντού σε όλο τον κόσμο» πρόσθεσε ο Τραμπ.

Η συμφωνία για τις σπάνιες γαίες, η οποία ήταν υπό διαπραγμάτευση εδώ και εβδομάδες, έχει εκληφθεί από το Κίεβο σε μια στρατηγική εταιρική σχέση που θα μπορούσε να διασφαλίσει την συνεχή υποστήριξη των ΗΠΑ κατά της ρωσικής εισβολής.

Ο Τραμπ, ο οποίος επέστρεψε στον Λευκό Οίκο τον Ιανουάριο, έχει συνδέσει τη βοήθεια των ΗΠΑ προς την Ουκρανία με την πρόσβαση στα αποθέματα σπάνιων γαιών της. Τα κοιτάσματα θεωρούνται οικονομικά προσοδοφόρα και στρατηγικής σημασίας.