Σπύρος Σιδέρης

Η απόφαση του Μοσαντέκ το 1951 να προχωρήσει στην εθνικοποίηση της πετρελαϊκής βιομηχανίας δεν ήταν μια τεχνοκρατική επιλογή. Ήταν μια βαθιά πολιτική πράξη, ένα μήνυμα ότι το Ιράν διεκδικεί τον έλεγχο της μοίρας του.

Η Αγγλο-Ιρανική Εταιρεία Πετρελαίου, που ενσάρκωνε για πολλούς Ιρανούς την ξένη κυριαρχία, βρέθηκε στο επίκεντρο μιας σύγκρουσης που ξεπερνούσε τα όρια της οικονομίας. Από εκείνη τη στιγμή, το πετρέλαιο έγινε συνώνυμο της εθνικής αξιοπρέπειας.

Η απάντηση της Δύσης δεν άργησε. Το 1953, με την επιχείρηση «Αίας», οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Βρετανία συνέβαλαν στην ανατροπή του Μοσαντέκ. Για τους Ιρανούς, το γεγονός αυτό δεν αποτέλεσε απλώς μια πολιτική αλλαγή, αλλά ένα βαθύ τραύμα. Στη συλλογική μνήμη, εκείνη η στιγμή καταγράφηκε ως η απώλεια μιας ιστορικής ευκαιρίας για δημοκρατική και ανεξάρτητη πορεία. Έκτοτε, η καχυποψία απέναντι στη Δύση δεν ήταν απλώς πολιτική στάση· έγινε μέρος της εθνικής συνείδησης.

• Η επιστροφή του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί στην εξουσία εδραίωσε μια νέα πραγματικότητα. Το πετρέλαιο μετατράπηκε σε βασικό εργαλείο ενίσχυσης του καθεστώτος, ενώ η στήριξη της Ουάσιγκτον λειτούργησε ως εγγύηση σταθερότητας. Όμως αυτή η σταθερότητα είχε κόστος. Η άνιση κατανομή του πλούτου και η ενίσχυση των μηχανισμών καταστολής, με αιχμή τη διαβόητη SAVAK, συνέδεσαν στη λαϊκή αντίληψη το πετρέλαιο όχι μόνο με τον πλούτο, αλλά και με την καταπίεση.

Η Ιρανική Επανάσταση του 1979 δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς αυτή την ιστορική διαδρομή. Δεν ήταν απλώς μια εξέγερση κατά του Σάχη, αλλά μια καθυστερημένη απάντηση σε μια μακρά αλυσίδα εξωτερικών παρεμβάσεων. Η κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας στην Τεχεράνη από φοιτητές δεν αποτέλεσε μόνο μια πράξη πολιτικής ρήξης, αλλά μια συμβολική αναβίωση της σύγκρουσης του 1953. Από εκείνη τη στιγμή, οι σχέσεις μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ μετατράπηκαν σε μια δομική αντιπαράθεση, όπου η ιστορία τροφοδοτεί διαρκώς το παρόν.

Σήμερα, το επίκεντρο αυτής της αντιπαράθεσης έχει μεταφερθεί στα στενά του Ορμούζ, μια από τις πιο κρίσιμες ενεργειακές αρτηρίες του πλανήτη. Από εκεί διέρχεται σημαντικό ποσοστό της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου, γεγονός που καθιστά κάθε ένταση στην περιοχή παγκόσμιο ζήτημα. Η πρόσφατη κλιμάκωση και η πρακτική διακοπή της ναυσιπλοΐας μετατρέπουν το Ορμούζ από εμπορική δίοδο σε στρατηγικό πεδίο μάχης.

• Για την Τεχεράνη, η σύγκρουση αυτή δεν αφορά μόνο την ασφάλεια ή την περιφερειακή επιρροή. Εντάσσεται σε μια αφήγηση κυριαρχίας και αντίστασης που ξεκινά από τον Μοσαντέκ και φτάνει μέχρι σήμερα. Το πετρέλαιο, οι κυρώσεις, οι πιέσεις και οι στρατιωτικές απειλές αντιμετωπίζονται ως κρίκοι της ίδιας αλυσίδας. Αντίθετα, η Ουάσιγκτον βλέπει το Ιράν ως απειλή για τη διεθνή ναυσιπλοΐα και τη σταθερότητα των αγορών, ενισχύοντας έναν φαύλο κύκλο καχυποψίας.

Η σημερινή κρίση δείχνει ότι το ενεργειακό σύστημα παραμένει βαθιά πολιτικοποιημένο. Παρά τις συζητήσεις για ενεργειακή μετάβαση, το πετρέλαιο εξακολουθεί να καθορίζει ισορροπίες ισχύος. Το Ορμούζ δεν είναι απλώς γεωγραφικό σημείο· είναι σύμβολο του πώς η ενέργεια και η γεωπολιτική παραμένουν αξεχώριστες.

Η μεγαλύτερη ειρωνεία είναι ότι το πετρέλαιο, που κάποτε αποτέλεσε όχημα εθνικής απελευθέρωσης, έχει μετατραπεί σε παράγοντα σύγκρουσης. Αυτό που για τον Μοσαντέκ ήταν εργαλείο ανεξαρτησίας, σήμερα αποτελεί εστία διεθνούς έντασης. Η περιοχή μοιάζει να εγκλωβίζεται σε έναν ιστορικό κύκλο, όπου ο πλούτος του υπεδάφους συνεχίζει να προσελκύει εξωτερικές δυνάμεις και να τροφοδοτεί συγκρούσεις.

Εβδομήντα πέντε χρόνια μετά, το όνομα του Μοσαντέκ δεν ανήκει απλώς στην ιστορία. Λειτουργεί ως ερμηνευτικό κλειδί για το παρόν. Η αντιπαράθεση μεταξύ Ιράν και Ηνωμένων Πολιτειών δεν είναι μια συγκυριακή κρίση, αλλά μια μακρά σύγκρουση μνήμης, συμφερόντων και κυριαρχίας. Και όσο το πετρέλαιο παραμένει στο επίκεντρο της παγκόσμιας οικονομίας, αυτή η σύγκρουση δύσκολα θα βρει οριστική λύση.

Το Newsweek διευκρινίζει εξαρχής ότι δεν υπάρχει επίσημος ή παγκοσμίως αποδεκτός κατάλογος ηγετών που «ανετράπησαν από τις ΗΠΑ», ενώ και η έννοια του «δικτάτορα» μεταβάλλεται ανάλογα με το πολιτικό και γεωγραφικό πλαίσιο, συχνά εργαλειοποιούμενη για λόγους σκοπιμότητας. Ωστόσο, τα ιστορικά παραδείγματα είναι αποκαλυπτικά.

• Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά περιστατικά είναι εκείνο του Μοχάμεντ Μοσαντέκ στο Ιράν. Στις 19 Αυγούστου 1953, η CIA, σε συνεργασία με το Ηνωμένο Βασίλειο, οργάνωσε πραξικόπημα που οδήγησε στην ανατροπή του εκλεγμένου πρωθυπουργού. Ο Μοσαντέκ δεν ήταν αυταρχικός ηγέτης, αλλά πολιτικός που τόλμησε να εθνικοποιήσει την ιρανική πετρελαϊκή βιομηχανία, πλήττοντας βρετανικά συμφέροντα. Η ανατροπή του άνοιξε τον δρόμο για την ενίσχυση της εξουσίας του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί.

Ανάλογο μοτίβο παρατηρείται στη Γουατεμάλα, όπου τον Ιούνιο του 1954 ανετράπη ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρόεδρος Χακόμπο Άρμπενς. Οι μεταρρυθμίσεις του και η αριστερή του πολιτική προκάλεσαν έντονη ανησυχία στην Ουάσινγκτον, εν μέσω Ψυχρού Πολέμου. Η επιχείρηση είχε την ενεργό στήριξη της CIA, οδηγώντας τη χώρα σε δεκαετίες αστάθειας και εμφύλιας σύγκρουσης.

Στο Ιράκ, τον Φεβρουάριο του 1963, η ανατροπή του Αμπντέλ Καρίμ Κασέμ συνδέθηκε, σύμφωνα με το περιοδικό, με αμερικανική υποστήριξη προς το στρατιωτικό σκέλος του Κόμματος Μπάαθ. Ο Κασέμ θεωρήθηκε απειλή λόγω της προσέγγισής του με τη Σοβιετική Ένωση και της αντιδυτικής του στάσης.

• Στην Κούβα, η αποτυχημένη εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων τον Απρίλιο του 1961 αποτελεί ένα από τα πιο ηχηρά φιάσκα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Στόχος ήταν η ανατροπή του Φιντέλ Κάστρο, όμως το εγχείρημα όχι μόνο απέτυχε, αλλά ενίσχυσε το κύρος του Κουβανού ηγέτη.

Το Newsweek αναφέρεται επίσης στον Νγκο Ντιν Ντιέμ στο Νότιο Βιετνάμ, αρχικά σύμμαχο των ΗΠΑ, ο οποίος ανετράπη και δολοφονήθηκε σε πραξικόπημα το 1963, όταν η Ουάσινγκτον έκρινε ότι δεν μπορούσε πλέον να διαχειριστεί τον πόλεμο. Αποχαρακτηρισμένα έγγραφα αποκάλυψαν αργότερα τον ρόλο των ΗΠΑ στο παρασκήνιο.

Στην Καραϊβική, η αμερικανική εισβολή στη Γρενάδα το 1983 οδήγησε στην ανατροπή του στρατηγού Χάντσον Όστιν, ενώ στην Αϊτή ο Ζαν-Κλοντ Ντιβαλιέ εγκατέλειψε την εξουσία όταν οι ΗΠΑ απέσυραν την πολιτική και στρατιωτική τους στήριξη εν μέσω λαϊκών εξεγέρσεων.

• Η περίπτωση του Μανουέλ Νοριέγα στον Παναμά είναι ενδεικτική της κυνικότητας των διεθνών σχέσεων. Πρώην συνεργάτης της CIA, ανετράπη το 1989 με την επιχείρηση «Δίκαιος Σκοπός», συνελήφθη και φυλακίστηκε στις ΗΠΑ για διακίνηση ναρκωτικών.

Στον 21ο αιώνα, η εισβολή στο Ιράκ το 2003 οδήγησε στην πτώση του Σαντάμ Χουσεΐν, ενώ το 2011 οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην ανατροπή του Μουαμάρ Καντάφι στη Λιβύη, μέσω αεροπορικής και πληροφοριακής υποστήριξης.

Τέλος, η σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο στη Βενεζουέλα, στο πλαίσιο της επιχείρησης «Απόλυτη Αποφασιστικότητα», επαναφέρει το ερώτημα: πρόκειται για συνέχεια μιας ιστορικής στρατηγικής παρεμβάσεων ή για μια νέα φάση άμεσου αμερικανικού ελέγχου κρατών υπό το πρόσχημα της «ασφαλούς μετάβασης»; Το Newsweek αφήνει ανοιχτό το ερώτημα, υπενθυμίζοντας ότι η ιστορία σπάνια επαναλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο — αλλά συχνά ομοιοκαταληκτεί.