Η διαπίστωση και δη απευθείας εκ μέρους του υπουργείου Παιδείας για τα 30.000 «χαμένα» πρωτάκια είναι ανησυχαστική, οδυνηρή – αλλά όχι απροσδόκητη. Ακριβώς διότι η συρρίκνωση του μαθητικού πληθυσμού δηλαδή το γεγονός ότι υπάρχουν όλο και λιγότερες εγγραφές στο νηπιαγωγείο και το δημοτικό, συναρτάται άμεσα με την όξυνση του γενικότερου δημογραφικού ζητήματος και της γήρανσης στην Ελλάδα.

Η υπουργός Παιδείας, Σοφία Ζαχαράκη, σύμφωνα με το Πρώτο Θέμα, διαβεβαίωσε ότι «ακόμη και ένα παιδί να εμφανιστεί σε κάποια συγκεκριμένη περιοχή, εμείς κρατάμε το σχολείο ανοιχτό, προκειμένου να προσφέρουμε το απόλυτο λειτούργημα, την εκπαίδευσή του. Μιλώ γι’ αυτό το ένα ή τα δύο παιδιά που δεν μπορούν να φοιτήσουν σε άλλο σχολείο, κάπου κοντά στον τόπο κατοικίας τους».

Άδειες 1.154 σχολικές τάξεις

Η αλήθεια είναι ότι σχολεία κλείνουν και υπάρχουν περιοχές της ελληνικής επαρχίας που νοσταλγούν φωνές παιδιών. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς ότι τα παιδιά αυτά αντιστοιχούν (κατά προσέγγιση και υπολογίζοντας 26 μαθητές κατά μέσο όρο ανά αίθουσα) σε 1.154 άδειες σχολικές τάξεις. Αρκεί μία βόλτα στα ορεινά χωριά της ελληνικής υπαίθρου αλλά και σε νησιά, που δεν έχουν κατακλυστεί από τον τουρισμό.

Μια πρόσφατη δημόσια αναφορά στα «χαμένα» πρωτάκια της τελευταίας δεκαετίας προκάλεσε μεν ένα οδυνηρό σοκ – τουλάχιστον για όποιον προβληματίζεται σχετικά με τη μακροημέρευση του ελληνικού έθνους. Αλλά η πικρή αλήθεια ακούγεται και παρά τα μέτρα, που έχουν εξαγγελθεί ή έχουν γίνει δεν στέκονται ικανά να δώσουν προοπτική στην ελληνική οικογένεια, η οποία δεν έχει ούτε τα χρήματα ούτε τον χρόνο ν΄ανταποκριθεί στον γονεϊκό ρόλο. Επιπλέον, το γεγονός ότι κάνουν οικογένειες παιδιά σε όλο και μεγαλύτερες ηλικίες ή αντιμετωπίζουν προβλήματα γονιμότητας δυσκολεύει περισσότερο τη δυνατότητα ακόμη και για σχεδιασμό δεύτερου παιδιού.

Γηροκομεία αντί για νηπιαγωγεία

Αναλύοντας με μεγαλύτερη προσοχή τα επίσημα στατιστικά δεδομένα για τον ελληνικό πληθυσμό, με ειδική εστίαση στην εκπαίδευση, αποκαλύπτονται εξόχως ενδιαφέροντα στοιχεία.

Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη περιοδική έκθεση της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής «Η Ελλάς με αριθμούς», το σχολικό έτος 2023-2024 στην πρώτη βαθμίδα της εκπαίδευσης, ήτοι σε νηπιαγωγεία και δημοτικά, δημόσια και ιδιωτικά, φοίτησαν συνολικά 729.859 παιδιά. Δέκα χρονιές πριν, το σχολικό έτος 2014-2015, η ίδια κατηγορία μαθητών αριθμούσε 799.801 άτομα. Αυτό σημαίνει ότι ανάμεσα στο 2014 και το 2024 χάθηκαν σχεδόν 70.000 μαθητές από την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Η διαφορά αναλογεί σε -8,7% ανάμεσα στα δύο χρονικά σημεία αναφοράς.

Στα νηπιαγωγεία  παρατηρούνται τα εξής: Το 2023-2024 υπήρχαν 167.969 νήπια, εν συγκρίσει με τα 160.201 το 2014-2015, στοιχείο που μαρτυρά αύξηση στη βασική βαθμίδα, ενώ στις τάξεις του δημοτικού η μείωση των μαθητών ακολούθησε αντίστροφη τροχιά – και δη με ορμή. Τα 639.600 παιδιά το 2014-2015 ελαττώθηκαν κατά 77.710 ή 12,10%, πέφτοντας το 2023-2024 στα 561.890.

Αν στα προηγούμενα προστεθεί η δημογραφική παράμετρος, προκύπτει ότι ανάμεσα στην απογραφή του 2011 και σε εκείνη του 2021 ο πληθυσμός της Ελλάδας μειώθηκε κατά 3,10% ή κατά 334.000 άτομα περίπου (από 10.816.286, σε 10.482.487).

Τα κρίσιμα χρόνια των μνημονίων και η αρχή της πανδημίας

Μεταξύ 2011 και 2021, όπου θέριεψε η οικονομική κρίση και η πανδημία τα άτομα από 0 έως 9 ετών ελαττώθηκαν κατά 16,30%, ενώ, αντιθέτως, πολλαπλασιάστηκαν κατά 31,30% οι Έλληνες υπερήλικες, 80 ετών και πλέον.

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η μεταβολή στην ηλικιακή ομάδα 60-69 ετών: Το 2011 μετρήθηκαν 1.134.045 εξηντάρηδες Έλληνες πολίτες και έως το 2021 θα πληθύνουν θεαματικά, φτάνοντας τους 1.324.635.

Σχηματικά, ο πολλαπλασιασμός των εξηντάρηδων στη δεκαετία, με διαφορά 16,80%, ήταν ακριβώς αντίρροπη της συρρίκνωσης κατά 16,30% των βρεφών, νηπίων και λοιπών νεοσσών της Ελλάδας έως την ηλικία των 9 ετών. Η συνολική γήρανση είναι οφθαλμοφανής και με ό,τι δεινό αυτό συνεπάγεται, όχι μόνο για την εκπαίδευση, καθώς προοπτικά οι Έλληνες θα χρειάζονται περισσότερα γηροκομεία, κέντρα αποκαταστάσεως και συναφείς υπηρεσίες, παρά νηπιαγωγεία και δημοτικά.

Επίσης, όσο λιγοστεύουν οι νέοι, τόσο μεγαλύτερο θα είναι το βάρος που θα κληθούν να επωμιστούν, προκειμένου να στηρίξουν το συνταξιοδοτικό σύστημα. Το οποίο, ειδικά στην Ελλάδα, θα προκαλέσει, εκτός των αμιγώς οικονομικών συνεπειών, και μία μείζονα πολιτισμική αναταραχή, εφόσον κατά παράδοση οι Ελληνες συνταξιούχοι δεν λογίζονταν ως χορηγούμενοι, αλλά ως χορηγοί των επομένων γενεών.

Οι περιοχές της συρρίκνωσης – Μετανάστευση συν γυναιξί και τέκνοις

Η Δυτική Μακεδονία ένιωσε μαχαιριά στην καρδιά του έμψυχου δυναμικού της, λόγω της απολιγνιτοποίησης. Έχασε το 10,3% του ανθρώπινου στοιχείου της (από 283.689 κατοίκους το 2011, σε 254.595 το 2021).

Τη Δυτική Μακεδονία -με αστικά κέντρα όπως η Καστοριά, η Κοζάνη, η Φλώρινα, τα Γρεβενά και τα περί αυτών χωριά- ακολουθεί σε συρρίκνωση η Ανατολική Μακεδονία και η Θράκη, με μείωση πληθυσμού κατά 7,6%. Κατόπιν έπονται η Στερεά Ελλάδα (-7,1%), η Πελοπόννησος (-6,6%), η Θεσσαλία με -6,1%, η Ήπειρος με -5% κ.λπ., η οποία όμως έχει διαρκείς διαρροές.

Οι κλιματικές καταστροφές

Το 2021, βέβαια δεν είχε προκύψει η θεομηνία «Daniel», η οποία αποδείχτηκε μαζί με τον Ιανό, η αιμορραγούσα πληγή της Θεσσαλίας, ενώ υπήρχαν ζημιές και στη Στερεά Ελλάδα. Η κατάρρευση συμπαρέσυρε τις δομές της εκπαίδευσης στην περιοχή.

Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσιάστηκαν στα ΜΜΕ, στη Θεσσαλία σημειώθηκε ο μεγαλύτερος αριθμός καταργούμενων σχολικών μονάδων, όπου έκλεισαν/συγχωνεύτηκαν 26 σχολεία, 11 δημοτικά και 15 νηπιαγωγεία.

Μάλιστα, περίπου 100 πρωτοβάθμια σχολεία έχουν καταργηθεί την τελευταία τριετία στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας – λόγω έλλειψης μαθητών. Τριπλάσιοι ήταν οι υποβιβασμοί μονάδων, με μείωση των θέσεων για τους διδάσκοντες. Ενδεικτικά, μόνο εν όψει της φετινής χρονιάς, το υπουργείο Παιδείας αναγκάστηκε να κλείσει 43 νηπιαγωγεία και 32 δημοτικά.

Συγκεκριμένα, η υπουργός Παιδείας μιλώντας σε τηλεοπτικό σταθμό είπε ότι κατά την περίοδο 2019-2026 έχουν διοριστεί περισσότεροι από 53.000 εκπαιδευτικοί, ενώ μόνο φέτος τον Αύγουστο εντάχθηκαν στο δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα, ως μόνιμοι, περί τους 5.300 διδάσκοντες.

Παράλληλα, πάνω από 660 πεπαλαιωμένα σχολικά κτίρια έχουν ήδη ανακαινιστεί, με πόρους από το πρόγραμμα «Μαριέττα Γιαννάκου», με προγραμματικό στόχο τα αναβαθμισμένα σχολεία να ανέλθουν σε 4.000 σε όλη την Ελλάδα και έως το 2030.

Η μετανάστευση των οικογενειών

Ο καθηγητής Δημογραφίας και διευθυντής Ερευνών στο Ινστιτούτο Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών, Βύρων Κοτζαμάνης, μιλώντας το liberal.gr, αποφάνθηκε ότι «η μείωση των μαθητών στην πρώτη του δημοτικού είναι πολύ μεγαλύτερη από τη μείωση των γεννήσεων. Ένας αριθμός παιδιών που γεννήθηκαν στην Ελλάδα πριν από 6 χρόνια, σήμερα δεν εμφανίζονται ως μαθητές δημοτικού, γεγονός που προκύπτει από το μεταναστευτικό κύμα της κρίσης.

Μετά το 2010 έφυγαν άνθρωποι μεταξύ 25 και 50 ετών, δηλαδή ο ενεργός πληθυσμός. Ορισμένοι εξ αυτών έχουν παιδιά, τα οποία παίρνουν μαζί τους στο εξωτερικό. Επομένως, κατά την εκτίμηση του «η μείωση των μαθητών οφείλεται κατά τα 2/3 στη μείωση των γεννήσεων και κατά το 1/3 στη μετανάστευση».

Δύο θάνατοι, μία γέννηση

Στο τεύχος Απριλίου-Ιουνίου 2026 της έκδοσης «Η Ελλάς με αριθμούς», περιλαμβάνεται ο εξελικτικός πίνακας της αναλογίας γεννήσεων προς θανάτους στη χώρα μας, στη διάρκεια της πενταετίας 2020-2024. Τα στοιχεία από το πρώτο έτος αναφοράς, το 2020, δείχνουν ότι οι 84.764 γεννήσεις αποτέλεσαν το 65% των 131.025 θανάτων.

Το 2021, το αντίστοιχο ποσοστό μειώθηκε στο 59,3%. Το 2022 έγινε 54%, το 2023 ανέκαμψε ελαφρώς στο 55,7%, για να καταλήξει, το 2024, στο 53,9%. Αλλιώς, μέσα σε πέντε χρόνια, παγιώθηκε στην Ελλάδα η συνθήκη που ορίζει ότι οι γεννήσεις στην Ελλάδα θα είναι, μόλις και μετά βίας, περίπου οι μισές από τους θανάτους.

Το υπουργείο Παιδείας εσχάτως άρχισε να χρησιμοποιεί ένα εξελιγμένο εργαλείο Τεχνητής Νοημοσύνης, το σύστημα Edu-Plan, προκειμένου να εναρμονίσει και να εξορθολογίσει την κατανομή των διαθέσιμων, έμψυχων κυρίως, πόρων, με τη δημογραφική καμπύλη, έτσι ώστε να μην υπάρχουν κενά ή, αντιθέτως, περίσσεια εκπαιδευτικών. Ακόμη κι έτσι, όμως, το πρόβλημα αντιμετωπίζεται μεν με καλύτερη διαχείριση, ενώ στην ουσία του εξακολουθεί να επιδεινώνεται με ό,τι συνέπειες υπάρχουν για μία χώρα, που γερνά.