Του Παναγιώτη Πετράκη

Αυτή η περίπτωση αφορά ένα μέλλον που μάλλον γνωρίζουμε πολύ καλά. Ένα επόμενο στάδιο αυξημένου επιπέδου αγνωστικισμού είναι όταν μπορούμε να περιγράψουμε αρκετά καλά τις πιθανές μελλοντικές εναλλακτικές καταστάσεις και ένα επόμενο όταν μπορούμε να αντιληφθούμε που περίπου μπορεί να κινηθεί το μέλλον χωρίς να μπορούμε να περιγράψουμε τις εναλλακτικές εκδοχές του μέλλοντος. Τέλος το τελευταίο στάδιο αβεβαιότητας είναι όταν δεν γνωρίζουμε τι μπορεί να μην γνωρίζουμε και η τυχαιότητα υπάρχει να μας υπενθυμίζει την παρουσία της. Μάλιστα μπορεί να υπάρχει ενδογενής τυχαιότητα που ενεργοποιείται από γνωστές μας δυνάμεις που επενεργούν στο σύστημα όπως το γνωρίζουμε (έκρηξη ενός πυρηνικού αντιδραστήρα) και εξωγενείς όταν μας έρχεται από το πουθενά (πτώση ενός μετεωρίτη).

            Η Ελληνική επιχειρηματικότητα κινείται αναγκαστικά σε όλα τα επίπεδα που περιγράφηκαν παραπάνω. Για να ξεκινήσουμε αντίστροφά, ο «Daniel» σαν φαινόμενο θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ενδογενής αβεβαιότητα (κλιματική κρίση) αλλά η έντασή του ήταν εξωγενής. Ένας μαύρος κύκνος όπως θα έλεγε ο Taleb.

            Η αβεβαιότητα όμως είναι η πηγή των νέων ιδεών και της επιχειρηματικότητας δημιουργώντας και νέες ευκαιρίες δραστηριότητας. Αυτό ισχύει βέβαια όταν η επιχειρηματικότητα έχει καινοτομικά χαρακτηριστικά και δεν είναι επιχειρηματικότητα ανάγκης στην οποία στηρίζονται κατά το μεγαλύτερο ποσοστό οι Ελληνικές Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις.

            Ζούμε σε μία εποχή όπου η οικονομική πολιτική μας προσφέρει μία καθαρή εικόνα των επιχειρηματικών μακροοικονομικών προοπτικών αφού γνωρίζουμε ότι ο ανοδικός κύκλος των επιτοκίων έχει ολοκληρωθεί και εισερχόμαστε στον καθοδικό κύκλο. Συγχρόνως η οικονομία έχει σταθεροποιηθεί και η ζήτηση στην οικονομία θα βελτιώνεται σταδιακά με μία χαμηλής πτήση ανάπτυξη αλλά πάντως σταθερή βελτίωση της ζήτησης.

            Βεβαίως η προσπάθεια της πολιτείας στην Ελλάδα να μειώσει την σκιώδη οικονομία κλείνει τον δρόμο για την χαμηλής ποιότητας παραγωγικότητα που βρίσκει διέξοδο σε μικρές και πολύ μικρές επιχειρηματικές προσπάθειες απελευθερώνοντας δυνάμεις για μεγαλύτερες προσπάθειες.

            Το μεγαλύτερο πρόβλημα βέβαια της οικονομίας παραμένει το μέγεθος της οικονομίας, η στήριξή της σε πολιτικές ενίσχυσης της ζήτησης και η οριζόντια ανάπτυξη του εκπαιδευτικού μας συστήματος που αγνοεί την δημιουργία δεξιοτήτων σε όλα τα επίπεδα εκπαίδευσης.

            Υπό αυτό το πρίσμα, ορισμένες κρίσιμες παρεμβάσεις μπορεί να γίνουν: Καταρχήν ενίσχυση του εργατικού δυναμικού, εκπαίδευση, δεξιότητες δια βίου εκπαίδευσης, στήριξη του κοινωνικού ιστού στήριξης της οικογένειας για να απελευθερωθούν εργατικές δυνάμεις, και ανάπτυξη της συνάφειας του εκπαιδευτικού συστήματος με την αγορά εργασίας.

            Επίσης είναι απαραίτητο να προχωρήσουν οι επενδύσεις υποδομής: δίκτυα ενέργειας, πληροφορικής και χερσαίες μεταφορές διασύνδεσης με την Ευρώπη. Αν η Ελλάδα είναι σχετικά απομονωμένη γεωγραφικά (ακριβή ενέργεια), θα πρέπει να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα της διασύνδεσης με τις προηγμένες αγορές στην βάση του.

            Να συνεχιστεί η εξυγίανση του τραπεζικού συστήματος για να είναι σε θέση να απορροφά μέρος της αβεβαιότητας της οικονομίας και να ενισχύει των ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας.

            Συμπερασματικά η ανάπτυξη της Ελληνικής Επιχειρηματικότητας διέρχεται από την βελτίωση των παραγωγικών δυνατοτήτων της οικονομίας έχοντας υπόψη: α) την σταδιακή αποκατάσταση των μνημονιακών εισοδηματικών ζημιών (πολιτικές ζήτησης) και β) την βελτίωση των δυνατοτήτων παραγωγής (πολιτικές προσφοράς) όπου περιλαμβάνονται και οι δημόσιες παραγωγικές επενδύσεις.

            Η αβεβαιότητα μπορεί να περιοριστεί σε ορισμένα όρια στα οποία μπορούν να κινηθούν τα μελλοντικά σενάρια εξέλιξης της οικονομίας. Έτσι μπορεί να είναι και πηγή πλούτου και ευημερίας.

Είχε βέβαια προηγηθεί μία διακοπή των μεταναστευτικών εισροών (που είναι κρίσιμος παράγοντας για την κοινωνική συνοχή) και μία γενναία μείωση των μη εξυπηρετούμενων δανείων στο τραπεζικό σύστημα ενώ παράλληλα δεν επιτράπηκε ο δημοσιονομικός εκτροχιασμός παρόλο το προεκλογικό κλίμα.

Του Παναγιώτη Ε. Πετράκη, Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών ΕΚΠΑ

Λόγω όμως της κρίσης της Γάζας δόθηκε η ευκαιρία στην Ελληνική πλευρά να ξεδιπλώσει μία σύνθετη εξωτερική πολιτική που έχει ένα κοινό παρονομαστή: η Ελλάδα αποτελεί ένα σταθερό ανατολικό σύνορο της δύσης με την Τουρκία να διατηρεί πολλές φορές αμφιλεγόμενες θέσεις σε καίρια ζητήματα. Ο παράγοντας αυτός είναι ιδιαίτερα σημαντικός για τον προσανατολισμό των ξένων επενδύσεων που μπορούν να τοποθετηθούν στην χώρα μας. Γι’ αυτό μέχρι και το 2023 οι ξένες επενδύσεις προσέγγισαν το ένα ρεκόρ μετά το άλλο με σημαντικό ρόλο να παίζουν οι επενδύσεις στον τριτογενή τομέα αλλά και στον τομέα της πληροφορικής στον οποίο κατευθύνεται ένα πολύ υψηλό ποσοστό επενδύσεων (γύρω στο 40%) σε data centers κ.τ.λ. Όμως ξένες επενδύσεις γίνονται με υψηλή διάθεση υπερκάλυψης και στα Ελληνικά ομόλογα που έχουν μία πορεία μείωσης του spread με το γερμανικό ομόλογο της τάξης του 1%. Να σημειωθεί η παρουσία της UniCredit στην Alpha Bank αλλά και η διάθεση των μετόχων του Διεθνούς Αερολιμένα Αθηνών με μία από τις υψηλότερες δημόσιες εγγραφές μέχρι σήμερα στην Ευρώπη. Θα πρέπει πάντως να σημειωθεί ως εξαιρετικά ενδιαφέρον ο δανεισμός της Alpha Bank (Tier 1) 400 εκατ. (υπερκάλυψη5,7 φορές) κουπόνι κόστους γύρω στο 11,875% όταν η Deutsche Bank το 2022 είχε ένα σταθερό κουπόνι της τάξης του 10%.

• Ο βασικότερος προωθητικός παράγοντας της καλής πορείας της Ελληνικής οικονομίας το 2024 και το 2025 (+2,10%, 2,09% εκτιμήσεις ΕΚΠΑ – Oxford Economics) είναι οι επενδύσεις (+10,33%) όπως και το 2025 (+10,97%). Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι το ΕΣΠΑ και το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας θα αιμοδοτήσουν σημαντικά την Ελληνική οικονομία δημιουργώντας ένα πολύ καλό περιβάλλον για τον ιδιωτικό επιχειρηματικό τομέα.

Στο κλίμα εξάλλου αυτό αποδίδεται και η κινητικότητα της Ελληνικής κεφαλαιαγοράς που ενεργοποιείται αξιόλογα μετά από αρκετά χρόνια.

Αυτή είναι η θετική πλευρά της Ελληνικής οικονομία η οποία όμως αναπτύσσεται σ’ ένα περιβάλλον με αβεβαιότητες: Η σημαντικότερη από αυτές έχει γεωστρατηγικό χαρακτήρα και σχετίζεται με τις δύο συρράξεις που μας περιβάλλουν: το Ουκρανικό και το μεσανατολικό.

• Όμως υπάρχουν και πιο μακρινές απειλές όπως η Taiwan. Κοντά σ’ αυτήν θα τοποθετήσουμε και την αβεβαιότητα λόγω των πολλαπλών πολιτικών αναμετρήσεων στον κόσμο με κυρίαρχη αυτήν στις ΗΠΑ.

Η δεύτερη σχετίζεται με την χρηματοοικονομική σταθερότητα στον κόσμο και στο διεθνές τραπεζικό συστήμα. Η επικράτηση των υψηλών επιτοκίων αυξάνει τις πιθανότητες χρηματοοικονομικής αστάθειας. Εξάλλου οι υπερβολές στην χρηματοδότηση κυρίως της εμπορικής στεγαστικής δραστηριότητας προκαλούν πιέσεις αστάθειας και στις ΗΠΑ, στην Βρετανία αλλά και στην Γερμανία (Pfandbriefbank).

Εδώ να σημειώσουμε ότι παρόμοια προβλήματα έχουν εμφανιστεί και στην Κίνα η οποία αγκομαχεί να αντιμετωπίσει την προοπτική «Ιαπωνοποίησής» της. Αυτό έχει συμβάλλει στην μείωση των ρυθμών μεγέθυνσης στην Κίνα γεγονός που δεν είναι ο καλύτερος οιωνός για ολόκληρο τον κόσμο.

Από την άλλη μεριά ο δυναμισμός της Αμερικανικής οικονομίας μας εκπλήσσει (ελπίζουμε και τους Αμερικανούς ψηφοφόρους) προς την θετική πλευρά. Όμως τα προβλήματα στην Ερυθρά θάλασσα αναζωπυρώνουν τους φόβους κάποιας επιστροφής των πληθωριστικών πιέσεων που θα επηρεάσουν την έναρξη μείωσης των επιτοκίων ιδίως στην Ευρώπη που μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα.