Σπύρος Σιδέρης

Ένας αμερικανικός νόμος που θεσπίστηκε πριν από έντεκα χρόνια μπορεί να μετατρέψει μια διπλωματική επιτυχία σε μια σκληρή πολιτική αναμέτρηση στο Κογκρέσο, με απρόβλεπτες συνέπειες για το μέλλον της συμφωνίας και τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή.

«Είναι κοντά στην υπογραφή», λέει ο Τραμπ

Μιλώντας σε δημοσιογράφους στον Λευκό Οίκο, ο Ντόναλντ Τραμπ υποστήριξε ότι οι συνομιλίες με την Τεχεράνη εξελίσσονται «πολύ καλά» και άφησε να εννοηθεί ότι οι δύο πλευρές βρίσκονται κοντά σε συμφωνία.

Ο Αμερικανός πρόεδρος έφθασε μάλιστα να δηλώσει ότι οι Ιρανοί αξιωματούχοι είναι «κοντά στην υπογραφή», σπεύδοντας ωστόσο να προσθέσει ότι το σκηνικό παραμένει εξαιρετικά ρευστό και πως «οτιδήποτε μπορεί να συμβεί».

Το μήνυμα της Ουάσιγκτον παραμένει σαφές: καμία πυρηνική βόμβα για το Ιράν. Ο Τραμπ επανέλαβε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν πρόκειται να επιτρέψουν στην Τεχεράνη να αποκτήσει πυρηνικά όπλα και τόνισε πως το ζήτημα του υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου βρίσκεται στο επίκεντρο των συνομιλιών.

Παράλληλα, επιχείρησε να διαχωρίσει τις διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα από τις υπόλοιπες περιφερειακές κρίσεις, ιδιαίτερα από τον Λίβανο και τα Στενά του Ορμούζ, παρά το γεγονός ότι η ιρανική πλευρά επιμένει ότι όλα τα ζητήματα συνδέονται μεταξύ τους.

Το πραγματικό «κλειδί» είναι το ουράνιο

Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο επιβεβαίωσε ότι το μέλλον των ιρανικών αποθεμάτων εμπλουτισμένου ουρανίου αποτελεί τον βασικό πυλώνα της διαπραγμάτευσης.

Όπως παραδέχθηκε, η αμερικανική πλευρά δεν έχει ακόμη λάβει την τελική συναίνεση της Τεχεράνης. Αυτό σημαίνει ότι παρά τα αισιόδοξα μηνύματα από τον Λευκό Οίκο, η τελική συμφωνία απέχει ακόμη από το να θεωρείται δεδομένη.

Ο Ρούμπιο επιχείρησε ταυτόχρονα να παρουσιάσει την αμερικανική στρατηγική ως επιτυχημένη, υποστηρίζοντας ότι η Ουάσιγκτον έχει ήδη πετύχει τους βασικούς της στόχους απέναντι στο Ιράν και ότι πλέον το βάρος μεταφέρεται από τη στρατιωτική πίεση στη διπλωματία.

Η ουσία όμως παραμένει μία: χωρίς συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα, δεν υπάρχει συνολική συμφωνία.

Ο νόμος των 11 ετών που μπορεί να τινάξει το deal στον αέρα

Εδώ βρίσκεται η μεγάλη παγίδα για τον Τραμπ.

Ακόμη και αν οι δύο πλευρές καταλήξουν σε συμφωνία, ενεργοποιείται αυτόματα ο λεγόμενος Νόμος Αναθεώρησης της Πυρηνικής Συμφωνίας με το Ιράν (INARA), που ψηφίστηκε το 2015.

Ο νόμος υποχρεώνει τον πρόεδρο των ΗΠΑ να αποστείλει οποιαδήποτε συμφωνία στο Κογκρέσο μέσα σε πέντε ημέρες από την υπογραφή της.

Στη συνέχεια ακολουθεί μια περίοδος εξέτασης που μπορεί να διαρκέσει έως και δύο μήνες, κατά τη διάρκεια της οποίας η εφαρμογή της συμφωνίας ουσιαστικά παγώνει.

Το σημαντικότερο είναι ότι οι βουλευτές και οι γερουσιαστές έχουν τη δυνατότητα να προχωρήσουν ακόμη και σε ψηφοφορία απόρριψης της συμφωνίας.

Με άλλα λόγια, ακόμη και αν ο Τραμπ εμφανιστεί μπροστά στις κάμερες με μια ιστορική συμφωνία στα χέρια του, η τελική μάχη μπορεί να δοθεί λίγα τετράγωνα πιο πέρα, στο Καπιτώλιο.

Το Κογκρέσο ετοιμάζεται ήδη για σύγκρουση

Τα πρώτα σημάδια δείχνουν ότι η συζήτηση θα είναι ιδιαίτερα σκληρή.

Ο Δημοκρατικός βουλευτής Χοακίν Κάστρο δήλωσε ότι θα εξετάσει μια συμφωνία με ανοιχτό πνεύμα, ζητώντας όμως πλήρη ενημέρωση για το περιεχόμενό της.

Στην αντίπερα όχθη, αρκετοί Ρεπουμπλικάνοι εμφανίζονται ιδιαίτερα δύσπιστοι.

Ο πρόεδρος της Επιτροπής Ενόπλων Δυνάμεων της Γερουσίας Ρότζερ Γουίκερ προειδοποίησε ότι μια συμφωνία με το Ιράν θα μπορούσε να εκληφθεί ως ένδειξη αδυναμίας, ενώ ο γερουσιαστής Λίντσεϊ Γκράχαμ εξέφρασε ανησυχίες για πιθανή ανατροπή των περιφερειακών ισορροπιών.

Ακόμη πιο χαρακτηριστική ήταν η τοποθέτηση του Μάρκο Ρούμπιο, ο οποίος ξεκαθάρισε ότι η κυβέρνηση θα εφαρμόσει πλήρως τις προβλέψεις του νόμου, ανοίγοντας ουσιαστικά τον δρόμο για μια έντονη κοινοβουλευτική αντιπαράθεση.

Η πραγματική μάχη αρχίζει μετά τις υπογραφές

Το παράδοξο είναι ότι η πιο δύσκολη φάση της διαπραγμάτευσης μπορεί να ξεκινήσει ακριβώς τη στιγμή που θα ανακοινωθεί μια συμφωνία.

Το Κογκρέσο θα εξετάσει κάθε πτυχή του κειμένου: από την άρση των κυρώσεων και την αποδέσμευση ιρανικών κεφαλαίων, μέχρι τους μηχανισμούς ελέγχου του πυρηνικού προγράμματος και τις δεσμεύσεις που θα αναλάβει η Τεχεράνη.

Γι’ αυτό και η σημερινή αισιοδοξία στην Ουάσιγκτον συνοδεύεται από έντονο σκεπτικισμό. Οι συνομιλίες ΗΠΑ–Ιράν μπορεί να βρίσκονται πιο κοντά σε αποτέλεσμα από οποιαδήποτε άλλη στιγμή τους τελευταίους μήνες, όμως η τελική έκβαση δεν θα κριθεί μόνο στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Θα κριθεί και στο εσωτερικό πολιτικό μέτωπο των Ηνωμένων Πολιτειών, εκεί όπου ένας νόμος έντεκα ετών μπορεί να καθορίσει αν η πολυαναμενόμενη συμφωνία θα αλλάξει τον γεωπολιτικό χάρτη της Μέσης Ανατολής ή αν θα προστεθεί στη μακρά λίστα των συμφωνιών που έμειναν στα χαρτιά.

Σπύρος Σιδέρης

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η έξοδος μιας από τις ισχυρότερες παραγωγικές δυνάμεις του Κόλπου εγείρει κρίσιμα ερωτήματα: απειλείται η συνοχή του ΟΠΕΚ; Θα αλλάξει ο τρόπος διαμόρφωσης των τιμών του πετρελαίου; Και ποιον ρόλο διαδραμάτισαν οι Ηνωμένες Πολιτείες σε αυτή τη στρατηγική μετατόπιση του Άμπου Ντάμπι;

Οι αναλυτές εκτιμούν ότι η αποχώρηση των ΗΑΕ έχει πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα από προηγούμενες εξόδους χωρών όπως η Αγκόλα, το Εκουαδόρ ή η Ινδονησία. Ο λόγος είναι ότι τα Εμιράτα δεν αποτελούν έναν μικρό ή περιφερειακό παραγωγό, αλλά έναν από τους σημαντικότερους παίκτες εντός του οργανισμού, με μεγάλες επενδύσεις σε παραγωγική ικανότητα και σαφή φιλοδοξία να αυξήσουν το μερίδιό τους στην παγκόσμια αγορά.

• Η βασική αιτία της ρήξης φαίνεται να είναι το σύστημα ποσοστώσεων του ΟΠΕΚ+, το οποίο περιορίζει την παραγωγή κάθε χώρας ώστε να ελέγχεται η παγκόσμια προσφορά και να διατηρούνται οι τιμές σε επιθυμητά επίπεδα. Το Άμπου Ντάμπι θεωρούσε εδώ και χρόνια ότι οι ποσοστώσεις αυτές δεν αντανακλούν τις πραγματικές δυνατότητές του, ούτε επιτρέπουν την αξιοποίηση των τεράστιων επενδύσεων που έχει πραγματοποιήσει στον ενεργειακό τομέα.

Η αποχώρηση, επομένως, αντανακλά μια βαθύτερη μετατόπιση: από τη λογική της συλλογικής πειθαρχίας στη λογική της εθνικής μεγιστοποίησης του κέρδους. Τα ΗΑΕ επιδιώκουν μεγαλύτερη ευελιξία στην παραγωγή, στις εξαγωγές και στις διεθνείς ενεργειακές συνεργασίες, χωρίς να δεσμεύονται από αποφάσεις στις οποίες κυριαρχούν η Σαουδική Αραβία και η Ρωσία.

Το μεγάλο ερώτημα πλέον αφορά την ικανότητα του ΟΠΕΚ+ να συνεχίσει να ελέγχει αποτελεσματικά την αγορά. Μέχρι σήμερα, ο μηχανισμός βασιζόταν σε τρία βασικά εργαλεία: τις ποσοστώσεις παραγωγής, τις εθελοντικές περικοπές και την πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητα που μπορούσε να διοχετευθεί στην αγορά σε περιόδους κρίσης. Με την αποχώρηση των ΗΑΕ, ένα σημαντικό κομμάτι αυτής της ευέλικτης παραγωγικής ισχύος εξέρχεται από τον συλλογικό μηχανισμό.

• Βραχυπρόθεσμα, οι τιμές του πετρελαίου ενδέχεται να παραμείνουν υψηλές λόγω της γεωπολιτικής έντασης στη Μέση Ανατολή και της ανησυχίας για την ασφάλεια των θαλάσσιων μεταφορών. Ωστόσο, μεσοπρόθεσμα, εάν τα Εμιράτα αυξήσουν την παραγωγή τους ανεξάρτητα από τις αποφάσεις του ΟΠΕΚ+, τότε η παγκόσμια προσφορά θα αυξηθεί και οι τιμές ενδέχεται να δεχθούν καθοδικές πιέσεις.

Παράλληλα, όμως, η διάρρηξη της εικόνας συνοχής του οργανισμού μπορεί να προκαλέσει το αντίθετο αποτέλεσμα σε περιόδους κρίσης: μεγαλύτερη μεταβλητότητα και αύξηση του λεγόμενου risk premium, δηλαδή του επιπλέον κόστους που ενσωματώνουν οι αγορές όταν φοβούνται αποσταθεροποίηση.

Στο παρασκήνιο της απόφασης, πολλοί αναλυτές βλέπουν και την έμμεση επιρροή των Ηνωμένων Πολιτειών. Η Ουάσιγκτον εδώ και χρόνια επιδιώκει τη μείωση της επιρροής του ΟΠΕΚ+ στις παγκόσμιες τιμές ενέργειας, ιδιαίτερα μετά τη στενή συνεργασία Σαουδικής Αραβίας – Ρωσίας, που ενισχύθηκε από το 2016 και μετά.

• Η αμερικανική πλευρά θεωρεί ότι όσο πιο αδύναμος είναι ο συντονισμός του ΟΠΕΚ+, τόσο μεγαλύτερο περιθώριο αποκτούν οι ανεξάρτητοι παραγωγοί – κυρίως οι αμερικανικές εταιρείες σχιστολιθικού πετρελαίου – να επηρεάζουν την αγορά. Αν και η αμερικανική παραγωγή δεν αυξάνεται πλέον με τους εκρηκτικούς ρυθμούς της περιόδου 2014-2019, οι ΗΠΑ παραμένουν ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου στον κόσμο και επιδιώκουν να αποτρέψουν κάθε μορφή μονοπωλιακού ελέγχου των τιμών από τον ΟΠΕΚ+.

Από την άλλη πλευρά, η Ρωσία αντιμετωπίζει την εξέλιξη με ιδιαίτερη ανησυχία. Μέσω του ΟΠΕΚ+, η Μόσχα είχε αποκτήσει όχι μόνο οικονομικό αλλά και γεωπολιτικό βάρος, συμμετέχοντας ουσιαστικά στη διαμόρφωση των διεθνών τιμών πετρελαίου. Η αποχώρηση των ΗΑΕ αποδυναμώνει το σχήμα, αλλά ενδέχεται ταυτόχρονα να ενισχύσει τον ρόλο της Ρωσίας ως αναντικατάστατου εταίρου της Σαουδικής Αραβίας.

• Πέρα από τις γεωπολιτικές διαστάσεις, η κίνηση των Εμιράτων αντικατοπτρίζει και μια ευρύτερη στρατηγική αγωνία των πετρελαιοπαραγωγών χωρών του Κόλπου. Καθώς η ενεργειακή μετάβαση και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας προχωρούν διεθνώς, οι χώρες αυτές αντιλαμβάνονται ότι το παράθυρο υψηλής ζήτησης για το πετρέλαιο ίσως να μην παραμείνει ανοιχτό για πάντα. Γι’ αυτό επιδιώκουν να αξιοποιήσουν όσο το δυνατόν περισσότερο τα αποθέματά τους τώρα, πριν αλλάξει οριστικά η παγκόσμια ενεργειακή αρχιτεκτονική.

Το εάν η αποχώρηση των ΗΑΕ θα οδηγήσει τελικά σε αποσύνθεση του ΟΠΕΚ+ ή σε μια νέα αναδιαμόρφωση της συμμαχίας παραμένει ανοιχτό. Το πιθανότερο σενάριο είναι ότι ο οργανισμός δεν θα καταρρεύσει άμεσα, όμως θα υποχρεωθεί να επαναπροσδιορίσει τους κανόνες λειτουργίας του, ίσως με μεγαλύτερη ευελιξία στις ποσοστώσεις και περισσότερο χώρο για τα εθνικά συμφέροντα των μελών του.

Σε κάθε περίπτωση, η απόφαση του Άμπου Ντάμπι σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής απόλυτης πειθαρχίας στον πετρελαϊκό κόσμο και την αρχή μιας νέας φάσης, όπου η γεωπολιτική, ο ανταγωνισμός για μερίδια αγοράς και η ενεργειακή μετάβαση θα καθορίζουν ολοένα και περισσότερο τις ισορροπίες.