Η υπενθύμιση είναι χρήσιμη με αφορμή δημοσίευμα του Politico για την εξέλιξη των σχέσεων των ευρωπαϊκών ηγεσιών με την στρατηγική του Ντόναλντ Τραμπ υπό τον τίτλο “Η Ελλάδα επενδύει στο MAGA, ενώ άλλες ευρωπαϊκές χώρες απομακρύνονται από τον Τραμπ”. Κατά πόσο ο Πάλμερστον είχε δίκιο και για να ερμηνευτεί η στενή σχέση της ελληνικής κυβέρνησης με την Ουάσιγκτον μπορεί κανείς να αξιολογήσει σε ποιό βαθμό είναι συμφέρουσα για εμάς.

Οι ελληνοαμερικανικές σχέσεις δεν ήταν ποτέ αδιάφορες για καμία κυβέρνηση εδώ και δεκαετίες, επί της ουσίας η Ελλάδα κοίταζε πάντοτε προς τη Δύση, πέραν του Ατλαντικού, την ώρα που προσπαθούσε να εδραιωθεί ως μέλος της ευρωπαϊκής οικογένειας. Υπό την έννοια αυτή η κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν κάνει κάτι που να συνιστά στροφή από την στρατηγική προηγούμενων κυβερνήσεων. Ακόμα και ο Αλέξης Τσίπρας όταν επισκέφθηκε τον Λευκό Οίκο (κατά την πρώτη θητεία Τραμπ και αφού είχε προηγηθεί η πολύ σημαντική συνεισφορά του προκατόχου του Μπάρακ Ομπάμα στην αποφυγή καταστροφικής σύγκρουσης με τους ευρωπαίους δανειστές και το ΔΝΤ) είχε αναγκαστεί να διορθώσει παλαιότερες δηλώσεις του με το περίφημο “Διαπίστωσα από τη συνάντηση που είχα με τον Πρόεδρο ότι ο τρόπος του, η προσέγγισή του στα πράγματα, μπορεί ορισμένες φορές να μοιάζει διαβολικός, αλλά γίνεται για καλό.“

Όντως, όπως γράφει το Politico, ακόμα και ένθερμοι θιασώτες του MAGA, όπως η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι, ή ο Γερμανός Καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς, απομακρύνονται από τον Αμερικανό πρόεδρο λόγω των φαραωνικών συνεπειών που προκαλεί στην Ευρώπη η παράνομη επίθεση των ΗΠΑ στο Ιράν που εξελίχθηκε σε έναν περιφερειακό πόλεμο απρόβλεπτης κατάληξης.

Αναμφίβολα, η Ελλάδα ασκεί ηπιότερη έως ανεκτική πολιτική έναντι της Ουάσιγκτον. Εκ πρώτης όψεως υπάρχουν αρκετά σοβαροί λόγοι συμφέροντος που δεν πρέπει να υποτιμώνται: Αφενός, οι συμφωνίες με την Chevron, τα θηριώδη συμβόλαια για το αμερικανικό LNG και ο “κάθετος διάδρομος” σε συνδυασμό με την ενίσχυση του γεωπολιτικού μας αποτυπώματος στην περιοχή, αφετέρου ο άξονας με το Ισραήλ και την Κύπρο που φαίνεται να δημιουργεί ζώνη ασφαλείας απέναντι στην Τουρκία.

Ως προς αυτά, ο “κυνισμός” ή η Realpolitik, της ομιλίας Πάλμερστον στην Βουλή των Κοινοτήτων πριν περίπου 180 χρόνια ταιριάζουν γάντι. Όμως, καλό είναι να ανατρέχουμε στο σύνολο των συνθηκών μιας ιστορικής στιγμής και περιόδου για να αντλούμε μικρές αλλά χρήσιμες διδαχές.

Τότε, ο Πάλμερστον, κατηγορούμενος από την αντιπολίτευση για την ακραία φιλορωσική του στάση, έπρεπε να εξηγήσει ποιά στάση θα τηρούσε η Βρετανία έναντι των Γάλλων επαναστατών που μόλις είχαν ρίξει τον Λουδοβίκο Φίλιππο. Και η ιστορική ρήση του διατυπώθηκε ακριβώς για να δείξει ότι η Αγγλία θα μπορούσε εύκολα να εγκαταλείψει σχέσεις με άλλες χώρες, όπως η Ρωσία, και να συνταχθεί υπέρ των επαναστατών στο Παρίσι εάν κάτι τέτοιο ήταν προς το συμφέρον της. Τότε, η ομιλία Πάλμερστον θεωρήθηκε ένας μικρός πολιτικός θρίαμβος και κέρδισε την πλειοψηφία της Βουλής των Κοινοτήτων.

Η ιστορία, όμως, έχει και συνέχεια που μας αφορά. Η κατά τον Βρετανό υπουργό Εξωτερικών υπεράσπιση πάση θυσία και με επίδειξη ισχύος των συμφερόντων της αυτοκρατορίας βρέθηκε να έχει εφαρμογή και στη σχέση της τότε πτωχής και μικρής Ελλάδας με την Βρετανία.

Το 1847, πάμφτωχοι πολίτες επιτέθηκαν στο σπίτι του Δον Πατσίφικο, ενός Εβραίου εμπόρου που είχε γεννηθεί στο Γιβραλτάρ και ως εκ τούτου θεωρούνταν Βρετανός υπήκοος. Εκείνοι που επιτέθηκαν στο σπίτι του τον είχαν θεωρήσει υπεύθυνο για την απαγόρευση ενός λαϊκού εθίμου του Πάσχα (“το κάψιμο του Ιούδα”), κάτι που είχε συμπέσει με την επίσκεψη αντιπροσωπείας του Οίκου Ρότσιλντ που είχαν έρθει στην Αθήνα για την σύναψη δανείου με την τότε κυβέρνηση.

Ο Πατσίφικο ζήτησε από το ελληνικό κράτος μια εξωπραγματική αποζημίωση για τις ζημιές, περίπου 900.000 δραχμές, όταν ο κρατικός προϋπολογισμός δεν ξεπερνούσε τα 18 εκατ.!

Ο Πάλμερστον χρησιμοποίησε αυτή την ασήμαντη αφορμή για να πιέσει τον Όθωνα, που τότε ακολουθούσε φιλορωσική και φιλογαλλική πολιτική. Έτσι, τον Ιανουάριο του 1850, ο βρετανικός στόλος υπό τον ναύαρχο Ουίλιαμ Πάρκερ απέκλεισε τον Πειραιά και κατέσχεσε ελληνικά εμπορικά πλοία, προκαλώντας οικονομική ασφυξία στη χώρα, μία ανελέητη και εκτός κάθε κανόνα διεθνούς δικαίου (της εποχής) επέμβαση σε τρίτη χώρα που ονομάσθηκε “Παρκερικά”.

Ο Μακρυγιάννης έλεγε, μάλιστα, τα εξής για να περιγράψει την αγγλική επέμβαση και την καταστροφή που είχε προκαλέσει: “…και ένας μεγάλος στόλος των σκύλων μας έχουν μπλόκον οπούναι περίπου από τρεις μήνες και μας πήραν όλα τα καράβια και μας κατακερμάτισαν όλο το εμπόριο και τζαλαπάτησαν την σημαίαν μας και πεθαίνουν της πείνας οι ανθρώποι των νησιών και εκείνοι οπούχουν τα καράβια τους γκιζερούν εις τους δρόμους και κλαίνε με μαύρα δάκρυα…”.

Ήταν, δε, τέτοια η αγγλική βία που ευρωπαϊκές εφημερίδες κατέκριναν τον Πάλμερστον. Η Morning Chronicle, για παράδειγμα, έγραψε ειρωνικά: “…θα κάναμε μεγάλο λάθος αν δεν καταλαβαίναμε πως κι αυτός ακόμη ο λόρδος Πάλμερστον πρέπει, τώρα, να λυπάται και να ντρέπεται, γιατί διέθεσε ολόκληρη τη δύναμη κρούσης του αγγλικού στόλου για τα έπιπλα του Πατσίφικο”. Και το περιοδικό Revue des Deux Mondes: “Βλέπουμε κράτος αδύνατο κι απροστάτευτο να προσβάλλεται βάναυσα από καταπληκτικό στόλο. Και γιατί; Μα για μια οικτρή υπόθεση, για τις παράνομες και γελοίες απαιτήσεις κάποιου Εβραίου Πατσίφικο. Που είναι το δίκιο των εθνών αν η Αγγλία θα αποφασίζει από μόνη της τι είναι ορθό και δίκαιο;”– πόσο μοιάζουν οι εποχές…

Όταν ο Πάλμερστον επικρίθηκε από την αντιπολίτευση στη Βρετανία για την ασύμμετρη ως προς την βία επίθεση στην Ελλάδα δήλωσε πώς “Civis Romanus sum” (Είμαι Ρωμαίος πολίτης). Υιοθέτησε, δηλαδή, τον γνωστό κυνισμό της αυτοκρατορικής Ρώμης που επενέβαινε σε κάθε γωνιά των κατακτημένων εδαφών για να υπερασπιστεί αυτό που εκείνη θεωρούσε δίκαιο για κάθε υπήκοό της. Η Ελλάδα, τότε, διασύρθηκε και ταπεινώθηκε, αναγκάστηκε, δε, να πληρώσει την υπέρογκη αποζημίωση στον Πατσίφικο, κάτι που κλόνισε έτι περαιτέρω την παραπαίουσα οικονομία της. Και για αρκετούς καθ ‘ ημάς αυτό έγινε μάθημα. Ό,τι, δηλαδή, οι λεγόμενες “Προτάτιδες δυνάμεις” (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) δεν ήταν πραγματικοί φίλοι αλλά ανταγωνιστές ισχύος και επιρροής που εύκολα μετέτρεπαν χώρες σε πιόνια τους και εξίσου εύκολα τις εγκατέλειπαν.

Τα συμπεράσματα δικά σας…

*Η ρήση Πάλμερστον όπως εκφωνήθηκε στα αγγλικά: “We have no eternal allies, and we have no perpetual enemies. Our interests are eternal and perpetual, and those interests it is our duty to follow.”

Σεραφείμ Κοτρώτσος

Ιστορικά, από τις αρχές της RealPolitik εμφορήθηκε η πολιτική φιλοσοξία του Μπίσμαρκ αλλά και στη νεότερη ιστορία της διπλωματίας απότον Χένρι Κίσιντζερ και πολλούς άλλους.

Στις μέρες μας και με αφορμή τις εξελίξεις που δρομολογεί η κατά το “Δόγμα Μονρόε” Εθνική Στρατηγική των ΗΠΑ με την σφραγίδα του Ντόναλντ Τραμπ η συζήτηση επανέρχεται με νέους όρους.

Όταν η διοίκηση Τραμπ περιγράφει αυτή τη νέα στρατηγική με την “σκοτεινή” αφίσα του “This is our hemisphere” (αυτό είναι το δικό μας ημισφαίριο) καθιστά σαφές ότι οτιδήποτε υπάρχει στην γεωπολιτική περίμετρο των ΗΠΑ αποτελεί πρόκληση ασφαλείας και ως τέτοιο πρέπει ή να ελέγχεται πολιτικά (με φιλικές κυβερνήσεις), ή να καταλαμβάνεται στρατιωτικά, ή να εξαγοράζεται.

Η Βενεζουέλα, με την απαγωγή ή σύλληψη Μαδούρο, αποτέλεσε την αιχμή παραδειγματισμού των πάντων, η Κολομβία ακολουθεί με τον πρόεδρό της να προσκαλείται στον Λευκό Οίκο σε μία κίνηση υποταγής, το σχέδιο περιλαμβάνει το Μεξικό και την Κούβα, η δε Γροιλανδία μπήκε στο στόχαστρο με την μέθοδο της επιθετικής εξαγοράς αλλά με ανοιχτή και την στρατιωτική απειλή, και ουδείς μπορεί να προβλέψει τι άλλο έπεται. Με δεδομένο ότι ο αρκτικός κύκλος και ο βόρειος Ατλαντικός αποτελούν ζώνες ασφαλείας για τις ΗΠΑ δεν πρέπει να εκπλαγεί κανείς εάν αύριο στον ίδιο σχεδιασμό ενταχθεί π.χ η Ισλανδία ή άλλες περιοχές.

Η αμήχανη έως θετική στάση των περισσότερων ευρωπαϊκών κρατών ως προς την επέμβαση στη Βενεζουέλα δικαιολογήθηκε μεν λόγω του στυγνού δικτατορικού καθεστώτος Μαδούρο, ωστόσο αποτελεί διολίσθηση της ευρωπαϊκής διπλωματίας σε μια εκδοχή της RealPolitik. Ο νόμος του ισχυρού -όπως κυνικά κατέστησε σαφές και ο σύμβουλος ασφαλείας του Τραμπ, Στίβεν Μίλερ– υπερίσχυσε των θεμελιωδών ευρωπαϊκών αρχών για την ισχύ του Διεθνούς Δικαίου.

Τα αντανακλαστικά “διορθώθηκαν” στην περίπτωση της Γροιλανδίας για κάποιους βασικούς λόγους:

• Η Γροιλανδία, από την σκοπιά της εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής, ανήκει στη Δανία και κατ΄επέκταση στο ΝΑΤΟ. Οποιαδήποτε στρατιωτική απειλή κατά του παγωμένου μεγαλύτερου νησιού στον κόσμο συνιστά εκ των πραγμάτων απειλή της ηγεμονικής δύναμης του ΝΑΤΟ κατά κράτους-μέλους του οργανισμού. Θεωρητικά θα έπρεπε να παραπεμφθεί στα άρθρα 4,5,6 που προβλέπουν ασφαλιστικές δικλείδες, κυρώσεις, ακόμα και στρατιωτική απάντηση.
• Η Ευρώπη δεν μπορεί σε αυτή την περίπτωση να επιδείξει ανοχή όπως συνέβη έναντι της σύλληψης του δικτάτορα Μαδούρο. Και επιπλέον, μία τέτοια ανοχή θα κατέλυε οριστικά και ανεπίστρεπτα την εναπομείνουσα ανεξαρτησία της ΕΕ έναντι των ΗΠΑ.
• Τυχόν υποχώρηση ως προς τη Γροιλανδία αναιρεί κάθε προσήλωση της Ευρώπης στους κανόνες διεθνούς δικαίου με ότι αυτό συνεπάγεται για το ουκρανικό (όπου εκεί έχει καταγγελθεί η ρωσική εισβολή) και άλλα ανοιχτάμέτωπα. Η αναφορά, μεταξύ άλλων περιπτώσεων, του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα (και) στην Κύπρο, ήταν ενδιαφέρουσα.

Υπάρχει, όμως, πλέον, και η μεγάλη εικόνα.

Η θητεία Τραμπ εδραιώνει την αντίληψη ότι ο ισχυρός επιβάλλει τους κανόνες και πως το Διεθνές Δίκαιο δεν είναι τίποτε περισσότερο από ένα “Ευαγγέλιο ευχών” που προσαρμόζονται στην εκάστοτε στρατηγική του ισχυρού.

Η ενίσχυση του αναθεωρητισμού είναι προφανής.

Η ρωσική εισβολή αποκτά “ελαφρυντικά”, αν δεν δικαιολογείται πλήρως, καθώς η Μόσχα επικαλείται τους ίδιους λόγους απειλής και ασφάλειας που διέπουν την αμερικανική στρατηγική, αύριο το ίδιο θα συμβεί με μία στρατιωτική επέμβαση της Κίνας στην Ταϊβάν, για να μην ξεχνούμε πόσο “αθώα” μοιάζει η εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο με την επίκληση του πραξικοπήματος στο νησί και της Χούντας στην Αθήνα.

Είναι ακριβές ότι το Διεθνές Δίκαιο ουδέποτε νίκησε έναντι του νόμου των ισχυρότερων στις διεθνείς διενέξεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη και, ακόμα περισσότερο, η μικρή Ελλάς δεν πρέπει να το επικαλείται παντού και πάντοτε.

Εδώ, από την άλλη, υπεισέρχεται η RealPolitik.

Εφόσον έχουμε εισέλθει στην στρατηγική των …ημισφαιρίων και των περιμέτρων ασφαλείας και η ΕΕ, συνολικά, και η Ελλάδα, οφείλουν να κρατούν στο ένα χέρι το Διεθνές Δίκαιο και στο άλλο την ισχύ.Όχι, φυσικά, με την άκρως επιθετική και κυνική διάσταση που διέπει την στρατηγική των ΗΠΑ επί Τραμπ, αλλά αποτρεπτικά και στο μεγαλύτερο δυνατό επίπεδο ετοιμότητας.

Η ισορροπία είναι επικίνδυνη.

Εάν ως Ελλάδα απεμπολήσουμε ή έστω υποβαθμίσουμε την ουσία του Διεθνούς Δικαίου είναι σαν να καταργούμε την εθνική στρατηγική των τριών, τουλάχιστον, τελευταίων δεκαετιών και παραδίδουμε τα επιχειρήματά μας βορά στον αναθεωρητισμό που μας περιτριγυρίζει- είτε αφορά τον αντίπαλο Τουρκία, είτε την Ρωσία στο ουκρανικό, είτε το Ισραήλ στη Γάζα. Την ίδια ώρα που με την ενίσχυση των συμμαχιών στην Ευρώπη και τον δικό μας γεωπολιτικό περίγυρο πρέπει να προβάλλουμε τις δυνατότητες αποτροπής και απάντησης που έχουμε ως χώρα.

Από μόνα τους όλα αυτά συνιστούν επαναπροσδιορισμό της εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής της χώρας και εν τέλει επαναπροσδιορισμό της εθνικής μας στρατηγικής, τουλάχιστον όσο οι ΗΠΑ (επί Τραμπ και ίσως και μετά από αυτόν) επιβάλλουν την διπλωματία των περιμέτρων ασφαλείας και το νόμο του ισχυρού. Κι αυτό επιβάλλει συνεννόηση στο εσωτερικό. Δεν αποτελεί πεδίο αποφάσεων για χρόνο που εκ των πραγμάτων υπερβαίνει την διάρκεια θητείας μιας κυβέρνησης.