Σπύρος Σιδέρης

Το κενό που αφήνει ένα «πολιτικό σύμβολο»

Παρότι η παρουσία του στο πολιτικό προσκήνιο ήταν διακεκομμένη και συχνά «υπόγεια», ο Σάιφ αλ-Ισλάμ αλ-Καντάφι παρέμενε μια ιδιότυπη μεταβλητή στην εξίσωση της λιβυκής μετάβασης. Για τους νοσταλγούς του παλαιού καθεστώτος, προσωποποιούσε μια υπόσχεση «επιστροφής της τάξης» και μια πιθανή γέφυρα μεταξύ φυλών, περιοχών και δικτύων που επιβίωσαν της πτώσης του 2011.

Για τους αντιπάλους του, ήταν ένας διαρκής κίνδυνος αναβίωσης ενός αυταρχικού μοντέλου εξουσίας—και ταυτόχρονα ένας παράγοντας που μπορούσε να τινάξει στον αέρα κάθε εύθραυστη εκλογική διαδικασία, ακριβώς επειδή διέθετε (έστω και άνισα) κοινωνικό έρεισμα.

Αυτή η διπλή ιδιότητα—σύμβολο για κάποιους, απειλή για άλλους—εξηγεί γιατί ο θάνατός του δεν εκλαμβάνεται ως «ένα ακόμα επεισόδιο βίας», αλλά ως πιθανός αναδιαμορφωτής συμμαχιών. Μερίδα πολιτικών και κοινωνικών ρευμάτων που είχαν αρχίσει να μετακινούνται προς τον Καντάφι, ιδίως μετά από αποστασιοποίηση από τον Χαλίφα Χάφταρ, κινδυνεύουν τώρα να μείνουν χωρίς κέντρο βάρους και χωρίς κοινό «σημείο συνάντησης».

Ποιος κερδίζει: ο άξονας ισχύος σε Ανατολή–Δύση

Στο σημερινό λιβυκό σκηνικό, η πραγματική ισχύς τείνει να συμπυκνώνεται γύρω από δύο πόλους: από τη μία ο Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπέιμπα και η κυβέρνηση της Τρίπολης, από την άλλη ο Χαλίφα Χάφταρ με τον στρατιωτικό-πολιτικό μηχανισμό της Ανατολής.

Η εξαφάνιση του Καντάφι από το πεδίο μπορεί να λειτουργήσει σαν αφαίρεση ενός τρίτου πόλου—ενός πόλου που δεν είχε κρατικό κορμό, αλλά διεκδικούσε νομιμοποίηση μέσω ταυτότητας, μνήμης και φυλετικών δικτύων.

Σε αυτό το πλαίσιο, το επιχείρημα ότι ο Χάφταρ καθίσταται ο «μεγάλος ωφελημένος» δεν είναι απλώς επικοινωνιακό. Εάν οι υποστηρικτές του παλαιού καθεστώτος βρεθούν χωρίς ηγετικό σημείο αναφοράς, ένα μέρος τους μπορεί είτε να στραφεί προς τον ισχυρότερο στρατιωτικό παίκτη είτε να διασπαστεί σε μικρότερες ομάδες με ανταγωνιστικές ατζέντες, αποδυναμώνοντας περαιτέρω τη δυνατότητά τους να επηρεάσουν εξελίξεις. Δηλαδή, είτε θα δούμε μετατόπιση προς τον ισχυρότερο παίκτη είτε μια εσωτερική κρίση που θα απορροφήσει δυνάμεις και θα μειώσει την πολιτική τους ακτινοβολία.

Ταυτόχρονα, για την κυβέρνηση της Τρίπολης, ο θάνατος του Καντάφι μπορεί να αφαιρεί έναν «συμβολικό αντίπαλο», αλλά δεν λύνει το δομικό πρόβλημα: το κράτος παραμένει κατακερματισμένο, οι ένοπλοι σχηματισμοί διατηρούν σημαντική αυτονομία και η πολιτική νομιμοποίηση παραμένει υπό συνεχή διαπραγμάτευση.

Γιατί οι συνθήκες θεωρούνται «κλειδί»

Η έμφαση στη λέξη «αδιευκρίνιστο» δεν είναι τυπική. Στη Ζιντάν και στις διαδρομές προς τη νότια Φεζζάν, η ασφάλεια δεν είναι ποτέ ουδέτερη: συνδέεται με τοπικές ισορροπίες, φυλές, δίκτυα προστασίας και συγκρούσεις επιρροής. Αναφορές θέλουν τον Καντάφι να κινούνταν με υψηλή μυστικότητα και να είχε επιλέξει διαδρομές και περιοχές όπου η γεωγραφία προσφέρει κάλυψη—αλλά και δημιουργεί ευκαιρίες για ενέδρες, «εξαφανίσεις» και ανταγωνισμούς που δύσκολα φωτίζονται δημόσια.

Παράλληλα, η διάψευση εμπλοκής από την Ταξιαρχία 444 ενισχύει το γνώριμο μοτίβο: στη Λιβύη, η πληροφορία είναι συχνά μέρος της σύγκρουσης, όχι απλώς η περιγραφή της. Οι φήμες λειτουργούν ως εργαλείο πίεσης, ως τεστ αντιδράσεων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ως μέθοδος για να «κλειδώσουν» πολιτικές ισορροπίες πριν καν αποδειχθεί κάτι.

Το διεθνές στοιχείο: από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έως τις διπλωματικές κινήσεις

Ο Σάιφ αλ-Ισλάμ δεν ήταν μόνο εσωτερικό ζήτημα. Η υπόθεσή του συνδεόταν άμεσα με το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, γεγονός που τον καθιστούσε προβληματικό ως υποψήφιο σε οποιαδήποτε μελλοντική κάλπη και, ταυτόχρονα, χρήσιμο ως διαπραγματευτικό χαρτί για όποιον μπορούσε να επηρεάζει την τύχη του. Αυτό το διεθνές «βάρος» δημιουργούσε μια μόνιμη σκιά πάνω από κάθε πιθανή επιστροφή του στην πολιτική: ακόμη και αν αποκτούσε λαϊκή δυναμική, η διεθνής διάσταση θα λειτουργούσε ως φρένο ή ως μοχλός πίεσης.

Σε ορισμένες αναλύσεις, ο χρόνος ανακοίνωσης του θανάτου του συνδέεται με πρόσφατες διεθνείς κινήσεις και επαφές στο εξωτερικό. Αυτές οι αναγνώσεις δεν αποτελούν απόδειξη, αλλά δείχνουν κάτι βαθύτερο: στη Λιβύη, κάθε μεγάλη εξέλιξη «διαβάζεται» σχεδόν αυτόματα ως αποτέλεσμα γεωπολιτικής διαχείρισης.

Τι σηματοδοτεί για τη Λιβύη: τρία άμεσα συμπεράσματα

Πρώτον, ο θάνατος του Σάιφ αλ-Ισλάμ αλ-Καντάφι αποδυναμώνει το πλέον αναγνωρίσιμο πρόσωπο που μπορούσε να λειτουργήσει ως πολιτικός φορέας της «κανταφικής» βάσης. Χωρίς αυτόν, το ρεύμα του παλαιού καθεστώτος κινδυνεύει είτε να αφομοιωθεί από ισχυρότερους πόλους είτε να θρυμματιστεί σε τοπικά σχήματα επιρροής.

Δεύτερον, ενδέχεται να μειώνεται ένα εμπόδιο για την επανεκκίνηση της συζήτησης περί εκλογών, ακριβώς επειδή αφαιρείται ένας εξαιρετικά αμφιλεγόμενος υποψήφιος-σύμβολο που μπορούσε να προκαλέσει πόλωση, δικαστικές εμπλοκές ή πολιτικό μπλοκάρισμα.

Τρίτον, η ίδια η ασάφεια γύρω από τις συνθήκες θανάτου του λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η Λιβύη παραμένει ένα πεδίο όπου η ασφάλεια, η πληροφορία και η πολιτική νομιμοποίηση αλληλοεπικαλύπτονται. Το γεγονός μπορεί να «κλείνει» ένα κεφάλαιο προσώπων, αλλά δεν κλείνει το κεφάλαιο των δομών: ένοπλοι δρώντες, ανταγωνιστικές κυβερνήσεις, φυλετικές ισορροπίες και διεθνείς παρεμβάσεις συνεχίζουν να ορίζουν το πλαίσιο.

Σύμφωνα με όσα μεταδίδει το πρακτορείο Reuters, ο πρώην πρόεδρος της Γαλλίας κρίθηκε ένοχος για εγκληματική συνωμοσία, αλλά αθώος για όλες τις άλλες κατηγορίες που αντιμετώπιζε.

Όπως ισχυρίστηκαν οι εισαγγελείς, ο Σαρκοζί συνήψε συμφωνία με τον Καντάφι το 2005, όταν ήταν υπουργός Εσωτερικών της Γαλλίας, για να λάβει χρηματοδότηση για την προεκλογική του εκστρατεία σε αντάλλαγμα για την υποστήριξη της τότε απομονωμένης λιβυκής κυβέρνησης στη διεθνή σκηνή.

Ο 70χρονος πολιτικός δικάζεται από τον Ιανουάριο με τις κατηγορίες της «απόκρυψης υπεξαίρεσης δημοσίων κεφαλαίων, διαφθοράς, παράνομης χρηματοδότησης προεκλογικής εκστρατείας και εγκληματικής συνωμοσίας με σκοπό την τέλεση εγκλήματος».

Οι Γάλλοι εισαγγελείς είχαν ζητήσει ποινή φυλάκισης επτά ετών για τον Νικολά Σαρκοζί, ο οποίος αναμένεται να ασκήσει έφεση στην απόφαση.