Οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα διαπίστωσαν ότι λιγότερο από το 1% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε χώρα όπου το επίπεδο ελευθερίας του Τύπου είναι «καλό». Στην Ευρώπη, το ποσοστό είναι ελαφρώς υψηλότερο, στο 9,5%.

«Η Ευρώπη, σε σύγκριση με άλλες περιοχές του κόσμου, παραμένει η ασφαλέστερη ήπειρος για τους δημοσιογράφους», δήλωσε στο TEC ο Pavol Szalai, Διευθυντής του Γραφείου της Πράγας στο RSF.

Ωστόσο, προσθέτει, η εικόνα έχει αλλάξει την τελευταία δεκαετία. «Μετράμε σε μια κλίμακα από το 0 έως το 100. Σήμερα, η βαθμολογία για την Ευρώπη είναι 74 στα 100. Το 2016, ήταν στο 81».

Φέτος, μόνο επτά από τις 180 χώρες περιλαμβάνονται στην κατηγορία «καλή». Αυτές είναι η Νορβηγία (1η), η Ολλανδία (2η), η Εσθονία (3η), η Δανία (4η), η Σουηδία (5η), η Φινλανδία (6η) και η Ιρλανδία (7η). Η υπόλοιπη Ευρώπη κατατάσσεται «ικανοποιητικά», αν και μερικές χαρακτηρίζονται ως «προβληματικές» (συμπεριλαμβανομένων της Ιταλίας και της Ελλάδας) ή ακόμα και «δύσκολες» (Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Σερβία).

Χώρες όπως η Ρωσία, η Λευκορωσία και η Τουρκία κατατάσσονται στην κατηγορία «Ανατολική Ευρώπη και Κεντρική Ασία» από τους RSF, αλλά διαφορετικά θα ήταν τα λίγα ευρωπαϊκά κράτη όπου το επίπεδο ελευθερίας του Τύπου είναι, όπως ήταν αναμενόμενο, «πολύ σοβαρό».

Ο δείκτης RSF αποτελείται από πέντε στοιχεία: πολιτικό πλαίσιο, οικονομικό πλαίσιο, νομικό πλαίσιο, κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο και επίπεδο ασφάλειας.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά ιδιαίτερα στην Ευρώπη, οι αλλαγές στα νομικά πλαίσια συνέβαλαν περισσότερο στην παρακμή. «Η νόμιμη νομοθεσία που προστατεύει τους πολίτες από την παραπληροφόρηση καταχράται από πολιτικούς και ισχυρούς επιχειρηματίες για να φιμώσουν τους δημοσιογράφους», εξήγησε ο κ. Szalai.

Στην πράξη, αυτό περιλαμβάνει την κατάχρηση των νόμων περί εθνικής ασφάλειας, την αναγκαστική αντικατάσταση του προσωπικού των ειδησεογραφικών γραφείων ή την άσκηση πίεσης στους δημόσιους ραδιοτηλεοπτικούς φορείς. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το BBC. Παρά το γεγονός ότι απολαμβάνει υψηλής εμπιστοσύνης, ο ραδιοτηλεοπτικός φορέας αντιμετωπίζει έντονο έλεγχο και σημαντικές περικοπές στον προϋπολογισμό.

Οι πολίτες μπορούν να νιώσουν άμεσα αυτή την παρακμή. «Μια πραγματικά καλή εφημερίδα γνωρίζει πολύ καλά τους αναγνώστες της. Και αντίστροφα: οι αναγνώστες γνωρίζουν την εφημερίδα τους», είπε ο κ. Szalai. «Όταν είναι πιστοί σε ένα έντυπο, θα παρατηρήσουν μια αλλαγή. Οι άνθρωποι δεν είναι ηλίθιοι».

Ωστόσο, οι αυταρχικοί ηγέτες μπορούν να χρησιμοποιήσουν πιο εξελιγμένες τεχνικές που οι αναγνώστες δεν θα δουν, επεσήμανε ο κ. Szalai. Ένα παράδειγμα είναι η δημιουργία των δικών τους πλατφορμών και προπαγάνδας, που μπορούν να υπερφορτώσουν τους ανθρώπους με πληροφορίες και να δημιουργήσουν σύγχυση.

«Γι’ αυτό είναι σημαντικό τα μέσα ενημέρωσης να μιλούν επίσης ανοιχτά για την ελευθερία του Τύπου», ξεκαθάρισε ο κ. Szalat. «Μερικές φορές είναι προς το συμφέρον των αναγνωστών να γνωρίζουν τι έχει συμβεί».

Πηγή: RSF, TEC

Με πράσινο χρωματίζονται οι χώρες με την καλύτερη βαθμολογία (85-100 βαθμοί), με κίτρινο αυτές που βρίσκονται σε ικανοποιητικό επίπεδο (70-84,9 βαθμοί), με ανοικτό πορτοκαλί εκείνες όπου η ελευθερία του Τύπου είναι προβληματική, κατηγορία στην οποία ανήκει και η Ελλάδα (55-69,9 βαθμοί), με σκούρο πορτοκαλί εκεί όπου εντοπίζονται δυσκολίες (40-54,9 βαθμοί) και τέλος με κόκκινο οι χώρες και οι περιοχές όπου υπάρχουν πολύ σοβαρά εμπόδια και περιορισμοί στην ελευθερία του Τύπου (σκορ 39,9 και κάτω).

• Σύμφωνα με τον χάρτη των RSF, στην ευρύτερη ζώνη της ΕΕ και των Βαλκανίων μόνο τα κατεχόμενα της Κύπρου, η Σερβία και η Αλβανία βρίσκονται χαμηλότερα από την Ελλάδα στην κατάταξη.

«Η άνοδος της Ελλάδας [στην κατάταξη] εξηγείται σε μεγάλο βαθμό από την επιδείνωση της ελευθερίας του Τύπου σε άλλες χώρες, δεδομένης της οριακής βελτίωσης στη βαθμολογία», λέει στο Inside Story ο Πάβολ Σζάλαϊ. Η βελτίωση αυτή «αντικατοπτρίζει την απουσία πολύ σοβαρών παραβιάσεων της ελευθερίας του Τύπου το 2023, όπως ήταν η δολοφονία ενός δημοσιογράφου το 2021 [Γιώργος Καραϊβάζ] ή το ξέσπασμα του σκανδάλου των υποκλοπών το 2022».

Η βαθμολογία κάθε χώρας στον Δείκτη των RSF λαμβάνει υπόψιν τις επιδόσεις σε πέντε επιμέρους πεδία, τα οποία σχετίζονται άρρηκτα με την ελευθερία του Τύπου: την κατάσταση του μιντιακού τοπίου, το πολιτικό περιβάλλον, το νομικό πλαίσιο, την οικονομική κατάσταση, το κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο και την ασφάλεια των δημοσιογράφων.

Η ελευθερία του Τύπου έχει υποστεί συστημική κρίση από το 2021. Το σκάνδαλο των υποκλοπών δημοσιογράφων από την Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΕΥΠ) δεν έχει ακόμη ξεκαθαριστεί, όπως συμβαίνει με τη δολοφονία του βετεράνου ρεπόρτερ Γιώργου Καραϊβάζ το 2021. Διαδικασίες SLAPP είναι κοινά και ένας δημοσιογράφος καταδικάστηκε αυθαίρετα για διάδοση ψευδών ειδήσεων το 2023.

«Η ελευθερία του Τύπου βρίσκεται σε συστημική κρίση από το 2021. Το σκάνδαλο της παρακολούθησης δημοσιογράφου από την Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΕΥΠ) δεν έχει ακόμη διαλευκανθεί, ούτε έχει εξιχνιαστεί η δολοφονία του βετεράνου δημοσιογράφου Γιώργου Καραϊβάζ το 2021. Οι διαδικασίες SLAPP είναι συνηθισμένες, ενώ το 2023 ένας δημοσιογράφος (σ.σ.: ο Καναδός Ρομέν Σοβέ) καταδικάστηκε αυθαίρετα για τη διασπορά ψευδών ειδήσεων».

Τοπίο των ΜΜΕ

«Η εμπιστοσύνη του κοινού στα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι μία από τις χαμηλότερες στην Ευρώπη επί πολλά χρόνια. Λίγοι μεγάλοι ιδιωτικοί όμιλοι, όπως η Alter Ego Media, συνυπάρχουν με εκατοντάδες ειδησεογραφικές ιστοσελίδες, γεγονός που συμβάλλει στον μεγάλο κατακερματισμό του μιντιακού τοπίου», τονίζουν οι RSF. «Ομοίως, λίγοι επιχειρηματίες κατέχουν τη συντριπτική πλειονότητα των μέσων ενημέρωσης, ενώ συμμετέχουν σε άλλους επιχειρηματικούς κλάδους με υψηλή ρύθμιση. Μερικοί από αυτούς έχουν στενούς δεσμούς με την πολιτική ελίτ της χώρας. Ως αποτέλεσμα, ο Τύπος είναι πολύ πολωμένος».

Πολιτικό περιβάλλον

«Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος έχει υπό την επίβλεψή του τα δημόσια μέσα ενημέρωσης, πράγμα που θέτει σε κίνδυνο τη συντακτική τους ανεξαρτησία. Η ρυθμιστική αρχή για τη ραδιοτηλεόραση, το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης (ΕΣΡ), που κατηγορείται ότι είναι αργό και αναποτελεσματικό, δεν έχει αναμορφωθεί σημαντικά ούτε από την τρέχουσα ούτε από την προηγούμενη κυβέρνηση. Η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΕΥΠ), την οποία εποπτεύει ο πρωθυπουργός, ενεπλάκη στην παρακολούθηση δημοσιογράφων, πολλοί από τους οποίους έγιναν στόχοι του spyware Predator».

Νομικό πλαίσιο

«Παρά τις συνταγματικές εγγυήσεις, η ελευθερία του Τύπου έχει αμφισβητηθεί σε νομοθετικό επίπεδο. Νέοι νόμοι που ψηφίστηκαν από το Κοινοβούλιο, με σκοπό να παρέχουν καλύτερη προστασία στους πολίτες από την αυθαίρετη παρακολούθηση σε απάντηση στο σκάνδαλο των υποκλοπών Predatorgate, δεν ανταποκρίνονται στα ευρωπαϊκά πρότυπα. Ένα νέο νομοσχέδιο για τα μέσα ενημέρωσης οδήγησε στη δημιουργία μιας αμφιλεγόμενης επιτροπής δεοντολογίας. Χωρίς αποδείξεις, ένας δημοσιογράφος καταδικάστηκε βάσει του ποινικού κώδικα για διάδοση ψευδών πληροφοριών, ενώ μια τροπολογία που ψηφίστηκε το 2023 αυξάνει τον κίνδυνο φυλάκισης δημοσιογράφων για συκοφαντική δυσφήμιση».

Οικονομικό περιβάλλον

«Η οικονομική κρίση της τελευταίας δεκαετίας, σε συνδυασμό με τη συρρίκνωση του αναγνωστικού κοινού και της διαφημιστικής δαπάνης, απειλεί την μακροπρόθεσμη επιβίωση πολλών μέσων μαζικής ενημέρωσης. Μένει να φανεί ποιος θα είναι ο αντίκτυπος της νέας νομοθεσίας που αποσκοπεί στην αύξηση της διαφάνειας της ιδιοκτησίας και της χρηματοδότησης των μέσων ενημέρωσης».

 Κοινωνικό/πολιτιστικό πλαίσιο

«Οι εγκαταστάσεις ορισμένων ΜΜΕ δέχονται τακτικές επιθέσεις από ακροαριστερούς και ακροδεξιούς, που τα βλέπουν ως ιδεολογικούς εχθρούς. Επιπλέον, οι γυναίκες δημοσιογράφοι αντιμετωπίζουν συχνά σεξισμό στον χώρο εργασίας».

Ασφάλεια δημοσιογράφων

«Η αστυνομία καταφεύγει τακτικά στη βία και σε αυθαίρετες απαγορεύσεις για να εμποδίσει τη δημοσιογραφική κάλυψη των διαδηλώσεων και της προσφυγικής κρίσης στα ελληνικά νησιά. Οι δημοσιογράφοι έχουν πέσει θύματα σωματικών επιθέσεων κατά τη διάρκεια αθλητικών εκδηλώσεων και μπροστά από τα σπίτια τους. Παρά τις συλλήψεις που έγιναν τον Απρίλιο του 2023, η δολοφονία του αστυνομικού ρεπόρτερ Γιώργου Καραϊβάζ, ο οποίος δολοφονήθηκε το μεσημέρι μπροστά στο σπίτι του στην Αθήνα το 2021, δεν έχει ακόμη εξιχνιαστεί. Το περιορισμένο πεδίο δράσης της ομάδας εργασίας που έχει συγκροτηθεί για την προστασία των δημοσιογράφων την εμποδίζει να αντιμετωπίσει τη συστημική κρίση της ελληνικής δημοσιογραφίας».

Αναλυτικά η κατάταξη

Οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα (RSF) κατήγγειλαν σήμερα ότι ο θάνατος του δημοσιογράφου του πρακτορείου Reuters Ισάμ Αμπντάλα στον Λίβανο στις 13 Οκτωβρίου ήταν το αποτέλεσμα ενός «στοχευμένου πλήγματος» από την πλευρά του Ισράηλ.

🔴 RSF releases the findings of its investigation into the death of @Reuters reporter Issam Abdallah in Lebanon, on the border with Israel: even though Abdallah and his colleagues were clearly identifiable as journalists, their vehicle was deliberately targeted. 👇 pic.twitter.com/Y8KeAqk8bg

— RSF (@RSF_inter) October 29, 2023

«Με βάση τη βαλλιστική ανάλυση που έκαναν οι RSF, τα πυρά προήλθαν από τα ανατολικά του σημείου όπου στέκονταν οι δημοσιογράφοι – από την κατεύθυνση των συνόρων με το Ισραήλ. Δύο πλήγματα στο ίδιο σημείο μέσα σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα (μόλις κάτι παραπάνω από 30 δευτερόλεπτα), προερχόμενα από την ίδια κατεύθυνση, υποδηλώνουν σαφέστατα στόχευση ακριβείας» αναφέρει η μη κυβερνητική οργάνωση στην ανακοίνωσή της.

Ο ισραηλινός στρατός έχει δηλώσει ότι δεν στοχοποίησε σκόπιμα τους δημοσιογράφους και ερευνά το συμβάν της 13ης Οκτωβρίου.

Το πρακτορείο Reuters ζήτησε από τις Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις (IDF) να σχολιάσουν την έκθεση των RSF.

Η αμέσως επόμενη χώρα των Βαλκανίων που υπάρχει στη λίστα είναι η γειτονική μας Αλβανία που βρίσκεται όμως σε απόσταση 11 θέσεων, στη θέση 96 της παγκόσμιας κατάταξης.

Η Ελλάδα, πέρσι είχε λάβει την 108η θέση της κατάταξης, το Τσαντ βρίσκεται… δύο θέσεις χαμηλότερα από την Ελλάδα, στη θέση 109, ενώ την 108η θέση καταλαμβάνει φέτος η Ινδονησία.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον πάντως παρουσιάζουν τα αριθμητικά και βαθμολογικά στοιχεία, τα οποία ανατρέπουν επί της ουσίας την οποιαδήποτε υποψία βελτίωσης της κατάστασης που θα μπορούσε να υποκρύπτει η άνοδος κατά μία θέση στην κατάταξη. Συγκεκριμένα φέτος η Ελλάδα έχει συγκεντρώσει 55,2 για το 2023, ενώ πέρσι, είχε συγκεντρώσει 55,52 βαθμούς. Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι η ελαφρώς βελτιωμένη θέση της Ελλάδας οφείλεται στην πτώση άλλων χωρών και όχι σε κάποια ποιοτική βελτίωση της κατάστασης στην Ελλάδα.

Οι παρακολουθήσεις δημοσιογράφων από το κακόβουλο λογισμικό Predator, αλλά και από τις επίσημες υπηρεσίες πληροφοριών της Ελλάδας φαίνεται πως ήταν ο βασικός λόγος που η χώρα μας παρέμεινε σε τόσο χαμηλές επιδόσεις για μια ακόμη συνεχόμενη χρονιά, με την

Τον τελευταίο χρόνο, η χώρα μας βρέθηκε, μεταξύ άλλων στο επίκεντρο διεθνών επικρίσεων τόσο λόγω των σοβαρών διώξεων δημοσιογράφων μέσω SLAPPs, αλλά και κυρίως λόγω της παρακολούθησης δημοσιογράφων και στελεχών μεγάλων ΜΜΕ μέσω του κακόβουλου λογισμικού Predator και της ΕΥΠ. Άλλωστε, οι αποκαλύψεις του Documento και άλλων ΜΜΕ σε σχέση με την παρακολούθηση δημοσιογράφων από το Predator και την ΕΥΠ είχαν προκαλέσει κύμα οργισμένων ανακοινώσεων κατά τη διάρκεια της χρονιάς από τις μεγαλύτερες δημοσιογραφικές ενώσεις του κόσμου. Μάλιστα, τονίζεται το γεγονός ότι η ΕΥΠ ελέγχεται από τον ίδιο τον πρωθυπουργό.

Ταυτόχρονα, η αδυναμία των ελληνικών αρχών να εξιχνιάσουν τη δολοφονία του Γιώργου Καραϊβάζ, παρά τις συλλήψεις των τελευταίων ημερών, φέρεται να έχει παίξει επίσης ρόλο στη χαμηλή κατάταξη της χώρας μας.

Αναφορά γίνεται επίσης στο γεγονός ότι η εμπιστοσύνη των Ελλήνων στα ΜΜΕ παραμένει συστηματικά σε μια από τις χαμηλότερες θέσεις της Ευρώπης, ενώ τονίζεται ότι η εμπιστοσύνη αυτή μειώθηκε ακόμη περισσότερο μετά το τραγικό δυστύχημα στα Τέμπη και την προκατειλημμένη κάλυψη που παρείχαν τα μεγάλα ΜΜΕ.

Οι RSF τονίζουν ότι το γεγονός ότι ελάχιστοι μεγάλοι μιντιακοί όμιλοι συνυπάρχουν δίπλα σε εκατοντάδες μικρά διαδικτυακά ΜΜΕ, συμβάλει στην πολυδιάσπαση του μιντιακού τοπίου, ενώ σημειώνεται ότι η μεγάλη πλειοψηφία των ΜΜΕ ανήκει σε λίγους επιχειρηματίες που δραστηριοποιούνται και σε άλλα επιχειρηματικά πεδία.

Οι RSF εντοπίζουν επίσης μειωμένη δημοσιογραφική ανεξαρτησία στα δημόσια ΜΜΕ λόγω του ότι ελέγχονται από τον κυβερνητικό εκπρόσωπο, ενώ ανρητικά κρίνεται και ο ρόλος του ΕΣΡ λόγω των καθυστερημένων και αναποτελεσματικών παρεμβάσεών του. Σημειώνεται δε ότι ούτε η σημερινή, ούτε η προηγούμενη κυβέρνηση δεν βοήθησαν ώστε να ξεπεραστούν τα εμπόδια του ΕΣΡ. Παράλληλα δεν παραλείπουν να κάνουν αναφορά στην «αμφιλεγόμενη» Επιτροπή Δεοντολογίας που θεσμοθέτησε η κυβέρνηση Μητσοτάκη.

Στη νέα ντροπιαστική κατάταξη που έλαβε η χώρα ρόλο παίζουν επίσης περιστατικά βίας κατά δημοσιογράφων μεγάλων ΜΜΕ από «ακροαριστερές και ακροδεξιές ομάδες», ενώ σημειώνεται και το γεγονός ότι οι γυναίκες δημοσιογράφοι καταγγέλλουν περιστατικά σεξιστικής συμπεριφοράς στον χώρο εργασίας.

Τέλος, οι RSF, καταγράφουν στα αρνητικά στοιχεία της χώρας τις συστηματικές επιθέσεις που υφίστανται δημοσιογράφοι από τις αστυνομικές αρχές κατά τη διάρκεια διαδηλώσεων ή κάλυψης θεμάτων που σχετίζονται με την προσφυγική/μεταναστευτική κρίση.

Σε ό,τι αφορά τη δολοφονία του Γιώργου Καραϊβάζ τονίζεται ότι ακόμη η υπόθεση δεν έχει εξιχνιαστεί.

Η πρώτη δεκάδα των χωρών στην κατάταξη του 2023 έχει ως εξής:

1. Νορβηγία
2. Ιρλανδία
3. Δανία
4. Σουηδία
5. Φινλανδία
6. Ολλανδία
7. Λιθουανία
8. Εσθονία
9. Πορτογαλία
10. Ανατολικό Τιμόρ

Οι περισσότερες χώρες της Ευρώπης κινούνται μέχρι τη θέση 55 όπου βρίσκεται η Κύπρος. Συγκεκριμένα, η Γερμανία βρίσκεται στην 21η θέση, η Γαλλία στην 24η, η Βρετανία στην 26η, το Βέλγιο στην 31η και Βόρεια Μακεδονία στην 38η. Οι ΗΠΑ καταλαμβάνουν φέτος τη θέση 45. Η Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν, με την οποία η Ελλάδα έχει συγκριθεί πολλές φορές τα τελευταία χρόνια βρίσκεται στη θέση 72.

«Κοντινές» στη θέση 107 της Ελλάδας βρίσκονται η Σενεγάλη (104), το Κατάρ (105), η Ταϊλάνδη (106), η Ινδονησία (108), το Τσαντ (109) και το Περού (110).

Σε εξαιρετικά προβληματικές θέσεις βρίσκονται η Ρωσία και η Τουρκία (θέσεις 164 και 165 αντίστοιχα), ενώ την τελευταία τετράδα της φετινής κατάταξης αποτελούν το Ιράν στη θέση 177, το Βιετνάμ στη θέση 178, η Κίνα στη θέση 179 και η Βόρεια Κορέα στη θέση 180.

Σε αναλυτική έρευνα που διενήργησε το ίδρυμα Νάουμαν σε σχέση με την κατάταξη της χώρας στο Index των RSF, καταγράφεται η θέση της Ελλάδας διαχρονικά από το 2007. Στα στοιχεία φαίνεται ξεκάθαρα η ραγδαία πτώση της ελευθερίας του Τύπου κατά τα χρόνια της οικονομικής κρίσης (από τη θέση 35 το 2009 κατρακύλησε στη θέση 70 το 2010), με την πτώση να συνεχίζεται συστηματικά μέχρι το 2014, όταν έφτασε τη θέση 99. Από το 2015 και τα επόμενα χρόνια παρουσίασε σχετική βελτίωση, φτάνοντας το 2019 και το 2020 στη θέση 65. Από το 2020 η πτώση φτάνει σε ακραία επίπεδα, με τη χώρα να κατρακυλά το 2022 στη θέση 108 και να παραμένει σχεδόν στάσιμη το 2023 στη θέση 107.

2007: 30
2008: 31
2009: 35
2010: 70
2011/12: 84
2013: 84
2014: 99
2015: 91
2016: 89
2017: 88
2018: 74
2019: 65
2020: 65
2021: 70
2022: 108
2023: 107

Πηγή: koutipandoras.gr