Ένα δύσκολο διεθνές περιβάλλον για την έρευνα

Η κλινική έρευνα δεν διεξάγεται στο κενό. Η τρέχουσα διεθνής συγκυρία — γεωπολιτική αστάθεια, αναδιάταξη εφοδιαστικών αλυσίδων, ενεργειακό κόστος, πληθωριστικές πιέσεις και αυστηρότερα κανονιστικά πλαίσια στην Ευρώπη — δυσκολεύει την προβλεψιμότητα των επενδύσεων στον χώρο της υγείας. Ταυτόχρονα, οι πολιτικές τιμολόγησης και αποζημίωσης φαρμάκων, σε συνδυασμό με τη χρόνια υποχρηματοδότηση της δημόσιας φαρμακευτικής δαπάνης, αποτελούν πρόσθετους ανασταλτικούς παράγοντες.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι κλινικές μελέτες έχουν μετατραπεί σε ένα από τα πιο ανταγωνιστικά πεδία διεθνώς. Η Ευρώπη χάνει σταδιακά έδαφος έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας, και η τάση αυτή δεν αφήνει αλώβητη την Ελλάδα: ο ΣΦΕΕ εντοπίζει επιβράδυνση στην προσέλκυση νέων κλινικών μελετών τα τελευταία χρόνια, παρά τις αδιαμφισβήτητες δυνατότητες του ελληνικού επιστημονικού και υγειονομικού δυναμικού.

Τα νούμερα: 160 εκατ. ευρώ και ένα «ταβάνι» που δεν χρειάζεται να υπάρχει

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο ΣΦΕΕ, οι επενδύσεις σε κλινικές μελέτες στην Ελλάδα για το 2025 ανήλθαν σε περίπου 160 εκατομμύρια ευρώ — ένα νούμερο που ο κλάδος χαρακτηρίζει ως σημαντικά χαμηλότερο από το πραγματικό δυναμικό της χώρας. Το επιχείρημα είναι ότι, με ένα πιο σταθερό και ανταγωνιστικό θεσμικό πλαίσιο, το μέγεθος αυτό θα μπορούσε να είναι πολλαπλάσιο.

Το ερώτημα που τίθεται φυσικά είναι: γιατί υπάρχει αυτό το χάσμα μεταξύ δυνατοτήτων και αποτελεσμάτων; Ο ΣΦΕΕ δίνει συγκεκριμένες απαντήσεις.

Τα οφέλη που χάνονται: ασθενείς, νοσοκομεία, οικονομία

Πριν από τα προβλήματα, ο σύνδεσμος υπενθυμίζει τι διακυβεύεται όταν μια κλινική μελέτη δεν διεξάγεται στην Ελλάδα. Τα οφέλη είναι πολυεπίπεδα:

Οι ασθενείς αποκτούν πρώιμη πρόσβαση σε καινοτόμες θεραπείες αρκετά χρόνια πριν από την κυκλοφορία τους στην αγορά. Τα δημόσια νοσοκομεία και οι ερευνητές ενισχύονται οικονομικά και επιστημονικά. Το ανθρώπινο δυναμικό υψηλής εξειδίκευσης παραμένει στη χώρα, αντί να μεταναστεύει. Και το σύστημα υγείας επωφελείται από τη δωρεάν παροχή ακριβών θεραπειών και διαγνωστικών εξετάσεων στο πλαίσιο των μελετών — εξοικονόμηση πόρων με απτό, μετρήσιμο αντίκτυπο.

Τα εμπόδια: τρία θεσμικά κενά που ζητεί να καλυφθούν ο ΣΦΕΕ

Παρά τις βελτιώσεις που έχουν επιτευχθεί — μείωση γραφειοκρατίας, τυποποίηση διαδικασιών, συντόμευση χρόνων έγκρισης — ο ΣΦΕΕ εντοπίζει τρία συγκεκριμένα κενά στο υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο κινήτρων:

Το πρώτο αφορά τον ορισμό των δικαιούχων. Αλλοδαπές μητρικές εταιρείες που υλοποιούν κλινικές μελέτες στην Ελλάδα απευθείας — χωρίς τη διαμεσολάβηση θυγατρικής — αποκλείονται από τα κίνητρα, παρότι πρόκειται για βασικούς φορείς ανάπτυξης κλινικών προγραμμάτων σε διεθνές επίπεδο. Πρακτικά, αυτό αποθαρρύνει άμεσες επενδύσεις από μεγάλους διεθνείς παίκτες.

Το δεύτερο αφορά τους προϋπολογισμούς. Δεν υπάρχει διακριτό κονδύλι για έργα Έρευνας & Ανάπτυξης και παραγωγικές επενδύσεις, με αποτέλεσμα η κλινική έρευνα να μην ενισχύεται στοχευμένα.

Το τρίτο — και ίσως το πιο πρακτικό — είναι οι χρονικοί περιορισμοί υλοποίησης. Η απαίτηση ολοκλήρωσης τουλάχιστον του 70% του φυσικού και οικονομικού αντικειμένου έως το τέλος του 2028 δεν λαμβάνει υπόψη τη φύση των κλινικών μελετών: συχνά διαρκούν 3 έως 5 χρόνια και κορυφώνονται επιχειρησιακά προς το τέλος της υλοποίησής τους. Ένα πλαίσιο σχεδιασμένο για παραδοσιακές επενδύσεις δεν μπορεί να εφαρμοστεί αυτούσιο στην κλινική έρευνα.

«Ο χαμένος είναι ο Έλληνας ασθενής»

Ο Γενικός Διευθυντής του ΣΦΕΕ, Μιχάλης Χειμώνας, συνόψισε το ζήτημα με τρόπο που αποφεύγει τις στρογγυλεμένες διπλωματικές διατυπώσεις: «Μία πολυεθνική εταιρεία μπορεί να επιλέξει οποιαδήποτε χώρα για τη διεξαγωγή κλινικών μελετών. Εάν οι μελέτες δεν πραγματοποιηθούν στην Ελλάδα, θα πραγματοποιηθούν σε άλλη χώρα. Ο πραγματικά χαμένος, όμως, είναι ο Έλληνας ασθενής, ο οποίος στερείται έγκαιρης πρόσβασης σε καινοτόμες θεραπείες που ενδέχεται να διατεθούν ευρέως στην αγορά μετά από έως και 10 χρόνια».

Ο ίδιος υπογράμμισε ότι το κόστος της αδράνειας είναι τριπλό: χάνει ο ασθενής, χάνει το σύστημα υγείας που δεν αξιοποιεί τη δυνατότητα παροχής σύγχρονων θεραπειών χωρίς δημόσια δαπάνη, και χάνει η εθνική οικονομία από επενδύσεις, θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης και επιστημονική δραστηριότητα. «Η ενίσχυση των κλινικών μελετών δεν αποτελεί μόνο αναπτυξιακή προτεραιότητα. Είναι στρατηγική επιλογή δημόσιας υγείας», κατέληξε ο κ. Χειμώνας.

Μια ευκαιρία που δεν πρέπει να χαθεί

Οι θέσεις του ΣΦΕΕ εκφράζουν τα συμφέροντα του φαρμακευτικού κλάδου — αυτό είναι δεδομένο και πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στην ανάγνωσή τους. Ωστόσο, τα επιχειρήματα που προβάλλονται για τον αντίκτυπο στους ασθενείς και το δημόσιο σύστημα υγείας δεν είναι εύκολο να αγνοηθούν. Σε μια χώρα που εξακολουθεί να υστερεί στην πρόσβαση σε καινοτόμες θεραπείες και αντιμετωπίζει χρόνια υποχρηματοδότηση της υγείας, η κλινική έρευνα μπορεί πράγματι να λειτουργήσει ως μοχλός — αρκεί το θεσμικό πλαίσιο να το επιτρέψει.

Η 20ή Μαΐου δεν είναι απλώς μια ακόμη «παγκόσμια ημέρα». Είναι μια υπενθύμιση ότι η έρευνα δεν είναι πολυτέλεια — είναι προϋπόθεση για ένα σύστημα υγείας που σέβεται τους ασθενείς του.

Ρούλα Σκουρογιάννη

Περισσότεροι από 130 εκπρόσωποι από την Πολιτεία, την επιστημονική κοινότητα και τις οργανώσεις ασθενών συναντήθηκαν για να χαρτογραφήσουν το μέλλον της πρόσβασης στις θεραπείες, σε ένα φόρουμ που τείνει να γίνει ο σημαντικότερος θεσμός διαλόγου μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων φορέων.

Πολιτική βούληση και το στοίχημα του Ταμείου Καινοτομίας

Ο Υπουργός Υγείας, Άδωνις Γεωργιάδης, άνοιξε τις εργασίες του συνεδρίου αναγνωρίζοντας το παράδοξο της εποχής μας: ενώ διαθέτουμε περισσότερα και καλύτερα φάρμακα, το κόστος τους απειλεί τη βιωσιμότητα των συστημάτων. Η λύση, σύμφωνα με τον Υπουργό, βρίσκεται στη διαφάνεια και τη δόμηση νέων εργαλείων, όπως το Ταμείο Μεταβατικής Αποζημίωσης (Ταμείο Καινοτομίας), το οποίο θα λειτουργήσει ως κίνητρο για την ένταξη νέων θεραπειών στη θετική λίστα με ευνοϊκότερους όρους clawback.

Ο Πρόεδρος του ΣΦΕΕ, Ολύμπιος Παπαδημητρίου, έθεσε τη στρατηγική διάσταση της διοργάνωσης, υπογραμμίζοντας ότι η συμπερίληψη των ασθενών στη διαμόρφωση της πολιτικής υγείας δεν είναι απλώς μια ηθική υποχρέωση, αλλά ο δρόμος για τη βελτίωση των εκβάσεων υγείας για όλη την κοινωνία.

Βασιλική-Ραφαέλα Βακουφτσή: Μια κατάθεση που θύμισε την ουσία της υγείας

Η πιο δυνατή στιγμή του Summit ήταν η παρέμβαση της Βασιλικής-Ραφαέλας Βακουφτσή (Πρόεδρος του Συλλόγου Ατόμων με Νόσο του Crohn και Ελκώδη Κολίτιδα Ελλάδας, Β΄ Αντιπρόεδρος της Ένωσης Ασθενών Ελλάδας και μέλος Δ.Σ. της IAPO). Με λόγο βαθιά ανθρώπινο και ειλικρινή, μετέτρεψε τους τεχνικούς όρους της «πρόσβασης» σε ζήτημα ζωής και θανάτου.

«Η θεραπεία που μου έσωσε τη ζωή… μπορεί να μη φτάσει ποτέ στον επόμενο. Και αυτό δεν είναι σχήμα λόγου», ανέφερε χαρακτηριστικά. Η κ. Βακουφτσή μοιράστηκε το βίωμα των επινεφριδιακών κρίσεων και των συνεχών νοσηλειών, μέχρι τη στιγμή που η καινοτομία τής έδωσε πίσω τη ζωή της.

«Κατάλαβα κάτι που κανένα policy paper δεν μπορεί να περιγράψει: η διαφορά ανάμεσα στο “υπάρχω” και στο “ζω”… είναι μία απόφαση πρόσβασης. Σήμερα μίλησα ως ασθενής που τα κατάφερε. Αλλά και ως κάποια που ξέρει ότι ο επόμενος μπορεί να μην τα καταφέρει. Γιατί η “γέφυρα” προς τη θεραπεία στενεύει διαρκώς. Περισσότερα φίλτρα. Περισσότερες καθυστερήσεις. Λιγότερος χρόνος για ανθρώπους που δεν έχουν χρόνο. Η καινοτομία υπάρχει. Το ερώτημα είναι αν θα φτάσει εγκαίρως σε εκείνον που την περιμένει. Γιατί αν δεν φτάσει… κάποιος δεν θα έχει δεύτερη ευκαιρία. Και αυτό είναι κάτι που δεν μπορούμε -και δεν πρέπει- να αποδεχτούμε».

Οι φωνές των ασθενών: Ανισότητες και θεσμικά κενά

Το συνέδριο λειτούργησε ως βήμα για να ακουστούν οι ανησυχίες διαφορετικών ομάδων:

• Ο κ. Ιωάννης Βαρδακαστάνης (ΕΣΑμεΑ) έδωσε έμφαση στην ανάγκη για αντικειμενικά κριτήρια στη θεσμική εκπροσώπηση των ατόμων με αναπηρία.
• Η κα Μέμη Τσεκούρα (Ένωση Ασθενών Ελλάδας) τόνισε ότι ο σχεδιασμός πολιτικών πρέπει να έχει μοναδικό κριτήριο την αποτελεσματική πρόσβαση.
• Ο κ. Γιώργος Καπετανάκης (Ελληνική Ομοσπονδία Καρκίνου) έθεσε το ζήτημα του κόστους και της συμμετοχής των ασθενών στις επιτροπές λήψης αποφάσεων.
• Ο κ. Δημήτρης Αθανασίου (Ένωση Σπανίων Ασθενών) έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου για το νέο θεσμικό πλαίσιο, επισημαίνοντας ότι στα σπάνια νοσήματα η πρόσβαση παραμένει μια εξαιρετικά δύσκολη εξίσωση.

Εστιάζοντας στην καθημερινότητα: Χρηματοδότηση και ασφάλεια

Μέσα από τρία εξειδικευμένα πάνελ, τα οποία συντόνισαν ο Καθηγητής Κυριάκος Σουλιώτης και ο κ. Λευτέρης Θηραίος, συζητήθηκαν τα «αγκάθια» της καθημερινότητας:

1. Συμμετοχή και Κόστος: Η επιβάρυνση των ασθενών για φάρμακα και εξετάσεις, η πρόσβαση των ανασφάλιστων και οι παθογένειες του συστήματος (παράνομες πληρωμές).
2. Χρηματοδότηση: Η χρόνια υποχρηματοδότηση, οι καθυστερήσεις μέσω ΣΗΠ και ΙΦΕΤ, και η κρίσιμη σημασία των βιοδεικτών.
3. Εφοδιαστική Αλυσίδα: Η ασφάλεια στη διακίνηση Φαρμάκων Υψηλού Κόστους (ΦΥΚ), η διανομή κατ’ οίκον και η ανάγκη για προσήλωση των ασθενών στις θεραπείες τους.

Το 2ο ΣΦΕΕ Patient Think Tank Summit έκλεισε με την υπόσχεση για ανανέωση του διαλόγου το επόμενο έτος, αφήνοντας όμως μια σαφή παρακαταθήκη: Η υγεία απαιτεί συνεργασία, ταχύτητα και πάνω από όλα, ανθρωπιά στη λήψη των αποφάσεων.