Σπύρος Σιδέρης

Στο επίκεντρο αυτού του νέου κεφαλαίου βρίσκονται οι θεσμικές δομές συνεργασίας, η αναδιαμόρφωση των αντιλήψεων ασφαλείας και ο ρόλος του Ιράκ ως σταθεροποιητικού παράγοντα στη Μέση Ανατολή, υπό το πρίσμα της αναδυόμενης νέας τάξης πραγμάτων στην περιοχή.

Κατά την κοινή συνέντευξη Τύπου με τον Αλ Σουντανί στην Άγκυρα, ο πρόεδρος Ερντογάν τόνισε την πλήρη σύγκλιση απόψεων με το Ιράκ στα θέματα της ασφάλειας και της καταπολέμησης της τρομοκρατίας. Η αναφορά στις απειλές από το PKK, το Ισλαμικό Κράτος (ΙΚ) και την οργάνωση του Φετουλάχ Γκιουλέν (FETÖ) κατέδειξε πως η τρομοκρατία αποτελεί κοινό εχθρό και για τις δύο χώρες.

Η στάση της Άγκυρας αντανακλά μια πολιτική ολιστικής καταπολέμησης της τρομοκρατίας, ενώ η συμμετοχή του Ιράκ στην προσπάθεια αυτή υποδεικνύει έναν μετασχηματισμό στη προσέγγιση της Βαγδάτης.

Ο Αλ Σουντανί, από την πλευρά του, επεσήμανε τους βαθείς ιστορικούς δεσμούς που ενώνουν τους δύο λαούς, λέγοντας πως οι σχέσεις Τουρκίας-Ιράκ είναι «ριζωμένες εδώ και χιλιάδες χρόνια». Αναφέρθηκε σε κοινές θρησκευτικές, κοινωνικές και πολιτισμικές αξίες, υπογραμμίζοντας πως η εθνική ασφάλεια των δύο χωρών είναι ενιαία και αδιαίρετη. Η δήλωσή του αντικατοπτρίζει μια νέα εξωτερική πολιτική προσέγγιση του Ιράκ, βασισμένη σε συνεργασία αντί για απομόνωση και στην ενεργή ανάμειξη στα περιφερειακά δρώμενα.

Το Ιράκ, χώρα που ταλαιπωρήθηκε από πόλεμο, τρομοκρατία και αποσταθεροποίηση για πάνω από δύο δεκαετίες, δείχνει πλέον να κινείται σε έναν δρόμο αποκατάστασης της εθνικής κυριαρχίας και ανασυγκρότησης του κρατικού μηχανισμού. Η άνοδος του Μοχάμεντ Σία Αλ Σουντανί στην εξουσία μετά τις εκλογές του 2021, ενίσχυσε το προφίλ μιας χώρας πιο αυτοδύναμης και ανεξάρτητης στις αποφάσεις της, που επιδιώκει να γίνει παραγωγός σταθερότητας στη Μέση Ανατολή.

Ένα από τα βασικά πεδία εμβάθυνσης των τουρκοϊρακινών σχέσεων είναι η ασφάλεια. Το Ιράκ, το οποίο για χρόνια είχε αντιμετωπίσει τις δραστηριότητες του PKK με αμηχανία ή αδράνεια, τώρα κινείται προς μια πιο ενεργή και συνεργατική στάση. Οι κοινές επιχειρήσεις, η ανταλλαγή πληροφοριών και – το πιο εντυπωσιακό – η κήρυξη του PKK ως απαγορευμένης οργάνωσης από τις ιρακινές αρχές αποτελούν σαφείς ενδείξεις μιας νέας πολιτικής βούλησης.

Η θεσμοθέτηση του Μηχανισμού Υψηλού Επιπέδου Ασφάλειας Τουρκίας-Ιράκ λειτουργεί ως πλατφόρμα διαρκούς συντονισμού και συνεργασίας, δημιουργώντας το υπόβαθρο για την οικοδόμηση μιας μακροπρόθεσμης στρατηγικής ασφάλειας. Σε αυτό το πλαίσιο, το Ιράκ δεν εμφανίζεται απλώς ως σύμμαχος της Τουρκίας αλλά ως ισότιμος εταίρος σε μια προσπάθεια περιφερειακής σταθεροποίησης.

Παράλληλα με την ασφάλεια, ένα ακόμη σημείο στρατηγικής σύγκλισης είναι η οικονομική συνεργασία και ειδικά το φιλόδοξο Σχέδιο Αναπτυξιακής Οδού (Development Road Project). Πρόκειται για ένα γιγαντιαίο έργο υποδομής που θα ενώσει τον Περσικό Κόλπο με τη Μεσόγειο και την Ευρώπη, μέσω του Ιράκ και της Τουρκίας. Με σιδηροδρομικές γραμμές, αυτοκινητόδρομους και διαμετακομιστικά κέντρα, το έργο θα μετατρέψει το Ιράκ σε logistics hub, ενισχύοντας παράλληλα τη θέση της Τουρκίας ως ενεργειακού και εμπορικού κόμβου της ευρύτερης περιοχής.

Η γεωοικονομική σημασία του έργου δεν έχει περάσει απαρατήρητη από τις μεγάλες δυνάμεις. Η πρωτοβουλία αυτή διασταυρώνεται με το “Belt and Road” της Κίνας, την Πράσινη Συμφωνία της ΕΕ, αλλά και τις επενδυτικές στρατηγικές των χωρών του Κόλπου. Η Τουρκία και το Ιράκ επιδιώκουν να συστήσουν κοινές επιτροπές για θέματα τελωνειακών διευκολύνσεων, ασφάλειας μεταφορών, επενδύσεων, χρηματοδότησης και νομικών ρυθμίσεων.

Η ανάδειξη αυτών των σχέσεων σε θεσμικό επίπεδο φαίνεται να αποτελεί πλέον στόχο και των δύο πλευρών. Στο παρελθόν, οι σχέσεις Άγκυρας-Βαγδάτης παρουσίαζαν κυκλικότητα, με περιόδους προσέγγισης να εναλλάσσονται με φάσεις ψυχρότητας. Η σημερινή συγκυρία όμως φαίνεται να ωριμάζει για τη σταθεροποίηση και θεσμοποίηση αυτής της σχέσης, μέσω διαρκών μηχανισμών συνεργασίας, επενδυτικών επιτροπών, αλλά και κοινών δράσεων σε εκπαίδευση, πολιτισμό και διαχείριση υδάτων.

Αυτός ο θεσμικός μετασχηματισμός δεν είναι μόνο τεχνικής φύσης, αλλά και στρατηγικής σημασίας. Αποσκοπεί στο να θωρακίσει τις διμερείς σχέσεις απέναντι σε μελλοντικές πολιτικές αλλαγές ή κρίσεις, ενώ παράλληλα λειτουργεί ως μοντέλο συνύπαρξης σε μια περιοχή όπου η αστάθεια έχει καταστεί σχεδόν μόνιμη συνθήκη.

Σε επίπεδο περιφερειακής πολιτικής, η Τουρκία βλέπει το Ιράκ ως πυλώνα σταθερότητας σε μια γεωγραφία που συγκλονίζεται από το παλαιστινιακό, τη συριακή κρίση, το Ιράν και τις συνέπειες της αποχώρησης των ΗΠΑ. Από την άλλη πλευρά, το Ιράκ επαναπροσδιορίζεται ως ενεργός παράγοντας ειρήνης και όχι ως «ασθενής κρίκος» της περιοχής, επενδύοντας σε πολυμερείς σχέσεις και ισορροπημένες συνεργασίες.

Η στρατηγική σύγκλιση Άγκυρας και Βαγδάτης βασίζεται σε κοινά συμφέροντα, αλλά απαιτεί και συνεχή πολιτική βούληση. Η μακροπρόθεσμη επιτυχία αυτής της συνεργασίας εξαρτάται από την πλήρη εφαρμογή συμφωνιών, τη συνέπεια στην ασφάλεια και τη βελτίωση της ζωής των πολιτών μέσω των αναπτυξιακών έργων.

Αν επιτευχθούν οι στόχοι αυτοί, η σχέση Τουρκίας-Ιράκ θα αποτελέσει υποδειγματικό μοντέλο για την ευρύτερη αναδιοργάνωση της Μέσης Ανατολής, βασισμένο όχι στην αντιπαράθεση αλλά στη συνέργεια. Μια τέτοια εξέλιξη θα μετατρέψει τις δύο χώρες από γειτονικούς παρατηρητές σε κεντρικούς συνδιαμορφωτές της νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας.

Σπύρος Σιδέρης

Όπως σημειώνει η επίσημη ιστοσελίδα του Ιρανού ηγέτη Αλί Χαμενεΐ είπε στον Ιρακινό πρωθυπουργό Μοχάμεντ Σιά Αλ Σουντανί ότι «όπως αναφέρατε, [η λαϊκή κινητοποίηση] είναι ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία δύναμης στο Ιράκ και πρέπει να εργαστούμε για να τη διατηρήσουμε και να την ενισχύσουμε περαιτέρω» και σημείωσε τη σημασία της «ενότητας και της αρμονίας μεταξύ των διαφόρων αιρέσεων και εθνικοτήτων στο Ιράκ».

• Οι παρατηρήσεις του Χαμενεΐ έγιναν στο πλαίσιο συζητήσεων με τον Σουντανί για τις περιφερειακές εξελίξεις, συμπεριλαμβανομένης της ανατροπής του καθεστώτος του Μπασάρ αλ Άσαντ.

Λίγες ώρες νωρίτερα, οι περιφερειακές εξελίξεις βρέθηκαν στο επίκεντρο των συνομιλιών μεταξύ του Μοχάμεντ Σιά Αλ Σουντανί και του Ιρανού προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν, οι οποίες περιλάμβαναν επίσης την επέκταση των διμερών σχέσεων και της συνεργασίας σε όλους τους τομείς.

«Το Ιράκ είναι μια σημαντική χώρα και στρατηγικός εταίρος του Ιράν», δήλωσε ο Πεζεσκιάν σε κοινή συνέντευξη Τύπου με τον Σουντανί, τονίζοντας ότι «είμαστε ευτυχείς που οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών βρίσκονται στο υψηλότερο επίπεδό τους και το πεδίο αυτής της συνεργασίας διευρύνεται μέρα με τη μέρα».

• «Το Ιράν επιδιώκει πάντα την ειρήνη, τη σταθερότητα και την ανάπτυξη για την περιφερειακή του γειτονιά. Η ασφάλεια, η ανάπτυξη και η ευημερία του ιρακινού λαού έχουν μεγάλη σημασία για το Ιράν», είπε μεταξύ άλλων ο Ιρανός Πρόεδρος σημειώνοντας ότι «το Ιράκ, αφού ξεπέρασε την περίοδο της τρομοκρατίας, βιώνει μια καλή περίοδο σταθερότητας».

«Η επίσκεψη αυτή έρχεται ως συνέχεια της επιτυχημένης επίσκεψής μου στο Ιράκ τον Σεπτέμβριο, η οποία αποτέλεσε σημαντικό ορόσημο στις σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών και τα αποτελέσματά της θα αποτυπωθούν στην ενίσχυση των διμερών σχέσεων στο μέλλον», πρόσθεσε ο Πεζεσκιάν.

• Ο Ιρανός πρόεδρος δήλωσε ότι οι δύο χώρες «μοιράζονται τις ανησυχίες τους σχετικά με τη Συρία, συμπεριλαμβανομένης της σταθερότητας και της ηρεμίας της Συρίας, της διατήρησης της εδαφικής της ακεραιότητας, της αντιμετώπισης των τρομοκρατικών ομάδων, της ανάγκης να εγκαταλείψει η σιωνιστική οντότητα τα κατεχόμενα εδάφη και της ανησυχίας για τα θρησκευτικά αισθήματα, ιδίως όσον αφορά τα ιερά προσκυνήματα των σιιτών».

«Η απειλή της τρομοκρατίας και η πιθανότητα επαναδραστηριοποίησης τρομοκρατικών πυρήνων είναι μία από τις κοινές ανησυχίες που συζητήθηκαν την Τετάρτη, γεγονός που καθιστά την επαγρύπνηση και τη συνεργασία μεταξύ των δύο χωρών πιο σημαντική από ποτέ», πρόσθεσε Πεζεσκιάν σύμφωνα με το Προεδρικό Γραφείο.

Από την πλευρά του, ο Σουντανί υπογράμμισε την επιτυχία της κυβέρνησής του να διατηρήσει το Ιράκ ασφαλές και να μην διολισθήσει σε περιφερειακές συγκρούσεις, ζητώντας έναν ολοκληρωμένο περιφερειακό διάλογο που θα προάγει την εμπιστοσύνη μεταξύ των χωρών της περιοχής.

• Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ο Σουντανί επιβεβαίωσε τον σεβασμό του Ιράκ «στη βούληση του συριακού λαού και την υποστήριξή του σε οποιοδήποτε πολιτικό ή συνταγματικό σύστημα επιλέξει χωρίς εξωτερική παρέμβαση» και σημείωσε την «ετοιμότητα του Ιράκ να συνεργαστεί με όλα τα μέρη … για να επιτευχθεί μια ειρηνική και ομαλή μετάβαση σε ένα σύστημα που θα αντικατοπτρίζει τη βούληση του συριακού λαού».

«Το Ιράκ είναι έτοιμο να συνεργαστεί με όλα τα μέρη για να επιτευχθεί μια ειρηνική και ομαλή μετάβαση σε ένα σύστημα που αντανακλά τη βούληση του συριακού λαού», είπε, εκφράζοντας την απόρριψη «τη ρητορική των απειλών και της χρήσης τους εναντίον χωρών».

• Για τον Σουντανί «η σταθερότητα της Συρίας είναι το κλειδί για τη σταθερότητα της περιοχής», ζητώντας μια «συνολική πολιτική λύση στη Συρία». Ζήτησε «σεβασμό του διεθνούς δικαίου και έναν ολοκληρωμένο περιφερειακό διάλογο που εγγυάται την ασφάλεια και την ειρήνη», σημειώνοντας ότι «η κυβέρνηση έχει καταφέρει να διατηρήσει το Ιράκ ασφαλές και να μην διολισθήσει σε περιφερειακές συγκρούσεις». Τόνισε δε ότι «το Ιράκ επιθυμεί να διαδώσει την ηρεμία και να μην επεκτείνει τον πόλεμο στην περιοχή και επιδιώκει να δημιουργήσει ισορροπημένες σχέσεις με όλες τις χώρες», σύμφωνα με το επίσημο πρακτορείο ειδήσεων του Ιράκ.

Σύμφωνα με ανακοίνωση του γραφείου του ιρακινού πρωθυπουργού, ο Σουντανί τόνισε «τη συνέχιση των προσπαθειών του Ιράκ, με βάση την εποικοδομητική συνεργασία με την Ισλαμική Δημοκρατία και το αραβικό και περιφερειακό περιβάλλον της, για την επιβολή της ηρεμίας και της σταθερότητας σε όλη την περιοχή».

Ο Σουντανί έφθασε την Τετάρτη στην Τεχεράνη για μονοήμερη επίσημη επίσκεψη και ηγήθηκε της αντιπροσωπείας του σε διευρυμένες διμερείς συνομιλίες με την ιρανική αντιπροσωπεία υπό τον Πεζεσκιάν, σημειώνοντας ότι «ασχολήθηκαν με τομείς συνεργασίας και εταιρικής σχέσης μεταξύ των δύο χωρών σε διάφορα επίπεδα και τομείς».

• Ο Σουντανί δήλωσε κατά τη συνέντευξη Τύπου ότι «η επίσκεψή μου στην Τεχεράνη έρχεται να ενισχύσει τις διμερείς σχέσεις, όπου είχαμε διευρυμένη συνάντηση με τον Ιρανό πρόεδρο και συζητήσαμε τις διμερείς σχέσεις σε διάφορους τομείς, το φάκελο του εφοδιασμού του Ιράκ με φυσικό αέριο και ενέργεια και θα υπάρξουν συναντήσεις σε επίπεδο υπουργών μεταξύ των δύο χωρών».

Στη συνέχεια σημείωσε ότι «παρακολουθούμε τα κοινά έργα με το Ιράν, ιδίως στους τομείς των σιδηροδρόμων και της στέγασης», τονίζοντας ότι «η ενίσχυση των σχέσεών μας με το Ιράν είναι απαραίτητη για την επίτευξη κοινών συμφερόντων, στο πλαίσιο των διμερών συμφωνιών και συνεννοήσεων, και για την ανάπτυξη μιας εποικοδομητικής εταιρικής σχέσης που προωθεί τα συμφέροντα των δύο γειτονικών χωρών».

Ο Φαντί αλ Σαμάρι, πολιτικός σύμβουλος του Σουντανί, δήλωσε ότι το Ιράκ βασίζεται στην παραγωγική διπλωματία και στην πολιτική της οικονομικής δικτύωσης για την ενίσχυση της συνεργασίας με τους γείτονες. Η επίσκεψη του στο Ιράν, η οποία πραγματοποιείται σε μια ευαίσθητη στιγμή σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο, αποσκοπεί στην εδραίωση της συνεργασίας σε διάφορους τομείς και στην προώθηση της περιφερειακής σταθερότητας.

• Μέσω της πολιτικής οικονομικής δικτύωσης, η ιρακινή κυβέρνηση επιδιώκει να ανοίξει νέους ορίζοντες για γόνιμες συνεργασίες και να στηρίξει τις εθνικές οικονομίες, με βάση την αρχή της εταιρικής σχέσης που βασίζεται στον αμοιβαίο σεβασμό και τα κοινά συμφέροντα, δήλωσε ο επίσης ο Σαμάρι.

Καταλήγοντας είπε ότι «η επίσκεψη αυτή αντικατοπτρίζει το όραμα του Ιράκ ως γέφυρα για περιφερειακή και διεθνή επικοινωνία και εκφράζει τη δέσμευση της κυβέρνησης για εποικοδομητικό διάλογο, ενίσχυση των περιφερειακών δεσμών για την επίτευξη ασφάλειας και σταθερότητας και οικοδόμηση ισορροπημένων εταιρικών σχέσεων που υποστηρίζουν την οικονομική ανάπτυξη και τη βιώσιμη ειρήνη.