Η Επιτροπή εκτιμά ότι η Ε.Ε. βρίσκεται σε καλύτερη θέση σε σχέση με το 2022. Το μερίδιο των ανανεώσιμων πηγών στο ηλεκτρικό μείγμα αυξήθηκε από 36% το 2021 σε 48% το 2025, ενώ τα ορυκτά καύσιμα υποχώρησαν από 34% σε 26%. Παράλληλα, η εξάρτηση από ρωσικό φυσικό αέριο μειώθηκε δραστικά: από 45% των εισαγωγών το 2021 σε μόλις 12% το 2025, εν μέρει χάρη στην αύξηση του αμερικανικού LNG (από 6% σε 26% την ίδια περίοδο).

Ωστόσο, η μετάβαση δεν έχει ολοκληρωθεί. Ο τομέας των μεταφορών εξακολουθεί να εξαρτάται κατά 90% από πετρέλαιο και παράγωγά του. Το 2024, το 19% των καθαρών εισαγωγών πετρελαίου στην Ε.Ε. προερχόταν από τον Κόλπο — γεγονός που εξηγεί γιατί ο πόλεμος στο Ιράν χτυπά ιδιαίτερα αυτόν τον τομέα.

Το κεντρικό ερώτημα πολιτικής δεν είναι αν χρειάζονται μέτρα στήριξης -η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι χρειάζονται. Είναι αν υπάρχει δημοσιονομικός χώρος για να τα χρηματοδοτήσει.

Η απάντηση, σύμφωνα με την έκθεση, είναι αρνητική — ή τουλάχιστον πολύ περιορισμένη. Η Γενική Ρήτρα Διαφυγής (General Escape Clause) του Συμφώνου Σταθερότητας, που θα επέτρεπε στα κράτη-μέλη να παρεκκλίνουν από τις δημοσιονομικές δεσμεύσεις τους, μπορεί να ενεργοποιηθεί μόνο σε περίπτωση «σοβαρής οικονομικής ύφεσης». Η Επιτροπή κρίνει ότι αυτή η συνθήκη δεν πληρούνται, τουλάχιστον προς το παρόν.

Αλλά υπάρχει και ένα δεύτερο, εξίσου σημαντικό εμπόδιο. Η Εθνική Ρήτρα Διαφυγής (National Escape Clause) έχει ήδη ενεργοποιηθεί σε αρκετά κράτη-μέλη για αμυντικές δαπάνες. Σύμφωνα με ανάλυση της Επιτροπής (staff working document), η χρήση αυτής της ρήτρας για άμυνα οδηγεί σε αύξηση ελλειμμάτων, αύξηση χρέους και καθυστέρηση της αποκλιμάκωσής του κατά αρκετά χρόνια στις πιο χρεωμένες χώρες.

Η αυστηρότητα της Επιτροπής δεν βασίζεται μόνο στους δημοσιονομικούς περιορισμούς. Αντλεί και από την αποτίμηση των μέτρων που ελήφθησαν κατά την ενεργειακή κρίση 2022-2023, τα οποία η ίδια χαρακτηρίζει ως δαπανηρά αλλά σε μεγάλο βαθμό αναποτελεσματικά.

Το καθαρό δημοσιονομικό κόστος ανήλθε σε 2,2% του ΑΕΠ σωρευτικά μεταξύ 2022 και 2024 (1,2% το 2022, 0,9% το 2023, 0,1% το 2024). Το 60% δαπανήθηκε σε μέτρα τιμών (price measures) -δηλαδή άμεσες επιδοτήσεις στο κόστος ενέργειας- και μόλις 40% σε εισοδηματική στήριξη. Η κρίσιμη αδυναμία: μόνο το 25% της συνολικής στήριξης κατευθύνθηκε σε ευάλωτα νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Τα υπόλοιπα τρία τέταρτα αφορούσαν οριζόντια, μη στοχευμένα μέτρα.

Η Επιτροπή υπολογίζει ότι αν τα κράτη-μέλη είχαν στοχεύσει αποκλειστικά στο κατώτερο 40% των νοικοκυριών (δύο χαμηλότερα εισοδηματικά πεμπτημόρια), το κόστος θα ήταν μόλις 0,3% του ΑΕΠ -ένα μικρό κλάσμα του πραγματικού κόστους.

• Με βάση αυτά τα διδάγματα, η Κομισιόν εισηγείται μια σαφώς πιο συντηρητική προσέγγιση, οργανωμένη γύρω από τρεις αρχές: κάθε μέτρο πρέπει να συνάδει με την αποανθρακοποίηση, να μην αυξάνει τη συνολική ζήτηση ορυκτών καυσίμων, και να είναι δημοσιονομικά βιώσιμο.

Κατά σειρά προτεραιότητας, η Επιτροπή προτείνει:

• Πρώτον, προγράμματα εξοικονόμησης ενέργειας (πληροφοριακές καμπάνιες, κίνητρα ενεργειακής αποδοτικότητας), τα οποία χαρακτηρίζει «επιλογή χωρίς ρίσκο» (no-regret option).
• Δεύτερον, στοχευμένη εισοδηματική στήριξη στα πιο ευάλωτα νοικοκυριά -«προτιμητέα επιλογή», καθώς δεν στρεβλώνει τα σήματα τιμών.
• Τρίτον, αναδιάρθρωση φόρων και τελών στον ηλεκτρισμό, σε ευθυγράμμιση με το Affordable Energy Action Plan (Φεβρουάριος 2025) και το Citizens’ Energy Package (Μάρτιος 2026). Και τέλος, μόνο ως τελευταία λύση, στοχευμένες παρεμβάσεις τιμών (two-tier pricing) για ευάλωτες ομάδες, υπό αυστηρές προϋποθέσεις και με ρήτρα λήξης (sunset clause).

Για τη χρηματοδότηση, η Επιτροπή παραπέμπει στα έσοδα από το Σύστημα Εμπορίας Ρύπων (ETS) και σε πιθανή φορολόγηση υπερκερδών ενεργειακών εταιρειών.

Ένα από τα πιο τεχνικά αλλά κρίσιμα σημεία της έκθεσης αφορά τον χαρακτηρισμό των ενεργειακών μέτρων ως «έκτακτων» (one-offs) — δηλαδή ως εξαιρετικών δαπανών που δεν προσμετρώνται στην αξιολόγηση του δημοσιονομικού μονοπατιού.

Η Επιτροπή απορρίπτει κατηγορηματικά αυτή την κατηγοριοποίηση.

Η επιχειρηματολογία της είναι τριπλή:

• Πρώτον, η πρόσφατη εμπειρία έδειξε ότι μέτρα που εισήχθησαν ως προσωρινά παρέμειναν σε ισχύ πολύ πέραν του αρχικού ορίζοντα ή μονιμοποιήθηκαν.
• Δεύτερον, σε αντίθεση π.χ. με φυσικές καταστροφές, οι κυβερνήσεις έχουν σημαντικό βαθμό ελέγχου επί του μεγέθους και του σχεδιασμού αυτών των μέτρων — άρα δεν πρόκειται για εξωγενή συμβάντα.
• Τρίτον, η μεταχείρισή τους ως one-offs θα δημιουργούσε επικίνδυνο προηγούμενο, υπονομεύοντας την αξιοπιστία ολόκληρου του δημοσιονομικού πλαισίου.

Η αναφορά αυτή ενδέχεται στο μέλλον να απαιτήσει τη λήψη κάποιων δημοσιονομικών μέτρων, λένε οι γνωρίζοντες, κίνδυνο που δεν συμμερίζεται, ωστόσο, το οικονομικό επιτελείο. Ο πρωθυπουργός, σύμφωνα με τις πληροφορίες, σκοπεύει να ανακοινώσει το πακέτο παροχών και μειώσεων φόρων στη ΔΕΘ, κατά κάποιους, μάλιστα, θα είναι ίσως πιο γενναίο απ΄ ότι αρχικά είναι περιγραφεί.

Τι αναφέρει το δελτίο Τύπου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου για τη ρήτρα διαφυγής

Το Συμβούλιο ενεργοποίησε σήμερα τη ρήτρα εθνικής διαφυγής βάσει του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης (ΣΣΑ) για 15 κράτη μέλη, προκειμένου να διευκολυνθεί η μετάβασή τους σε υψηλότερες αμυντικές δαπάνες σε εθνικό επίπεδο, διασφαλίζοντας παράλληλα τη βιωσιμότητα του χρέους.

Τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη είναι το Βέλγιο, η Βουλγαρία, η Κροατία, η Τσεχία, η Δανία, η Εσθονία, η Φινλανδία, η Ελλάδα, η Ουγγαρία, η Λετονία, η Λιθουανία, η Πολωνία, η Πορτογαλία, η Σλοβακία και η Σλοβενία.

“Σε αυτή την κρίσιμη καμπή, οι επενδύσεις στις αμυντικές μας δυνατότητες πρέπει να παραμείνουν η ύψιστη προτεραιότητά μας. Η σημερινή ενεργοποίηση της ρήτρας εθνικής διαφυγής θα επιτρέψει στα κράτη μέλη να αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες διατηρώντας παράλληλα βιώσιμα δημόσια οικονομικά”, δήλωσε η Στέφανι Λόζε, υπουργός Οικονομικών της Δανίας

Η ρήτρα καλύπτει περίοδο τεσσάρων ετών και μέγιστο ποσοστό ευελιξίας 1,5% του ΑΕΠ . Στην πράξη, αυτή η ενεργοποίηση σημαίνει ότι η Επιτροπή και το Συμβούλιο μπορούν να αποφασίσουν να μην ανοίξουν νέα διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος για αυτά τα 15 κράτη μέλη, ακόμη και αν υπερβούν τη μέγιστη πορεία καθαρών δαπανών όπως εγκρίθηκε από το Συμβούλιο, υπό την προϋπόθεση ότι η υπέρβαση αυτή οφείλεται σε αυξημένες αμυντικές δαπάνες.

Για όλα τα άλλα έξοδα, τα κράτη μέλη παραμένουν δεσμευμένα από τους δημοσιονομικούς κανόνες και πρέπει να παραμείνουν προσηλωμένα στην εφαρμογή του αναθεωρημένου πλαισίου οικονομικής διακυβέρνησης, ανεξάρτητα από την ενεργοποίηση της ρήτρας.

Η χρήση αυτής της ευελιξίας θα πρέπει να συμβάλει σημαντικά στην ενίσχυση των αμυντικών και ασφαλιστικών ικανοτήτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στην προστασία των πολιτών . Θα ενισχύσει επίσης τη συνολική αμυντική ετοιμότητα της ΕΕ, θα μειώσει τις στρατηγικές εξαρτήσεις, θα αντιμετωπίσει τα κρίσιμα κενά σε δυνατότητες και θα ενισχύσει την ευρωπαϊκή αμυντική τεχνολογική και βιομηχανική βάση σε ολόκληρη την Ένωση.
Όλα τα κράτη μέλη έχουν δεσμευτεί για την ανάπτυξη των απαραίτητων αμυντικών δυνατοτήτων στην ΕΕ, όπως υπενθυμίζεται στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου για την ευρωπαϊκή άμυνα της 6ης Μαρτίου 2025.

Το αναθεωρημένο πλαίσιο οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ επιτρέπει στα κράτη μέλη να κάνουν χρήση της ευελιξίας, όταν εξαιρετικές περιστάσεις εκτός του ελέγχου του εν λόγω κράτους μέλους έχουν σημαντικό αντίκτυπο στα δημόσια οικονομικά του, διασφαλίζοντας παράλληλα τη δημοσιονομική βιωσιμότητα μεσοπρόθεσμα. Ο επιθετικός πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας και η απειλή της για την ευρωπαϊκή ασφάλεια αποτελούν τέτοιες εξαιρετικές περιστάσεις.

Στο πλαίσιο αυτό, το Βέλγιο, η Βουλγαρία, η Κροατία, η Τσεχία, η Δανία, η Εσθονία, η Φινλανδία, η Γερμανία, η Ελλάδα, η Ουγγαρία, η Λετονία, η Λιθουανία, η Πολωνία, η Πορτογαλία, η Σλοβακία και η Σλοβενία ​​αποφάσισαν να ζητήσουν την ενεργοποίηση της εθνικής ρήτρας διαφυγής.

Το αίτημα της Γερμανίας μπορεί να αξιολογηθεί μόλις οριστικοποιήσει το μεσοπρόθεσμο δημοσιονομικό-διαρθρωτικό της σχέδιο. Σε άλλα κράτη μέλη, βρίσκεται επίσης σε εξέλιξη η ήδη προγραμματισμένη ανάπτυξη αμυντικών δυνατοτήτων. Το Συμβούλιο είναι έτοιμο να ενεργήσει σχετικά με πιθανά αιτήματα για την ενεργοποίηση της εθνικής ρήτρας διαφυγής από πρόσθετα κράτη μέλη.

Ο “αστερίσκος” για την Ελλάδα:

«Λόγω της ανωτέρω αύξησης θα απαιτηθεί πιθανώς πρόσθετη δημοσιονομική προσαρμογή μετά την περίοδο ενεργοποίησης της εθνικής ρήτρας διαφυγής, ώστε να καλυφθούν οι απαιτήσεις του δημοσιονομικού πλαισίου, μεταξύ άλλων για να διασφαλιστεί ότι ο δείκτης χρέους θα εισέλθει ή θα παραμείνει σε αξιόπιστα καθοδική πορεία ή ότι θα παραμείνει σε συνετά επίπεδα κάτω του 60 % του ΑΕΠ μεσοπρόθεσμα και ότι το έλλειμμα θα παραμείνει στο 3 % του ΑΕΠ ή χαμηλότερα και θα διατηρηθεί κάτω από την τιμή αναφοράς μεσοπρόθεσμα. Η Ελλάδα αναγνωρίζει ότι, στο μέλλον, οι διαρθρωτικά υψηλότερες αμυντικές δαπάνες ενδέχεται να απαιτήσουν πολιτικές για τη διατήρηση της δημοσιονομικής βιωσιμότητας και της συμμόρφωσης με τους δημοσιονομικούς κανόνες μεσοπρόθεσμα».