Ένας αέναος κύκλος βίας στη Μέση Ανατολή εδώ και πολλά χρόνια, προϊόν εθνικών και θρησκευτικών συγκρούσεων με ιστορικές καταβολές που ενισχύονται και πολλαπλασιάζονται λόγω παρεμβάσεων των Μεγάλων Δυνάμεων. Πλούσια η περιοχή γαρ σε Ιστορία και υδρογονάνθρακες. Και το μείγμα έχει αποδειχτεί εκρηκτικό.

Σύμφωνα με τις επίσημες δηλώσεις, οι βομβαρδισμοί του Ιράν από τον αέρα που εξαπέλυσαν οι Ηνωμένες Πολιτείες του προέδρου Τραμπ και το Ισραήλ του πρωθυπουργού Νετανιάχου έχουν ως στόχο να ρίξουν το θεοκρατικό και τυραννικό καθεστώς των μουλάδων, να αποτρέψουν την απόκτηση πυρηνικών όπλων από το Ιράν και να καταστρέψουν το ισχυρό οπλοστάσιο από βαλλιστικούς πυραύλους και drones που διαθέτει. Η επιτυχία του εγχειρήματος θα κριθεί ουσιαστικά εκ του αποτελέσματος. Όσο για τη νομιμότητα της επίθεσης, μόνον κάποιοι ρομαντικοί (και αιθεροβάμονες!) ασχολούνται ακόμη. Είναι χαρακτηριστικό των καιρών που ζούμε ότι οι περισσότερες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αποφεύγουν και αυτές να αναφερθούν στο θέμα της νομιμότητας.

Ο πρόεδρος Τραμπ πήρε χωρίς αμφιβολία ένα μεγάλο ρίσκο αφού συντάχθηκε και πάλι με τη γραμμή Νετανιάχου, ο οποίος έχει πολύ περισσότερα να κερδίσει παρά να χάσει αποδυναμώνοντας τον ισχυρό εχθρό του Ισραήλ που ελέγχει οργανώσεις και σε άλλες χώρες. Αρκεί βεβαίως να είναι περιορισμένες οι απώλειες του Ισραήλ. Όσον αφορά όμως τις ΗΠΑ, η επιτυχία του εγχειρήματος δεν είναι διόλου προφανής, ενώ οι παράπλευρες απώλειες που προκύπτουν είναι ήδη σημαντικές.

Το Ιράν είναι μια μεγάλη χώρα και το καθεστώς εκεί (φρικτό όντως) έχει ρίζες βαθιές, οργάνωση και πολλά όπλα. Δεν θα πέσει εύκολα, αλλά ακόμη και αν πέσει το πιο πιθανό είναι ότι θα ακολουθήσει χάος ή εμφύλιος και όχι μια δημοκρατία που θα σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα και θα είναι φιλική προς τη Δύση. Δεν υπάρχει οργανωμένη αντιπολίτευση ούτε και προφανής διάδοχος (σίγουρα δεν είναι ο γιος του πρώην Σάχη). Δεν βοηθάει επίσης και η Ιστορία στις σχέσεις του Ιράν με τη Δύση, κυρίως με ΗΠΑ και Βρετανία λόγω προηγούμενων παρεμβάσεων στα πολιτικά πράγματα του Ιράν ακόμη και με δημοκρατία.

Το σχετικά πρόσφατο παρελθόν διδάσκει ότι οι προσπάθειες αλλαγής καθεστώτος με εξωτερικές στρατιωτικές παρεμβάσεις πολύ σπάνια πετυχαίνουν ακόμη και όταν στέλνουν στρατό οι παρεμβαίνοντες και όχι μόνον βομβαρδιστικά αεροπλάνα, πυραύλους και drones.

Ας θυμηθούμε τι έγινε στο Αφγανιστάν και το Ιράκ, αλλά και στη Λιβύη νωρίτερα. Όσο για τη Βενεζουέλα, αποτελεί μια ιδιάζουσα περίπτωση που δεν προσφέρεται εύκολα για εξαγωγή παραδείγματος.

Αντιμέτωπο λοιπόν με υπαρξιακή απειλή, το καθεστώς στο Ιράν, έστω αποκεφαλισμένο, χτυπάει αδιακρίτως – εκεί που μπορεί – τις γειτονικές αραβικές χώρες συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών που είχαν καταβάλει μεγάλες προσπάθειες να αποτρέψουν την αμερικανο-ισραηλινή επίθεση επενδύοντας στη συνέχιση των διαπραγματεύσεων μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν. Προφανώς, γιατί έβλεπαν από πριν τι επρόκειτο να τους έρθει. Και τώρα πληρώνουν μεγάλο τίμημα που πιθανότατα δεν θα είναι απλώς πρόσκαιρο.

«Αποθανέτω η ψυχή μου μετά των αλλοφύλων» είναι μια πιθανή αντίδραση από τους επιζώντες του καθεστώτος στην Τεχεράνη που θα ήταν ολέθριο λάθος να αποκλειστεί ως ενδεχόμενο. Όσο ακόμη διαθέτουν όπλα. Αλλά διαθέτουν και εντολοδόχους σε άλλες χώρες για επιθέσεις τρομοκρατικές ή άλλες. Όσο λοιπόν περισσότερο διαρκεί αυτός ο ακήρυκτος πόλεμος (χωρίς καν την έγκριση του Αμερικανικού Κογκρέσου), τόσο θα αυξάνεται το κόστος για τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους, καθώς και την παγκόσμια οικονομία γενικότερα.

Εκ του αποτελέσματος λοιπόν θα κριθεί αυτό το εξαιρετικά ριψοκίνδυνο εγχείρημα που ανέλαβε ο Αμερικανός πρόεδρος, αν κρίνουμε αποκλειστικά με όρους ψυχρής Ρεαλπολιτίκ, γιατί όλα τα άλλα τα έχουμε πλέον αφήσει στους ρομαντικούς που έχουν απομείνει. Αυτοί, βλέπετε, μιλάνε ακόμη για ειρήνη και αξίες, για διεθνείς θεσμούς και κανόνες, για διάλογο και διπλωματία. Αλλά λιγοστεύουν συνεχώς σε μια εποχή που κυριαρχεί ολοένα και περισσότερο το δίκιο του ισχυρότερου.

Φοβισμένες και αμήχανες είναι οι ηγεσίες των περισσότερων ευρωπαϊκών χωρών που προσπαθούν απεγνωσμένα να λειάνουν τις γωνίες, να μειώσουν κινδύνους και κόστος για τις δικές τους χώρες. Γιατί ρόλο και άμεση επιρροή στα δρώμενα προφανώς δεν διαθέτουν. Ο νέος πόλεμος στη Μέση Ανατολή δημιουργεί περαιτέρω αστάθεια και πρόσθετα προβλήματα σε έναν ήδη μακρύ κατάλογο προβλημάτων για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, ενώ ταυτόχρονα στρέφει την προσοχή του υπόλοιπου κόσμου ακόμη πιο μακριά από τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Όσο για μας εδώ, σε επικίνδυνη εγγύτητα με τη φλεγόμενη περιοχή της Μέσης Ανατολής, θα πρέπει να ζυγίσουμε με ιδιαίτερη προσοχή και νηφαλιότητα την όποια εμπλοκή μας, έστω και έμμεση. Η εξωτερική πολιτική στην εποχή μας απαιτεί ικανότητες δεινού ακροβάτη που καλείται να ισορροπήσει σε επικίνδυνο ύψος και τεντωμένο σχοινί, συχνά χωρίς δίχτυ ασφαλείας.

(*) Ο Λουκάς Τσούκαλης είναι καθηγητής στη Σχολή Διεθνών Υποθέσεων της Sciences Po στο Παρίσι και ομότιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ.

Πολύ δύσκολο να το προβλέψουμε γιατί άλλωστε η μη προβλεψιμότητα αποτελεί βασικό συστατικό στοιχείο του τρόπου με τον οποίο θα πολιτεύεται ο νέος πρόεδρος, κυρίως εκτός συνόρων. Το γεγονός ότι θα είναι η δεύτερη θητεία του στο Λευκό Οίκο δεν βοηθάει αρκετά. Γιατί αυτήν τη φορά, επανέρχεται δριμύτερος, με γνώση και εμπειρία, με σχέδιο, με ένα επιτελείο του οποίου το κύριο γνώρισμα είναι η αφοσίωση στον ηγέτη, και με τον έλεγχο όλων των μεγάλων κέντρων εξουσίας στη χώρα του. Παντοδύναμος, με άλλα λόγια.

Γνωρίζουμε βεβαίως ότι ο Ντόναλντ Τραμπ έχει μια συναλλακτική αντιμετώπιση των διεθνών σχέσεων ως γνήσιος μπίζνεσμαν. Δίνεις και παίρνεις και ο ισχυρότερος, προφανώς, παίρνει τα περισσότερα. Δεν πιστεύει άλλωστε σε διεθνείς θεσμούς και κανόνες, ούτε καν σε συμμαχίες. Το συμφέρον καθορίζει τα πάντα για αυτόν. Και οι διπλωματικές αβρότητες εγκαταλείπονται. Η Anne Marie Slaughter, με τεράστια πείρα σε αυτά τα θέματα, έγραφε πρόσφατα για τη διπλωματία της Άγριας Δύσης που θα χαρακτηρίζει την εξωτερική πολιτική του νέου προέδρου των ΗΠΑ.

Βεβαίως στην Άγρια Δύση δεν πιστεύουν στην κλιματική αλλαγή. Drill baby, drill είναι το αγαπημένο σύνθημα του προέδρου Τραμπ, η κυβέρνηση του οποίου περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό πάμπλουτων υψηλόβαθμων αξιωματούχων. Αλλά γιατί όχι; Στη σημερινή Αμερική το χρήμα αγοράζει χωρίς περιορισμούς πολιτική επιρροή. Τώρα πλέον αγοράζει απευθείας και εξουσία. Άλλωστε, για να έχει βγάλει κάποιος πολλά λεφτά σημαίνει ότι είναι ικανός για τα πάντα, δεν είναι έτσι; Οι υπόλοιποι είναι απλώς losers.

Για τους Ευρωπαίους, τους περισσότερους τουλάχιστον, οι διατλαντικές σχέσεις προμηνύονται εξαιρετικά δύσκολες. Ο νέος πρόεδρος θεωρεί τους Ευρωπαίους, αδύναμους, αν όχι ψοφοδεείς, σίγουρα και τζαμπατζήδες που εξαρτώνται από την στρατιωτική προστασία των ΗΠΑ την οποία πληρώνει ο Αμερικανός φορολογούμενος. Και σε αυτό το σημείο, δεν έχει τελείως άδικο, ας το ομολογήσουμε. Τον ενοχλεί επίσης ιδιαίτερα το μεγάλο εμπορικό έλλειμμα με την Ευρώπη. Γιατί να αγοράζουν γερμανικά αυτοκίνητα οι Αμερικανοί, ενώ θα μπορούσαν να τα παράγουν οι ίδιοι; Ο νέος πρόεδρος θέλει επενδύσεις και θέσεις εργασίας στη χώρα του και θα χρησιμοποιήσει κάθε μέσο για να το πετύχει.

Δεν συμπαθεί διόλου την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό το γνωρίζουμε ήδη από την πρώτη του θητεία. Συναινετικές διαδικασίες, ατέρμονες συζητήσεις σε αναζήτηση συναίνεσης και συγκυριαρχία τού είναι άγνωστες έννοιες, αν όχι μια ακόμη ένδειξη παρακμής της γηραιάς ηπείρου. Και θα εφαρμόσει σίγουρα την πολιτική του διαίρει και βασίλευε μεταξύ και εντός των ευρωπαϊκών χωρών, χωρίς ενδοιασμούς και πιθανόν με αρκετή επιτυχία. Προσφέρονται ήδη αρκετοί να τον βοηθήσουν να το πετύχει. Έχει επίσης έντονη άποψη, αυτός και στενοί συνεργάτες του όπως ο Ήλον Μασκ, για το ποιοι πρέπει να κυβερνούν στην Ευρώπη. Αρκεί να διαβάσετε τον κατάλογο των ξένων προσκεκλημένων στη σημερινή ορκωμοσία και θα καταλάβετε. Η άκρα δεξιά της Ευρώπης βρήκε τον ισχυρότερο προστάτη της.

Πώς θα αντιμετωπίσουν λοιπόν οι Ευρωπαίοι το σοβαρό ενδεχόμενο ενός εμπορικού πολέμου με τις ΗΠΑ; Πώς θα αντιμετωπίσουν έναν αθέμιτο ανταγωνισμό για την προσέλκυση διεθνών κεφαλαίων; Ή την πίεση να ευθυγραμμιστούν με την αμερικανική εμπορική πολιτική έναντι της Κίνας; Πώς θα εφαρμόσουν τους ευρωπαϊκούς ρυθμιστικούς κανόνες στις μεγάλες αμερικανικές ψηφιακές πλατφόρμες γνωρίζοντας ότι θα βρεθούν αντιμέτωποι με την ισχύ του αμερικανικού κράτους; Και πώς θα προχωρήσουν την πράσινη μετάβαση με την Αμερική απέναντι; Οι Ευρωπαίοι δεν είναι συνηθισμένοι στη διπλωματία της Άγριας Δύσης. Αυτοί οι έρμοι μιλούσαν τόσα χρόνια για την ήπια δύναμη. Μπορείς όμως να αντιμετωπίσεις με επιχειρήματα και γλυκόλογα κάποιον που κρατάει περίστροφο και σε απειλεί;

Βεβαίως δεν πρέπει να ξεχνάμε και την Ουκρανία. Εφόσον κάποτε (ίσως σχετικά σύντομα) σταματήσει ο πόλεμος, θα κληθούν οι Ευρωπαίοι να αναλάβουν το μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για την ανοικοδόμηση της χώρας καθώς και την παροχή εγγυήσεων για την ασφάλεια της. Θα έχουν τουλάχιστον οι Ευρωπαίοι κάποιο λόγο για τη μορφή και το περιεχόμενο της όποιας εκεχειρίας/ειρήνης, ή θα κληθούν απλώς να πληρώσουν το λογαριασμό; Όσο για τη Μέση Ανατολή, οι Ευρωπαίοι δεν έχουν λόγο γιατί είναι διαιρεμένοι. Διαιρεμένοι, άρα ανήμποροι.

Εμείς εδώ στην Ελλάδα έχουμε επενδύσει πολλά στην στρατηγική σχέση μας με τις Ηνωμένες Πολιτείες (λέγε με προστασία). Σίγουρα επιδιώκουμε μια πολύ καλή (προνομιακή;) σχέση με την υπερδύναμη στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, όποιος και αν βρίσκεται στο Λευκό Οίκο. Αλλά μπορεί να θεωρείται δεδομένη η προστασία υπό τις νέες συνθήκες, αν ή όταν παραστεί η ανάγκη; Και τι είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε ώστε να μειώσουμε τις πιθανότητες να παραστεί η ανάγκη;

Καλωσορίσατε λοιπόν στο νέο (δυστοπικό;) μας κόσμο. Προσδεθείτε, γιατί προβλέπονται ισχυρές αναταράξεις στο ταξίδι. Όσοι πιστεύετε, κάντε και μια προσευχή. Όσο για σας τους λίγους προνοητικούς, αρχίστε ήδη να σκεφτόσαστε πώς θα ταξιδέψετε την επόμενη φορά.

(*) O Λουκάς Τσούκαλης είναι Πρόεδρος του Δ.Σ του ΕΛΙΑΜΕΠ, καθηγητής Sciences Po, Παρίσι, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.