Νίκος Γιαννόπουλος

Από την ίδια εποχή όλες και όλοι θυμόμαστε τους κουμπαράδες μας, στους οποίους αποταμιεύαμε, με τη βοήθεια των γονιών και λοιπών συγγενών αλλά και τα βιβλιάρια του Ταχυδρομικού Ταμιευτηρίου όπου μπορούσαμε να βλέπουμε τα ποσά να αυξάνονται. Η αποταμίευση ήταν μέρος της καθημερινότητάς μας.

Αυτά όμως… last year που έλεγε μία παλιά διαφήμιση. Πλέον οι Ελληνες δεν αποταμιεύουν. Οχι επειδή δεν θέλουν αλλά επειδή δεν… έχουν.

Η σχετική κουλτούρα αναγκαστικά αποτελεί παρελθόν και από τις παλιές εκθέσεις και κείμενα έχουν μείνει τα ωραία λόγια και μόνο. Δεν είμαστε, δε, στη θέση να γνωρίζουμε αν η ημέρα της αποταμίευσης εξακολουθεί να μνημονεύεται στα σχολεία. Και να μνημονεύεται, μάλλον δεν λέει τίποτα στα σημερινά παιδιά που μεγαλώνουν στην Ελλάδα των πολλαπλών κρίσεων.

Τα νούμερα είναι σοκαριστικά και δεν αφήνουν περιθώρια για παρερμηνείες. Για το έτος 2025 το διαθέσιμο εισόδημα των Ελλήνων άγγιξε τα 159 δις ευρώ. Η καταναλωτική δαπάνη όμως εκτοξεύτηκε στα 163 δις ευρώ. Τα νοικοκυριά, με λίγα λόγια, δαπάνησαν περισσότερα από αυτά που έβγαλαν.  Αυτό σημαίνει αρνητική αποταμίευση 2,5%! Που να μην είχαμε βγει και από τα μνημόνια δηλαδή…

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat (για το 2024 αυτή τη φορά) το μέσο ποσοστό αποταμίευσης των νοικοκυριών κινήθηκε γύρω στο 15% ευρώ. Η Ελλάδα ήταν η μοναδική χώρα με αρνητικό ποσοστό (-2,5). Το στοιχείο είναι σοκαριστικό και παρά το γεγονός ότι υπάρχει καιρό ως δεδομένο δεν έχει τονιστεί όσο θα έπρεπε.

Τι συμβαίνει

Αν αναζητήσει κανείς του λόγους που το ταμείο των Ελλήνων παραμένει μείον, δεν χρειάζεται να ψάξει πολύ μακριά. Οι Ελληνες σηκώνουν πολύ μεγάλα βάρη σε συγκεκριμένους τομείς.

Η Ελλάδα έχει ένα από τα υψηλότερα στεγαστικά κόστη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ξέρουμε ότι τα ενοίκια από το 2019 μέχρι το 2024 αυξήθηκαν κατά περίπου 50%, σε πολλές περιπτώσεις δε η αύξηση ήταν ακόμα μεγαλύτερη.

Είναι, παράλληλα, αρκετά τα νοικοκυριά που είδαν τις αποταμιεύσεις τους να εξανεμίζονται στα χρόνια των μνημονίων (2010-2018). Ξέρουμε ότι πολλοί Ελληνες χρησιμοποίησαν χρήματα που είχαν στην άκρη για να καλύψουν επείγουσες υποχρεώσεις και αυξημένους φόρους, ιδιαίτερα στην περίπτωση που έχαναν τη θέση της εργασίας τους.

Την ίδια ώρα είναι γνωστό ότι οι μισθοί στην Ελλάδα παραμένουν χαμηλοί. Οι όποιες αυξήσεις είναι μικρότερες από τον πληθωρισμό και εξανεμίζονται τόσο εύκολα που είναι σαν μην έγιναν ποτέ. Περιορίζουν απλά το κόστος του πληθωρισμού και των αυξημένων τιμών σε στέγαση, ενέργεια και τρόφιμα.  

Oι συνέπειες

Η αρνητική αποταμίευση προκαλεί αλυσιδωτές παρενέργειες κοινωνικού χαρακτήρα. Το να μπορείς να αποταμιεύεις δεν είναι απλώς χρήματα στην τράπεζα. Είναι ένας μηχανισμός ασφάλειας. Όταν εξαφανίζεται, αλλάζει ο τρόπος που ζει μια κοινωνία. Η ανασφάλεια αρχίζει και βασιλεύει. “Τι θα γίνει σε οριακή κατάσταση ή σε μία δύσκολη στιγμή;”

Επίσης, οταν οι άνθρωποι δεν μπορούν να συγκεντρώσουν κεφάλαιο, αρχίζουν να αναβάλλουν διαρκώς τα όποια σχέδιά τους για το μέλλον. Από τα πιο απλά (ένα ταξίδι στο εξωτερικό για παράδειγμα) μέχρι τα πιο σοβαρά (το άνοιγμα ή την επέκταση μίας επιχείρησης). Οταν μάλιστα η αρνητικά αποταμίευση συνδυάζεται με την κλειστή κάνουλα των τραπεζών, όπως στην Ελλάδα, δημιουργούνται συνθήκες ασφυξίας.

Σε ότι αφορά τους νέους, όταν δεν μπορούν να αποταμιεύσουν, απλώς αυξάνουν την εξάρτησή τους από την οικογένεια, καθυστερώντας έτσι την ανεξαρτησία τους, οικονομική και κοινωνική.

Η αποταμίευση συνδέεται με την αίσθηση του μέλλοντος. Όταν κάποιος βάζει χρήματα στην άκρη, στην πραγματικότητα κάνει μια δήλωση: «Πιστεύω ότι υπάρχει ένα αύριο για το οποίο αξίζει να προετοιμαστώ.»

Όταν η αποταμίευση γίνεται αδύνατη, πολλοί άνθρωποι αρχίζουν να σκέφτονται μόνο τον επόμενο μήνα. Οι κοινωνιολόγοι το περιγράφουν ως μετάβαση από τη μακροπρόθεσμη στη βραχυπρόθεσμη επιβίωση. Και αυτή η συνθήκη είναι σαν να περιγράφει την Ελλάδα του σήμερα. Ποιος μπορεί να σκεφτεί μακροπρόθεσμα σήμερα στη χώρα; Ποιος έχει τη δυνατότητα να το κάνει;

Να το διατυπώσουμε και διαφορετικά: Όταν ένα μεγάλο μέρος των νοικοκυριών δεν μπορεί να αποταμιεύσει, το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι λείπουν χρήματα από τους τραπεζικούς λογαριασμούς. Είναι ότι αρχίζει να συρρικνώνεται ο χρονικός ορίζοντας με τον οποίο οι άνθρωποι σχεδιάζουν τη ζωή τους.

Αυτό είναι ένα βαθύ κοινωνικό φαινόμενο και όχι απλώς μια οικονομική στατιστική. Και η λύση φυσικά δεν μπορεί να προέλθει μόνο από την οικονομία. Ωστόσο η βελτίωση της οικονομικής συνθήκης θα συνιστά μία πρώτη καλή βάση για ένα στοιχειωδώς πιο αισιόδοξο αύριο.

Μέχρι τότε, απλά θα φέρνουμε στο νου τις θύμησες από την ημέρα της αποταμίευσης στο σχολείο…

Ένα μεγάλο μπλόκο θα σχηματιστεί στο Κάστρο Βοιωτίας, αλλά και την Κυριακή αναμένεται ανάλογη κίνηση από τους αγρότες στον Βόρειο Έβρο.

• Στόχος τους είναι έως το τέλος της εβδομάδας να έχουν βγει στην Ελλάδα τουλάχιστον 30 μεγάλα μπλόκα σε πολλά σημεία του εθνικού δικτύου. Έτσι κλείνει η πρώτη φάση της κινητοποίησης τους.

Από την ερχόμενη Δευτέρα θα δούμε διάφορες δράσεις από τους αγρότες. Δράσεις μέσα στις πόλεις, όπως καταλήψεις λιμανιών, πορείες με τα τρακτέρ και άλλα τα οποία ακόμη δεν ανακοινώνονται. Η επόμενη εβδομάδα είναι ίσως μια καλή ευκαιρία για την πρώτη επαφή των αγροτών με την κυβέρνηση, πριν από το κρίσιμο ραντεβού. Θα είναι μια προσπάθεια και από τις δύο πλευρές για την ανίχνευση των προθέσεων τους, ώστε η συνάντηση να μην έχει διαδικαστικό χαρακτήρα.

• Στα τέλη της ερχόμενης εβδομάδας αναμένεται η σύσκεψη της πανελλαδικής επιτροπής των μπλόκων στη Νίκαια της Λάρισας που θα εξετάσει κάθε μορφή κλιμάκωσης πριν από ένα ραντεβού με την κυβέρνηση.

Την ίδια ώρα οι αγρότες απαντώντας για τους κλειστούς δρόμους σημειώνουν με νόημα πως «η εθνική μπορεί να ανοίξει ακόμη και αύριο. Το κλειδί το έχει η κυβέρνηση με τις αποφάσεις που θα πάρει για το μέλλον του πρωτογενούς τομέα».