Οι άνθρωποι είναι περίεργα πλάσματα. Όχι μόνο με τη σημασία του παράξενου, αλλά κυρίως επειδή διψούν για γνώση. Μεγάλο μέρος της ημέρας μας το περνάμε αναζητώντας και καταναλώνοντας πληροφορίες: παρακολουθούμε τηλεόραση, ακούμε podcasts, διαβάζουμε βιβλία ή άρθρα στο διαδίκτυο, ή μαθαίνουμε τα τελευταία νέα από έναν συνάδελφο. Αν και κάποιες από αυτές τις πληροφορίες είναι χρήσιμες, πολλές δεν έχουν πρακτική αξία – όπως η αγωνία να μάθουμε πώς τελειώνει ένα μυθιστόρημα.

Η δίψα για πληροφορίες δεν είναι αποκλειστικά ανθρώπινο χαρακτηριστικό. Ακόμη και τα μικροσκοπικά νηματώδη Caenorhabditis elegans, με μόλις 302 νευρώνες, αναζητούν πληροφορίες για το περιβάλλον τους, κυρίως για να βελτιώσουν την αναζήτηση τροφής. Οι πιο κοντινοί μας συγγενείς, οι μακάκοι πίθηκοι, είναι διατεθειμένοι να “πληρώσουν” για άχρηστες πληροφορίες. Σε εργαστηριακά πειράματα που πραγματοποίησα ως μεταπτυχιακός φοιτητής, οι πίθηκοι θυσίαζαν μια μεγαλύτερη ανταμοιβή μόνο και μόνο για να μάθουν νωρίτερα το αποτέλεσμα ενός τυχερού παιχνιδιού, ακόμα κι αν αυτή η πληροφορία δεν είχε καμία πρακτική χρήση.

Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η περιέργεια αποτελεί μια ξεχωριστή εσωτερική ώθηση, όπως η πείνα ή η δίψα. Επειδή είναι δύσκολο να γνωρίζουμε εκ των προτέρων ποιες πληροφορίες θα μας φανούν χρήσιμες στο μέλλον, η εξέλιξη ενίσχυσε την τάση μας να συλλέγουμε γνώσεις ακόμα κι αν δεν έχουν άμεση εφαρμογή.

Γιατί δεν ψάχνουμε περισσότερες απαντήσεις;

Όλη αυτή η αγάπη για την πληροφόρηση εγείρει ένα σημαντικό ερώτημα: αφού μας αρέσουν τόσο οι πληροφορίες, γιατί δεν ψάχνουμε να μάθουμε περισσότερα; Βρισκόμαστε διαρκώς ανάμεσα σε φαινόμενα που καταλαβαίνουμε ελάχιστα. Καθώς γράφω αυτές τις λέξεις, μπροστά μου υπάρχει ένα μικρόφωνο. Πώς μετατρέπεται ο ήχος σε ηλεκτρικό σήμα; Δεν έχω ιδέα. Το ίδιο ισχύει και για το μοτέρ του γραφείου μου – πώς μετατρέπει το ρεύμα σε κίνηση;

Δεν πρόκειται μόνο για τεχνολογία. Πώς τα δέντρα που βλέπω απ’ το παράθυρό μου μετατρέπουν το φως του ήλιου σε ενέργεια; Εκτός από τη λέξη «φωτοσύνθεση», δεν θα μπορούσα να εξηγήσω τίποτα παραπάνω. Γνωρίζω ελάχιστα για τις χημικές ιδιότητες του νερού που το κάνουν «υγρό», επιτρέποντάς του να κυλάει στα χέρια μου ή να απορροφάται από μια πετσέτα.

Έχω πρόσβαση σε τεράστιες ποσότητες γνώσης μέσω του διαδικτύου. Ένα απλό ψάξιμο θα μπορούσε να βελτιώσει δραματικά την κατανόησή μου για όλα αυτά τα φαινόμενα. Κι όμως, ποτέ δεν έχω μπει στον κόπο να βρω απαντήσεις για τέτοιου είδους ερωτήματα.

Οι άνθρωποι είμαστε περίεργοι, αλλά επιλεκτικά περίεργοι. Δεν μπορούμε φυσικά να είμαστε περίεργοι για τα πάντα – ο χρόνος μας είναι περιορισμένος. Γιατί όμως έχουμε έντονη επιθυμία να μάθουμε π.χ. το τέλος μιας σειράς στην τηλεόραση, αλλά αδιαφορούμε για το πώς λειτουργούν οι συσκευές μας ή άλλα στοιχεία της καθημερινότητας; Τι καθορίζει τα μοτίβα της περιέργειάς μας;

Η πολυπλοκότητα και το “Goldilocks zone”

Φανταστείτε να ανοίγετε ένα ογκώδες εγχειρίδιο ιστορίας μιας χώρας που γνωρίζετε ελάχιστα. Θα συναντήσετε ονόματα ιστορικών προσώπων, πόλεων, γειτονικών κρατών και γεωγραφικών χαρακτηριστικών όπως ποτάμια και βουνά. Ακόμη κι αν συμβουλεύεστε συνεχώς χάρτες, σύντομα θα χαθείτε στην πολυπλοκότητα του θέματος. Χωρίς προϋπάρχουσες γνώσεις – π.χ. γεωγραφίας ή άλλων ιστορικών παραδειγμάτων – είναι δύσκολο να διαχειριστείτε αυτή τη γνώση.

Έτσι, η έλλειψη περιέργειας σε κάποιους τομείς μπορεί να οφείλεται στη γνωστική δυσκολία κατανόησης των πολύπλοκων εννοιών τους. Αυτό σχετίζεται με μελέτες στην ψυχολογία της αισθητικής: οι άνθρωποι έλκονται από πολύπλοκα έργα τέχνης – αλλά μέχρι ενός σημείου. Σε πολύ υψηλά επίπεδα πολυπλοκότητας, η τέχνη γίνεται λιγότερο ελκυστική. Έρευνες δείχνουν ότι όσοι έχουν εμπειρία στις εικαστικές τέχνες αντέχουν μεγαλύτερη πολυπλοκότητα και προτιμούν πιο σύνθετα έργα.

Οι άνθρωποι έλκονται από τη σωστή ισορροπία ανάμεσα στην πολυπλοκότητα και την ικανότητά τους να την επεξεργαστούν.

Η περιέργεια ως κάλυψη γνωστικών κενών

Μελέτες ανάπτυξης έχουν εντοπίσει μια “ζώνη Goldilocks”, όπου η πολυπλοκότητα είναι “τόσο-όσο”. Τα βρέφη δίνουν προσοχή σε γεγονότα που δεν είναι ούτε υπερβολικά περίπλοκα ούτε απολύτως προβλέψιμα. Η αναπτυξιακή ψυχολόγος Celeste Kidd υποστηρίζει πως αυτό συμβαίνει επειδή τα βρέφη αναζητούν τη μέση οδό ανάμεσα σε μοτίβα που είτε είναι πολύ δύσκολα είτε τόσο προβλέψιμα ώστε δεν έχουν τίποτα νέο να προσφέρουν.

Σε ενήλικες, η έρευνα έχει δείξει μια αντίστοιχη ζώνη Goldilocks που σχετίζεται με το επίπεδο βεβαιότητας για όσα γνωρίζουμε. Οι άνθρωποι νιώθουν μεγαλύτερη περιέργεια για απαντήσεις σε ερωτήσεις γνώσεων όταν έχουν μέτριο βαθμό βεβαιότητας – δηλαδή όχι όταν ξέρουν ήδη την απάντηση ούτε όταν δεν έχουν καμία ιδέα.

Αν κάποιος ρωτήσει «ποιος ήταν ο δεύτερος πρωθυπουργός του Καναδά;», χωρίς καμία γνώση της καναδικής ιστορίας πιθανόν δεν θα σας ενδιαφέρει η απάντηση – θα είναι απλώς ένα όνομα χωρίς νόημα. Αν όμως έχετε κάποιες βάσεις και είστε αβέβαιοι, τότε η περιέργειά σας θα ενεργοποιηθεί.

Αυτό έχει οδηγήσει τους ερευνητές να θεωρούν ότι η περιέργεια λειτουργεί ως ώθηση κάλυψης κενών στη γνώση μας: όταν αντιλαμβανόμαστε ένα κενό – όπως με μια ερώτηση γνώσεων – νιώθουμε την ανάγκη να το καλύψουμε. Αν όμως λείπει εντελώς η γνώση ενός θέματος, δεν ενεργοποιείται αυτή η ανάγκη.

Όταν νομίζουμε ότι ξέρουμε…

Όλα αυτά ίσως εξηγούν γιατί αποφεύγουμε ορισμένα ερωτήματα – ειδικά σε τομείς όπου δεν έχουμε σχεδόν καθόλου πληροφόρηση ή όπου η πολυπλοκότητα φαίνεται αποθαρρυντική. Ωστόσο, πολλά πράγματα γύρω μας είναι σχετικά απλά και παρ’ όλα αυτά αγνοούμε πώς λειτουργούν – όπως οι βασικές μηχανικές αρχές μιας τουαλέτας.

Μέρος της απάντησης βρίσκεται στη συνήθεια: έχουμε δει τόσες φορές τα αντικείμενα γύρω μας ώστε πλέον δεν τραβούν την προσοχή μας. Αν δεν αναρωτηθήκαμε πώς λειτουργούν με την πρώτη επαφή, δύσκολα θα το κάνουμε αργότερα – το κενό στη γνώση μας ποτέ δεν γίνεται αντιληπτό.

Σε άλλες περιπτώσεις όμως υπάρχει μια πιο ύπουλη εξήγηση: κάποια ερωτήματα είναι αόρατα επειδή νομίζουμε πως ήδη ξέρουμε τις απαντήσεις τους. Έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι υπερεκτιμούν τις γνώσεις τους: δηλώνουν ότι ξέρουν πώς λειτουργεί ένα ποδήλατο αλλά όταν καλούνται να σχεδιάσουν τα μέρη του σωστά, συχνά αποτυγχάνουν πλήρως – π.χ., συνδέοντας την αλυσίδα στον μπροστινό τροχό.

Σε σχετικά πειράματα ζητήθηκε από ανθρώπους πρώτα να αξιολογήσουν πόσο καλά καταλαβαίνουν κάτι και μετά να το εξηγήσουν λεπτομερώς· στη συνέχεια επαναξιολογούσαν τις γνώσεις τους. Τις περισσότερες φορές μετά την εξήγηση η αυτοπεποίθησή τους μειωνόταν σημαντικά – σαν η προσπάθεια εξήγησης να αποκάλυπτε πόσο επιφανειακή ήταν πραγματικά η κατανόησή τους.

Ενεργοποιώντας ξανά την περιέργειά μας

Με άλλα λόγια υπάρχουν πολλά πράγματα που θεωρούμε πως καταλαβαίνουμε, αλλά αν σκεφτούμε λίγο πιο βαθιά συνειδητοποιούμε ότι οι γνώσεις μας είναι αποσπασματικές και επιφανειακές.

Αυτό σημαίνει ότι γύρω μας υπάρχουν πολλές ανεκμετάλλευτες ευκαιρίες για μάθηση. Για να αφυπνίσουμε ξανά την περιέργειά μας ίσως χρειάζεται να εντοπίσουμε ενεργά τα κενά στην κατανόηση πραγμάτων ή γεγονότων που συναντάμε καθημερινά στο σπίτι, στη δουλειά ή διαβάζοντας ειδήσεις – εκεί όπου έχουμε ήδη κάποιες βάσεις αλλά λείπει ένα κομμάτι από τη συνολική εικόνα.

Η ανάπτυξη βασικών γνώσεων σε έναν τομέα ανοίγει νέους δρόμους μάθησης· υπάρχουν πολλά γύρω μας μέσα στη δική μας “ζώνη Goldilocks” πολυπλοκότητας που θα μπορούσαμε εύκολα να διερευνήσουμε περισσότερο. Συχνά αρκεί λίγη παραπάνω προσοχή σ’ όσα μας περιβάλλουν και η ταπεινή παραδοχή πως ίσως τελικά δεν τα γνωρίζουμε τόσο καλά όσο νομίζαμε.

Αυτό που δεν ήξερα τότε ήταν ότι αυτή η συστηματική περιέργεια αναδιαμόρφωνε ενεργά τον εγκέφαλό μου με τρόπους που θα ενίσχυαν την ανθεκτικότητά μου στις μελλοντικές αλλαγές.

Η περιέργεια συχνά θεωρείται ιδιορρυθμία χαρακτήρα — κάτι παιδικό και παιχνιδιάρικο, ίσως και προαιρετικό. Όμως η νευροεπιστήμη δίνει μια άλλη εικόνα. Όταν είμαστε περίεργοι, το ντοπαμινεργικό σύστημα του εγκεφάλου — το ίδιο που ενεργοποιείται όταν αναμένουμε ανταμοιβή — τίθεται σε λειτουργία. Με απλά λόγια, η περιέργεια μας κάνει να νιώθουμε καλά στην προοπτική της ανακάλυψης νέων πραγμάτων.

Επιπλέον, μας βοηθά να μαθαίνουμε αποτελεσματικότερα, ενισχύοντας τη δραστηριότητα του ιππόκαμπου και αυξάνοντας την ικανότητά μας να σχηματίζουμε και να διατηρούμε νέες μνήμες. Έρευνες δείχνουν ότι όταν ενδιαφερόμαστε έντονα για ένα θέμα, όχι μόνο θυμόμαστε καλύτερα τις σχετικές πληροφορίες, αλλά αποθηκεύουμε στη μνήμη μας και άσχετα στοιχεία πιο αποτελεσματικά.

Η περιέργεια ως εργαλείο στην αλλαγή

Ίσως ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι η περιέργεια προάγει τη νευροπλαστικότητα, δηλαδή την ικανότητα του εγκεφάλου να αναδιοργανώνεται βάσει νέων εμπειριών. Αυτό την καθιστά ιδανική νοητική κατάσταση για εκείνες τις αναπόφευκτες στιγμές αλλαγής, όπου καλούμαστε να σπάσουμε παγιωμένα νευρωνικά μοτίβα και να δημιουργήσουμε νέες συνδέσεις.

Η αλλαγή από τη φύση της εισάγει αβεβαιότητα. Συνήθως ο ανθρώπινος εγκέφαλος αντιδρά στην αβεβαιότητα ενεργοποιώντας την αμυγδαλή, προκαλώντας τις ίδιες αντιδράσεις στρες όπως και σε φυσικούς κινδύνους.

Αυτό που κάνει η περιέργεια είναι να μετατρέπει την αβεβαιότητα από απειλή σε πρόσκληση. Αρχικά, αυξάνει την ανεκτικότητά μας στο «σφάλμα πρόβλεψης»: το χάσμα μεταξύ όσων περιμένουμε και όσων τελικά συμβαίνουν. Αυτό μας κάνει πιο ευέλικτους στη σκέψη, λιγότερο αντιδραστικούς και πιο ικανούς να ανανεώνουμε τα νοητικά μας μοντέλα.

Παράλληλα, υπάρχει μια ισορροπία ανάμεσα σε δύο βασικά εγκεφαλικά δίκτυα: το default mode network (συνδεδεμένο με φαντασία και ενδοσκόπηση) και το executive control network (υπεύθυνο για στοχοκατευθυνόμενη συμπεριφορά) εναλλάσσονται στη δράση.

Η περιέργεια συγχρονίζει αυτά τα δίκτυα, επιτρέποντάς μας να οραματιζόμαστε δυνατότητες ενώ ταυτόχρονα δρούμε — ακριβώς η ισορροπία που χρειάζεται για να διαχειριστούμε την αλλαγή.

Σε συναισθηματικό επίπεδο, η περιέργεια λειτουργεί και ως «μαξιλάρι». Όταν βλέπουμε μια απρόσμενη κατάσταση μέσα από το πρίσμα του «τι μπορώ να μάθω;», είναι λιγότερο πιθανό να βυθιστούμε στο άγχος ή στην αποφυγή. Αυτή η γνωστική αναδιατύπωση μπορεί να αλλάξει δραματικά τον τρόπο που βιώνουμε την εγγενή αβεβαιότητα της αλλαγής.

Πέντε τρόποι για να καλλιεργήσετε την περιέργεια στην αλλαγή

Η περιέργεια δεν είναι έμφυτο χαρακτηριστικό που είτε έχουμε είτε όχι — είναι γνωστική δεξιότητα που καλλιεργείται. Ακολουθούν πέντε τρόποι για να την ενισχύσετε ειδικά σε περιόδους αλλαγής:

1. Ρωτήστε “τι θα γινόταν αν;” αντί για “και τώρα;”
Αντί για ερωτήσεις φόβου (“Δεν ξέρω πώς θα τα καταφέρω”), δοκιμάστε ερωτήσεις εξερεύνησης (“Τι θα γινόταν αν το έβλεπα ως ευκαιρία μάθησης;”). Αυτή η απλή αλλαγή ενεργοποιεί τον προμετωπιαίο φλοιό αντί της αμυγδαλής, μειώνοντας το άγχος στις μεταβάσεις.

2. Κρατήστε σημειώσεις πεδίου
Υποδυθείτε ότι είστε ανθρωπολόγος της ίδιας σας της ζωής. Καταγράψτε τι σας εξέπληξε ή τι δεν κατανοείτε ακόμα μέσα στη μέρα σας: “Σήμερα παρατήρησα Χ και αναρωτήθηκα γιατί…”. Έτσι δημιουργείτε συνήθεια περιέργειας και αρχείο της μαθησιακής σας πορείας.

3. Κάντε μικρά πειράματα
Θέλετε να αλλάξετε καριέρα; Μιλήστε κάθε εβδομάδα με έναν νέο άνθρωπο του χώρου επί έξι εβδομάδες. Σας ενδιαφέρει η γραφή; Ξεκινήστε ενημερωτικό δελτίο για τρεις μήνες αντί για ολόκληρο βιβλίο. Τα μικρά αυτά πειράματα δίνουν δεδομένα και σας βοηθούν να νιώσετε ξανά έλεγχο ακόμη κι όταν το μέλλον φαίνεται αβέβαιο.

4. Αγκαλιάστε το “δεν ξέρω ακόμα”
Εξασκηθείτε στο να λέτε “δεν ξέρω ακόμα” χωρίς βιασύνη για απαντήσεις. Αφιερώστε χρόνο στην εξερεύνηση ερωτημάτων χωρίς άμεσα συμπεράσματα. Έρευνες δείχνουν ότι αυτό ενισχύει τη γνωστική ευελιξία και τη δημιουργική επίλυση προβλημάτων — κρίσιμες λειτουργίες κατά τις μεταβάσεις.

5. Δείτε τις αποτυχίες ως δεδομένα
Όταν κάτι δεν πάει όπως σχεδιάσατε, αποφύγετε τον χαρακτηρισμό “αποτυχία”. Αντιμετωπίστε τα απρόβλεπτα αποτελέσματα ως πολύτιμη πληροφορία. Έτσι μετατρέπετε τα αποθαρρυντικά γεγονότα σε ευκαιρίες μάθησης αντί για σημάδι προσωπικής ανεπάρκειας.

Η δύναμη της τακτικής εξάσκησης στην περιέργεια

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η ικανότητα του εγκεφάλου για περιέργεια δεν παραμένει σταθερή: υπό στρες αυξάνεται η δραστηριότητα της αμυγδαλής και γίνεται δυσκολότερη η πρόσβαση στην περιέργεια — ακριβώς όταν τη χρειαζόμαστε περισσότερο. Γι’ αυτό αξίζει να εξασκούμαστε συχνά ακόμη και σε μικρές αλλαγές οπτικής ώστε να επανενεργοποιούμε τον προμετωπιαίο φλοιό.

Συχνά θεωρούμε την αλλαγή κάτι που πρέπει απλώς να υπομείνουμε — όμως μέσα από αυτήν εξελισσόμαστε πραγματικά. Η περιέργεια ενεργοποιεί τα ντοπαμινεργικά μονοπάτια, ενισχύει τη λειτουργία του ιππόκαμπου, βελτιώνει τον σχηματισμό μνήμης και αυξάνει την ανοχή στο σφάλμα πρόβλεψης — όλα στοιχεία που μας κάνουν πιο ευέλικτους απέναντι στην αβεβαιότητα.

Έτσι, την επόμενη φορά που θα βρεθείτε μπροστά σε μια μεγάλη αλλαγή και νιώσετε άγχος ή στασιμότητα, δοκιμάστε μια απλή ερώτηση: Τι θα γινόταν αν επέλεγα να γίνω περίεργος;

Πηγή: bigthink.com

Ποια είναι η Anne-Laure Le Cunff

Η Anne-Laure Le Cunff είναι βραβευμένη νευροεπιστήμονας και επιχειρηματίας. Είναι ιδρύτρια της Ness Labs, όπου το εβδομαδιαίο ενημερωτικό δελτίο της διαβάζεται από περισσότερα από 100.000 περίεργα μυαλά. Η έρευνά της στο King’s College του Λονδίνου επικεντρώνεται στην ψυχολογία και τη νευροεπιστήμη της δια βίου μάθησης, της περιέργειας και της προσαρμοστικότητας. Το βιβλίο της, Tiny Experiments, είναι ένας μετασχηματιστικός οδηγός για να ζήσετε μια πιο πειραματική ζωή, να μετατρέψετε την αβεβαιότητα σε περιέργεια και να χαράξετε ένα μονοπάτι αυτογνωσίας. Προηγουμένως, εργάστηκε στην Google ως στέλεχος σε έργα ψηφιακής υγείας. Το έργο της έχει παρουσιαστεί στο Rolling Stone, στο Forbes, στους Financial Times, στο WIRED και σε άλλα περιοδικά.