Νίκος Γιαννόπουλος

Από εφέτος όμως αυτή η τάση άρχισε να παρουσιάζει μία σχετική στασιμότητα, δεν γνωρίζει την αλματώδη αύξηση που γνώριζε τα προηγούμενα χρόνια.

Το δημογραφικό πρόβλημα της χώρας, που αντικατοπτρίζεται και στον αριθμό των μαθητών στα δημόσια σχολεία είναι σίγουρα ένας από τους λόγους.

Για την ΟΙΕΛΕ όμως δεν είναι και ο μοναδικός.

Η “πίεση” στα ιδιωτικά

Η Ομοσπονδία των Ιδιωτικών Εκπαιδευτικών διαπιστώνει ότι για πρώτη φορά τα ιδιωτικά σχολεία αρχίζουν να νιώθουν τον ανταγωνισμό των δημόσιων σχολείων και ιδιαίτερα των πρότυπων.

Ο ανταγωνισμός είναι πιθανόν να έχει ως πρωταρχική αιτία την οικονομική δυσπραγία αλλά και το γεγονός ότι οικονομικά πιέζονται πλέον και τα μεσαία στρώματα. Και όντως, αυτό είναι κάτι που ισχύει αφού τα εισοδήματα ροκανίζονται από την καλπάζουσα ακρίβεια.

“Κάποτε τα ιδιωτικά σχολεία «έπαιζαν» μόνα τους στην προσέλκυση μαθητών από μεσαία και ανώτερα εισοδηματικά στρώματα. Τώρα έχουν αποκτήσει «ανταγωνισμό». Τα πρότυπα σχολεία κυρίως, αλλά και τα πειραματικά, μουσικά και καλλιτεχνικά σχολεία προσελκύουν μεγάλο αριθμό μαθητών.

Αυτό έχει επηρεάσει τις εγγραφές στην Α’ Γυμνασίου πολλών ιδιωτικών σχολείων όπου παρατηρείται σημαντική διαρροή μαθητών από την Στ’ Δημοτικού. Μάλιστα, σε κάποιες περιπτώσεις φθάσαμε ακόμη και στην κατάργηση τμημάτων” τονίζεται στη σχετική ανακοίνωση της ΟΙΕΛΕ.

Η επένδυση…αργότερα   

Μήπως το φρενάρισμα της συγκεκριμένης τάσης να έχει να κάνει και με τη λειτουργία των ιδιωτικών Πανεπιστημίων από πέρυσι;

Δεν πρέπει να είναι σήμερα λίγες οι οικογένειες που σκέφτονται ότι το ποσό που μπορούν να δίνουν για τη φοίτηση του παιδιού ή των παιδιών τους στα ιδιωτικά σχολεία μπορούν να το αποταμιεύουν για πιθανή φοίτηση στο άμεσο μέλλον στα ιδιωτικά Πανεπιστήμια. Η λογική είναι απλή: Κερδίζω λεφτά σήμερα για να τα επενδύσω, αν και εφόσον χρειαστεί, αύριο.

Όμως υπάρχει ακόμη ένας λόγος της πτώσης όπως τον αναδεικνύει η ΟΙΕΛΕ.

Χαρακτηριστικά τονίζονται τα εξής:

“Ο εντεινόμενος ανταγωνισμός που αντιμετωπίζουν ήδη τα ιδιωτικά σχολεία και η κρίση του εκπαιδευτικού επαγγέλματος θέτουν ζήτημα επένδυσης στην ποιότητα. Και ποιότητα δεν σημαίνει μόνο υποδομές, αλλά κυρίως ποιοτικό εκπαιδευτικό προσωπικό. Η σταδιακή αποχώρηση είτε λόγω συνταξιοδότησης είτε λόγω φυγής για το δημόσιο έμπειρων και ικανών εκπαιδευτικών δημιουργεί μεγάλα κενά. Τα κενά αυτά, λόγω των κάκιστων συνθηκών που επικρατούν σε πολλά ιδιωτικά σχολεία,  θα καλυφθούν σε μεγάλο βαθμό από νέους ανθρώπους με μικρό ενδιαφέρον για την εκπαίδευση, όπως μαρτυρά η κατάρρευση των βάσεων σε παιδαγωγικά τμήματα και σε «καθηγητικές» σχολές”.

Είναι θέμα που έχουμε θίξει πολλές φορές από το Libre. Aφενός ο νόμος Κεραμέως που διευκόλυνε τις απολύσεις προκάλεσε κύμα μαζικών απολύσεων, αφετέρου το ενδιαφέρον για το εκπαιδευτικό επάγγελμα μειώνεται σταθερά.

Ποια η συνέπεια; Το εκπαιδευτικό επίπεδο των ιδιωτικών σχολείων σε πολλές περιπτώσεις δεν είναι πολλές φορές αυτό που οι γονείς περιμένουν. Και έτσι προτιμούν πλέον να μην πληρώνουν.  

Νίκος Γιαννόπουλος

Αυτό που ισχύει ως γενικός κανόνας είναι το ακόλουθο: Μια χώρα-μέλος της ΕΕ μπορεί να μειώσει μονομερώς τον Ειδικό Φόρο Κατανάλωσης (ΕΦΚ) στα καύσιμα εφόσον ο νέος συντελεστής παραμένει πάνω από τα ελάχιστα επίπεδα φορολόγησης που προβλέπει το ευρωπαϊκό δίκαιο.

Η ΕΕ δεν καθορίζει έναν ενιαίο ΕΦΚ για όλα τα κράτη. Η Οδηγία 2003/96/ΕΚ («Energy Taxation Directive») θέτει ελάχιστους συντελεστές και τα κράτη μπορούν να επιβάλλουν υψηλότερους. Τα κράτη, δηλαδή, διατηρούν μία σχετική αυτονομία κινήσεων για να χαράζουν τη δική τους οικονομική πολιτική.

Επί του πρακτέου η μείωση του ΕΦΚ μπορεί να γίνει ελεύθερα όταν δεν ξεπερνά το όριο του ευρωπαϊκού ελάχιστου.

Για παράδειγμα, αν ένα κράτος φορολογεί τη βενζίνη με ΕΦΚ 450 €/1.000 λίτρα και το ευρωπαϊκό ελάχιστο είναι 359 €/1.000 λίτρα, μπορεί να τον κατεβάσει στα 400 € χωρίς να χρειάζεται ειδική ευρωπαϊκή άδεια.

Η ΕΕ αναφέρει ρητά ότι τα κράτη-μέλη είναι ελεύθερα να εφαρμόζουν συντελεστές πάνω από τα ελάχιστα επίπεδα.

Αν ένα κράτος της Ευρωπαϊκής Ενωσης επιθυμεί να μειώσει τον ΕΦΚ ακόμα και κάτω από το ευρωπαϊκό ελάχιστο χρειάζεται όντως ενημέρωση και εξουσιοδότηση.

Τι έχουν κάνει ευρωπαϊκές χώρες

Η Ισπανία το έκανε σχετικά πρόσφατα.

Η κυβέρνηση Σάντσεθ ζήτησε από την Επιτροπή και έλαβε εξουσιοδότηση για προσωρινές μειώσεις κάτω από τα ελάχιστα επίπεδα της Οδηγίας.

Η Ιρλανδία έλαβε επίσης ειδική εξουσιοδότηση για μειωμένο ΕΦΚ στο diesel. Η εξουσιοδότηση δόθηκε και αφορά, προφανώς, συγκεκριμένο χρονικό διάστημα εφαρμογής.

Κατά καιρούς τον ΕΦΚ τον έχουν μειώσει μία σειρά από χώρες. Ηδη από το 2022 η Γερμανία τον μείωσε κατά 30 λεπτά το λίτρο για τρεις μήνες.

Η αντίστοιχη μείωση στην Ιταλία ήταν 25 λεπτά το λίτρο.

Η Πολωνία πήρε την απόφαση και μείωσε το φόρο στο ευρωπαϊκό ελάχιστο, ενώ σε σημαντικές μειώσεις προέβησαν το Βέλγιο, η Σουηδία και η Σλοβενία. Χωρίς να ζητήσουν έγκριση και εξουσιοδότηση.

Η Σουηδία μάλιστα προστέθηκε στον κατάλογο των χωρών που ζήτησε και έλαβε  εξουσιοδότηση για μειωμένους συντελεστές (κάτω από το ευρωπαϊκό μίνιμουμ) τόσο στην αμόλυβδη όσο και στο diesel.

Η ελληνική δυνατότητα   

Tι μπορεί να κάνει η Ελλαδα;

Να μειώσει με δική της πρωτοβουλία τον ΕΦΚ της βενζίνης από 700 στα 359 €/1.000 λίτρα και τον ΕΦΚ του diesel από 410 στα 330 €/1.000 λίτρα, χωρίς να χρειάζεται ειδική εξουσιοδότηση από την ΕΕ.

Αν όμως ήθελε να πάει κάτω από 359 € στη βενζίνη ή κάτω από 330 € στο diesel, τότε θα χρειαζόταν ειδική ευρωπαϊκή διαδικασία.

Αλλωστε, το άρθρο 19 της Οδηγίας προβλέπει ότι το Συμβούλιο, ομόφωνα και μετά από πρόταση της Επιτροπής, μπορεί να επιτρέψει σε κράτος-μέλος πρόσθετες μειώσεις ή απαλλαγές για συγκεκριμένους λόγους πολιτικής.

Σε ότι αφορά τη βενζίνη, με όσα ίσχυαν το 2024, η Ελλάδα είχε τον τρίτο υψηλότερο ΕΦΚ στην Ευρώπη μετά την Ολλανδία και την Ιταλία. Ο αντίστοιχος στο diesel είναι σαφώς μικρότερος.

Το συνολικό φορολογικό βάρος στη βενζίνη στην Ελλάδα είναι πολύ υψηλό και η χώρα κατατάσσεται στην 4η θέση στο σύνολο των 27 χωρών.

Για την τιμή της λιανικής τα ξέρετε: στο Weekly Oil Bulletin της 17ης Σεπτεμβρίου 2026 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταγράφει για την Ελλάδα τιμή περίπου €2,158/λίτρο για βενζίνη 95 οκτανίων και €2,122/λίτρο για diesel, συμπεριλαμβανομένων φόρων.

Από αυτά τα 2,158 το λίτρο για την 95άρα περισσότερα από τα μισά πάνε σε φόρους. Αυτή είναι η πλήρης αλήθεια. 

AΠΟΣΤΟΛΗ

Ελένη Δασκαλάκη

Εάν οι προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τον προϋπολογισμό της επόμενης επταετίας περάσουν ως έχουν αυτή τη στιγμή, χωρίς τις πρόσθετες εγγυήσεις που ζητούν τα ενδιαφερόμενα μέρη, διαφαίνεται μετατόπιση των προτεραιοτήτων εις βάρος της υγείας.

Ο προβληματισμός αυτός ήταν παρών στις συζητήσεις που είχαμε με Έλληνες ευρωβουλευτές στο Στρασβούργο, όπου βρεθήκαμε στο πλαίσιο δημοσιογραφικής αποστολής για την Ολομέλεια του Σεπτεμβρίου και την ομιλία για την Κατάσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης (SOTEU).

Από την ενίσχυση μετά την πανδημία στη νέα κατανομή

Η εμπειρία της πανδημίας είχε οδηγήσει στη δημιουργία του EU4Health για τη δημοσιονομική περίοδο 2021-2027, με στόχο να στηρίξει την πρόληψη, την ετοιμότητα απέναντι σε διασυνοριακές απειλές, την πρόσβαση σε φάρμακα και περίθαλψη, αλλά και την ανθεκτικότητα των συστημάτων υγείας.

Ωστόσο, στην πορεία ο προϋπολογισμός του EU4Health περιορίστηκε από 5,3 σε 4,4 δισ. ευρώ, μετά την αναθεώρηση του ισχύοντος ευρωπαϊκού προϋπολογισμού. Πρόκειται για μείωση περίπου 17%, η οποία έχει ήδη συντελεστεί και προηγείται της πρότασης για ενσωμάτωσή του στο νέο Ταμείο.

Έπειτα από αυτή τη μείωση, η συζήτηση περνά σήμερα σε μια ευρύτερη αλλαγή αναφορικά με τη θέση της υγείας στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό της περιόδου 2028-2034. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει την ενσωμάτωση του EU4Health στο νέο Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, διατηρώντας στόχους για τη δημόσια υγεία και την πρόληψη, καθώς και δράσεις για τα νοσήματα, το υγειονομικό προσωπικό και την αντιμετώπιση απειλών για την υγεία.

Ωστόσο, η πρόταση δεν προβλέπει ξεχωριστή αρχική κατανομή πόρων για την υγεία, επομένως το ύψος της χρηματοδότησης που θα εξασφαλιστεί για αυτούς τους στόχους αποτελεί κρίσιμο ζήτημα της διαπραγμάτευσης για την επόμενη επταετία.

Ταμείο Ανταγωνιστικότητας: Πού προβλέπεται να κατευθυνθούν τα χρήματα

Στην αναλυτική παρουσίαση του προϋπολογισμού του Ταμείου Ανταγωνιστικότητας, συνολικού ύψους 234,3 δισ. ευρώ για το 2028-2034, το μεγαλύτερο μέρος της προτεινόμενης χρηματοδότησης, 125,2 δισ. ευρώ, κατευθύνεται στην ανθεκτικότητα και την ασφάλεια, την αμυντική βιομηχανία και το διάστημα.

Ακολουθούν η ψηφιακή υπεροχή με 51,5 δισ. ευρώ και η καθαρή μετάβαση και απανθρακοποίηση της βιομηχανίας με 26,2 δισ. ευρώ.

Για την κοινή κατηγορία υγείας, βιοτεχνολογίας, γεωργίας και βιοοικονομίας προβλέπονται συνολικά 20,4 δισ. ευρώ, ενώ περίπου 11 δισ. ευρώ προορίζονται για οριζόντια χρηματοδοτικά και υποστηρικτικά εργαλεία.

Παράλληλα, προβλέπονται 175 δισ. ευρώ για το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη», με στενή σύνδεση με το Ταμείο, ώστε να διευκολύνεται η χρηματοδότηση από την έρευνα έως την παραγωγή. Αυτό θα μπορούσε να αποτελεί το «καλό νέο» για την υγεία, καθώς στο πρόγραμμα Horizon εντάσσονται ευκαιρίες ανάπτυξης για τη φαρμακοβιομηχανία, τη βιοτεχνολογία και τις τεχνολογίες υγείας.

Γιατί ανησυχούν οι οργανώσεις ασθενών

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι ευρωπαϊκές οργανώσεις επιχειρούν να διασφαλίσουν ότι οι ανάγκες των ασθενών θα έχουν συγκεκριμένη χρηματοδοτική κάλυψη. Η ανησυχία τους αφορά τόσο στην πρόσβαση στη φροντίδα όσο και τη συνέχεια δράσεων που χρειάζονται μακροχρόνια υποστήριξη, χωρίς απαραίτητα να οδηγούν σε ένα εμπορικά αξιοποιήσιμο προϊόν.

Ήδη δύο μέρες μετά την παρουσίαση της πρότασης της Κομισιόν, τον Ιούλιο του 2025, το European Heart Network, που εκπροσωπεί ιδρύματα και οργανώσεις στον χώρο των καρδιαγγειακών νοσημάτων, προειδοποίησε ότι η ένταξη της υγείας σε ένα ταμείο με ισχυρές βιομηχανικές προτεραιότητες μπορεί να αποδυναμώσει την πρόληψη και την αντιμετώπιση των ανισοτήτων. Η θέση του ήταν ότι είναι απαραίτητο να διατηρηθεί η υγεία ως αυτοτελής προτεραιότητα, με δική της δομή και στρατηγική ανεξαρτησία, δίνοντας ιδιαίτερο βάρος στη μακροχρόνια επένδυση για τα καρδιαγγειακά νοσήματα.

Στη συνέχεια της συζήτησης από την πλευρά των ασθενών, η EURORDIS, η ευρωπαϊκή συμμαχία οργανώσεων ασθενών με σπάνια νοσήματα, συνδέει τη συζήτηση με τις ανάγκες περίπου 30 εκατομμυρίων ανθρώπων στην Ευρώπη. Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στα Ευρωπαϊκά Δίκτυα Αναφοράς, μέσω των οποίων εξειδικευμένες ομάδες συνεργάζονται για σπάνιες και σύνθετες παθήσεις. Σύμφωνα με τη EURORDIS, τα δίκτυα έλαβαν ενισχυμένη χρηματοδότηση 77 εκατ. ευρώ για το 2023-2027, χωρίς όμως η πρόταση του νέου Ταμείου να εγγυάται τη συνέχεια της χρηματοδότησης του συντονισμού και των υποδομών δεδομένων τους. Για να συνεχιστεί αυτή η συνεργασία, η οργάνωση ζητά πολυετείς επιχορηγήσεις που θα καλύπτουν τη λειτουργία των δικτύων, τα μητρώα, την εκπαίδευση, τις κλινικές οδηγίες και τις εξ αποστάσεως διαβουλεύσεις. Παράλληλα, προτείνει μηχανισμούς για καλύτερη πρόσβαση στις θεραπείες, όπως πιλοτικές κοινές προμήθειες και στήριξη μικρότερων ή οικονομικά ασθενέστερων κρατών.

Σε παρέμβασή του τον Μάιο του 2026, το Ευρωπαϊκό Φόρουμ Ασθενών (European Patients’ Forum – EPF) αναγνωρίζει ως θετική την υποστήριξη στόχων δημόσιας υγείας από την επιτροπή SANT του Ευρωκοινοβουλίου, επισημαίνει όμως ότι χρειάζονται και οι αντίστοιχες εγγυήσεις.

«Σύμφωνα με την πρόταση για τον προϋπολογισμό της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034 (Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο), το EU4Health θα έπαυε να λειτουργεί ως αυτοτελές πρόγραμμα και θα ενσωματωνόταν στο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, χωρίς ξεχωριστό προϋπολογισμό. Αυτό θα έφερνε τη δημόσια υγεία σε ανταγωνισμό με άλλες προτεραιότητες, χωρίς εγγυήσεις για σταθερές επενδύσεις. Χωρίς σαφείς δικλίδες προστασίας, υπάρχει πραγματικός κίνδυνος η δημόσια υγεία να αποδυναμωθεί σημαντικά ή ουσιαστικά να απουσιάζει από τον επόμενο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Ένα αυτοτελές πρόγραμμα δημόσιας υγείας παραμένει η αποτελεσματικότερη λύση. Κατ’ ελάχιστον, είναι απαραίτητο να διασφαλιστούν κονδύλια αποκλειστικά για την υγεία και ένα ισχυρό πλαίσιο διακυβέρνησης για τον τομέα αυτό εντός του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανταγωνιστικότητας», σημειώνεται από την πλευρά του EPF.

Τη δική της οπτική μας δίνει η Βάσω Βακουφτσή, Πρόεδρος Συλλόγου Ατόμων με Νόσο του Crohn και Ελκώδη Κολίτιδα Ελλάδας, IFCCA Youth Coordinator και Governing Board Member της IAPO.

“Αυτό που με ανησυχεί είναι να μη χαθεί η υγεία μέσα στη μεγάλη συζήτηση για την ανταγωνιστικότητα. Για τους ασθενείς στην Ελλάδα και στην υπόλοιπη Ευρώπη, αυτές οι αποφάσεις έχουν πολύ πρακτική σημασία. Αφορούν την πρόσβαση σε θεραπείες, την πρόληψη, την έρευνα, αλλά και το πόσο δυνατά και ανθεκτικά θα είναι τα συστήματα υγείας τα επόμενα χρόνια. Αφορούν όμως και τις οργανώσεις ασθενών. Τα τελευταία χρόνια έχουμε καταφέρει να έχουμε πιο ουσιαστική παρουσία στις ευρωπαϊκές συζητήσεις και στις αποφάσεις που μας αφορούν. Αυτό δεν πρέπει να χαθεί. Η Ευρώπη χρειάζεται ανταγωνιστικότητα και καινοτομία, προφανώς. Αλλά χρειάζεται και μια ξεκάθαρη δέσμευση ότι η υγεία θα παραμείνει προτεραιότητα και ότι οι ασθενείς θα συνεχίσουν να έχουν φωνή. Γιατί στο τέλος, όταν μιλάμε για πολιτικές υγείας, μιλάμε για την καθημερινότητα και τη ζωή πραγματικών ανθρώπων”.

Η Υγεία σε αναμονή εξελίξεων

Οι αποφάσεις για τη χρηματοδότηση της υγείας παραμένουν ανοιχτές, καθώς οι προτάσεις για τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό 2028-2034 βρίσκονται υπό θεσμική διαπραγμάτευση. Στο τυπικό σκέλος της υπόθεσης, η έγκριση του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου απαιτεί ομοφωνία στο Συμβούλιο και συγκατάθεση του Ευρωκοινοβουλίου, ενώ ο κανονισμός του Ταμείου Ανταγωνιστικότητας πρέπει να συμφωνηθεί μεταξύ των δύο θεσμών.

Στόχος της θεσμικής διαπραγμάτευσης που είναι υπό εξέλιξη είναι να επιτευχθεί πολιτική συμφωνία για τον συνολικό προϋπολογισμό έως το τέλος του 2026 και να ολοκληρωθεί η έγκριση των σχετικών νομοθετικών πράξεων μέσα στο 2027, ώστε το νέο πλαίσιο να εφαρμοστεί από την 1η Ιανουαρίου 2028.

Σε αυτή τη διαδικασία θα κριθεί πόσοι πόροι θα εξασφαλιστούν ειδικά για την υγεία, με ποιες εγγυήσεις και για ποιες δράσεις. Για τους ασθενείς, το διακύβευμα θα είναι αν η τελική συμφωνία διασφαλίζει σταθερή στήριξη της πρόληψης, της πρόσβασης στη φροντίδα και της συνεργασίας μεταξύ των συστημάτων υγείας. Από αυτές τις δεσμεύσεις θα φανεί ποια θέση αποκτά τελικά η δημόσια υγεία στις ευρωπαϊκές προτεραιότητες της επόμενης επταετίας.

Νίκος Γιαννόπουλος

Δεν πρόκειται απλώς για μια κοινωνιολογική παρατήρηση. Οι δημογραφικοί και κοινωνικοί δείκτες δείχνουν ότι αυτή η «γενιά στη μέση» έχει αποκτήσει ιδιαίτερο βάρος στην ελληνική κοινωνία.

Ως γνωστόν, η Ελλάδα είναι μία από τις πιο γερασμένες κοινωνίες της Ευρώπης. Η άνοδος του ποσοστού των ηλικιωμένων συνδυάζεται με τη συρρίκνωση των νεότερων ηλικιακών ομάδων, δημιουργώντας μια “επιβαρυντικη” αναλογία ανάμεσα σε όσους βρίσκονται σε ηλικία εργασίας και σε όσους χρειάζονται υποστήριξη.

Οι σχετικές προβολές της Eurostat δείχνουν μάλιστα ότι η γήρανση θα συνεχιστεί τις επόμενες δεκαετίες, με την ομάδα των πολύ ηλικιωμένων, άνω των 80 ετών, να αυξάνεται ιδιαίτερα.

Πόσοι είναι οι άνθρωποι μεταξύ 45 και 60

Σύμφωνα με την τελευταία απογραφή του πληθυσμού της χώρας που έλαβε χώρα το 2021, οι άνθρωποι μεταξύ 45 και 64 ετών είναι λίγοι περισσότεροι από 3.000.000. Θα έλεγε κανείς ότι πρόκειται για το πιο ενεργό οικονομικά κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας.

Στην άλλη πλευρά του φάσματος βρίσκονται τα ενήλικα παιδιά. Με τα στοιχεία του 2024 οι νέοι στην Ελλάδα έφευγαν από το πατρικό σπίτι, κατά μέσο όρο, στα 30,7 χρόνια, όταν ο αντίστοιχος ευρωπαϊκός μέσος όρος ήταν 26,2 χρόνια. Η Ελλάδα βρισκόταν έτσι στην τρίτη υψηλότερη θέση στην ΕΕ, πίσω από την Κροατία και τη Σλοβακία.

Ο αριθμός αυτός δεν σημαίνει ότι όλοι οι νέοι παραμένουν μέχρι τα 30 στο παιδικό δωμάτιο επειδή οι γονείς τους τους συντηρούν. Αποτελεί όμως μια ισχυρή ένδειξη για τη διάρκεια της οικονομικής και στεγαστικής εξάρτησης από την οικογένεια. Σε μια χώρα όπου η πρόσβαση σε κατοικία είναι δύσκολη και τα εισοδήματα πιέζονται, η οικογένεια παραμένει για μεγαλύτερο διάστημα το βασικό δίχτυ ασφαλείας.

Την ίδια στιγμή, οι γονείς αυτών των νεαρών ή όχι και τόσο νεαρών ενηλίκων αντιμετωπίζουν την άλλη μεγάλη πρόκληση της δημογραφικής αλλαγής. Η ανάγκη για μακροχρόνια φροντίδα των ηλικιωμένων αυξάνεται σε ολόκληρη την Ευρώπη, ενώ στην Ελλάδα ένα σημαντικό μέρος αυτής της φροντίδας, το μεγαλύτερο είναι η αλήθεια, εξακολουθεί να παρέχεται άτυπα, δηλαδή από συγγενείς. Μελέτη για την Ελλάδα και την ΕΕ καταγράφει ιδιαίτερα υψηλή συμμετοχή άτυπων φροντιστών στη χώρα και μεγάλη επιβάρυνση σε ώρες φροντίδας.

Η διάσταση αυτή έχει και σαφές φύλο όσο και ξεκάθαρη ηλικιακή υπόσταση. Σύμφωνα με τον ΟΑΣΑ, στην Ελλάδα, όπως και σε ορισμένες άλλες χώρες, πάνω από το 70% των καθημερινών άτυπων φροντιστών είναι γυναίκες. Οι γυναίκες αυτές όντως βρίσκονται στο ηλικιακό πεδίο μεταξύ 45 και 65. Παλαιότερα ευρωπαϊκά στοιχεία είχαν επίσης καταγράψει ότι οι γυναίκες αποτελούν τη μεγάλη πλειονότητα όσων παρέχουν συστηματική άτυπη μακροχρόνια φροντίδα.

Τα πράγματα προβλέπονται χειρότερα στο μέλλον

Έτσι, η «γενιά σάντουιτς» δεν είναι μόνο δημογραφικός όρος. Είναι βιωμένη πραγματικότητα. Ενας άνθρωπος που μπορεί να έχει ένα παιδί 25 ή 30 ετών που δεν έχει ακόμη οικονομική αυτονομία, έναν γονέα 80 ή 85 ετών που χρειάζεται βοήθεια και ταυτόχρονα να βρίσκεται ο ίδιος στην πιο απαιτητική περίοδο της επαγγελματικής του ζωής και να έχει να αντιμετωπίσει τα δικά του προβλήματα, πάσης φύσεως.

Παράλληλα, υπάρχει ένα ακόμη στοιχείο που κάνει την ελληνική περίπτωση ιδιαίτερη: οι εργαζόμενοι στην Ελλάδα καταγράφουν από τα υψηλότερα εβδομαδιαία ωράρια εργασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. 

Το 2024 ο μέσος πραγματικός χρόνος εργασίας έφτανε τις 39,8 ώρες την εβδομάδα, έναντι 36 ωρών στην ΕΕ. Αυτό σημαίνει ότι η φροντίδα των άλλων γενεών προστίθεται σε ένα ήδη βαρύ εργασιακό φορτίο.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η Ελλάδα «έχασε» τη μεσαία ηλικία. Είναι πόσο βάρος έχει φορτωθεί πάνω σε αυτήν. Μια γενιά που εργάζεται, στηρίζει ενήλικα παιδιά, μεταφέρει χρήματα μέσα στην οικογένεια, φροντίζει ηλικιωμένους γονείς και ταυτόχρονα πρέπει να εξασφαλίσει τη δική της σύνταξη και κατοικία.

Η μεγάλη δημογραφική αλλαγή της Ελλάδας ίσως τελικά να μην αφορά μόνο το πόσοι ηλικιωμένοι θα υπάρχουν στο μέλλον, αλλά ποιοι θα φροντίζουν όλους τους υπόλοιπους μέχρι να φτάσουν εκεί. Και αυτό είναι ένα ζήτημα που οι κυβερνήσεις από το 2040 και μετά θα κληθούν να το αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά και γρήγορα. 

Νίκος Γιαννόπουλος

Η κατάσταση επιδεινώθηκε τον Απρίλιο, όταν έκλεισε το ιδιωτικό κέντρο διαλογής ανακυκλώσιμων του νησιού, με αποτέλεσμα τα απορρίμματα να συσσωρεύονται δίπλα στον χώρο ταφής.

Είναι σαφές ότι η χώρα αντιμετωπίζει πρόβλημα υπερσυγκέντρωσης τουριστικής ζήτησης. Ένα σχετικά μικρό σύνολο νησιών απορροφά δυσανάλογα μεγάλο αριθμό επισκεπτών μέσα σε λίγες εβδομάδες του χρόνου, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται έντονες πιέσεις στη στέγαση, στις υποδομές, στο περιβάλλον και στην ποιότητα ζωής των κατοίκων. Όποιος δεν παρατηρεί τη συγκεκριμένη πραγματικότητα, προφανώς εθελοτυφλεί.

Οι επιπτώσεις

Οι συνέπειες έχουν καταγραφεί εξίσου. Η κατανάλωση του νερού κατά τους θερινούς μήνες εκτοξεύεται στα ύψη, γεγονός που για τις Κυκλάδες ιδιαίτερα είναι εξόχως προβληματικό. Το ίδιο αυξάνεται και η παραγωγή απορριμάτων.

Οι παραλίες, πολλές εκ των οποίων βρίσκονται σε προστατευμένες περιοχές, δέχονται τρομερή πίεση αφού καταγράφονται φαινόμενα υπερεκμετάλλευσης με τους σχετικούς νόμους να παραβιάζονται κατ’ εξακολούθηση.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι εικόνες από το Κουφονήσι σε Πορί και Ιταλίδα:

@jimmakosgala Εντάξει είμαστε; #pori #koufonisia #koufonisiaisland #viral #fyp ♬ IKARIOTIKO – Konstantinos Argiros

@kostaskarantinis Oh no #koufonisia #summer2026 #pori ♬ Oh No (Instrumental) – Kreepa

Την ίδια ώρα οι υποδομές των νησιών δοκιμάζονται σε ακραίες συνθήκες. Ενα κλασικό παράδειγμα είναι τα κατά τόπους δίκτυα της αποχέτευσης. Η Πάρος, που έχει μόνιμο πληθυσμό 15000 κατοίκους, φτάνει το καλοκαίρι να υποδέχεται ακόμη και 1.000.000 επισκέπτες. Το ίδιο δίκτυο που κάνει τη δουλειά το χειμώνα, “αναλαμβάνει” να την κάνει και το καλοκαίρι.

Το οδικό δίκτυο, έτσι και αλλιώς παραμελημένο στα κυκλαδονήσια, δοκιμάζεται εξίσου από αριθμό οχημάτων πολλαπλάσιο αυτών που κινούνται στις συγκεκριμένες περιοχές το χειμώνα. Υποδομές που σχεδιάστηκαν για λίγες χιλιάδες κατοίκους καλούνται να εξυπηρετήσουν δεκάδες ή και εκατοντάδες χιλιάδες επισκέπτες μέσα σε χρονικό διάστημα όχι μεγαλύτερο των τριών μηνών.

Φέρουσα ικανότητα: Η έννοια-κλειδί

Από το Libre έχουμε θίξει και άλλες φορές το θέμα της φέρουσας ικανότητας. Η φέρουσα ικανότητα (carrying capacity) ενός νησιού είναι το μέγιστο επίπεδο ανθρώπινης δραστηριότητας –στην περίπτωση του τουρισμού, ο μέγιστος αριθμός επισκεπτών– που μπορεί να υποστηρίξει ένας προορισμός χωρίς να υποβαθμίζεται το περιβάλλον, να καταρρέουν οι υποδομές, να επιδεινώνεται η ποιότητα ζωής των κατοίκων και να μειώνεται η ποιότητα της εμπειρίας των ίδιων των τουριστών.

Είναι διαπιστωμένο και καταγεγραμμένο ότι η φέρουσα ικανότητα των νησιών των Κυκλάδων κατά τους καλοκαιρινούς μήνες ξεπερνιέται κατά πολύ. Η έννοια της φέρουσας ικανότητας θα έπρεπε να χρησιμοποιείται σήμερα ως βασικό εργαλείο για τον σχεδιασμό της τουριστικής πολιτικής. Αυτό όμως δεν γίνεται.

Και εκτός των άλλων το πρόβλημα είναι και οικονομικό-παραγωγικό: Ο τουρισμός αρχίζει να εκτοπίζει άλλες παραγωγικές δραστηριότητες και να δημιουργεί μονοκαλλιέργεια της τοπικής οικονομίας. Με άλλα λόγια η τουριστική δραστηριότητα υποβαθμίζει ακόμα και την αγροτική παραγωγή. Αγρότες παρατούν τα χωράφια τους και να χτίζουν rooms to let γιατί “εκεί είναι τα λεφτά”.

Άρα. η φέρουσα ικανότητα πρέπει να μπει στο επίκεντρο του σχεδιασμού. Να διευκρινιστεί με ακρίβεια πόσους επισκέπτες αντέχουν οι υποδομές των νησιών, πόσο νερό μπορούν να διαθέσουν χωρίς να υπάρξουν φαινόμενα λειψυδρίας, πόσες κλίνες μπορούν να λειτουργήσουν χωρίς να δημιουργούνται σοβαρές κοινωνικές και περιβαλλοντικές πιέσεις.

Σε ορισμένα νησιά επίσης το πρόβλημα δεν είναι οι διανυκτερεύσεις αλλά οι μαζικές αφίξεις λίγων ωρών από την κρουαζιέρα. Διεθνώς επιβάλλονται ανώτατα όρια ημερήσιων αφίξεων αλλά και τέλη αποβίβασης σε συνδυασμό με το βέλτιστο δυνατό συντονισμό των κατά τόπους λιμενικών αρχών.

Τέλος, ένας προορισμός μπορεί να επιδιώξει περισσότερους επισκέπτες με μικρότερη κατά κεφαλήν δαπάνη, ή λιγότερους επισκέπτες που μένουν περισσότερες ημέρες, δαπανούν περισσότερα και ασκούν μικρότερη πίεση στις υποδομές.

Η επιλογή εξαρτάται από τις τοπικές συνθήκες και απαιτεί πολιτικές αποφάσεις, καθώς συνεπάγεται διαφορετικές προτεραιότητες για την ανάπτυξη, τις επενδύσεις και την κοινωνική συνοχή.

Παραδείγματα προς μίμηση

Παραδείγματα πάντως υπάρχουν. Η δημοτική αρχή του μαγευτικού Ντουμπρόβνικ στην Κροατία εγκατέστησε σύστημα παρακολούθησης επισκεπτών σε πραγματικό χρόνο και συνεργάστηκε με τις εταιρείες κρουαζιέρας για καλύτερη κατανομή των αφίξεων.

Έτσι, μειώθηκε σημαντικά ο συνωστισμός στην παλιά πόλη, χωρίς να μειωθούν δραστικά τα συνολικά τουριστικά έσοδα.

Η επιτυχία δεν μετριέται πλέον μόνο από το πόσοι τουρίστες έρχονται, αλλά από το αν ο προορισμός παραμένει βιώσιμος για τους κατοίκους, το περιβάλλον και τους ίδιους τους επισκέπτες. Αυτή η μετατόπιση από την «ποσότητα» στην «ποιότητα» θα έπρεπε να αποτελεί σήμερα τον πυρήνα των πολιτικών για την αντιμετώπιση του υπερτουρισμού. Αλλά για να γίνει αυτό, πρέπει πρώτα να αναγνωρίσουμε το πρόβλημα. Προς το παρόν, βρισκόμαστε στο στάδιο της αμηχανίας…

Νίκος Γιαννόπουλος

Ο Νόλαν κράτησε από το ομηρικό έπος τα στοιχεια που θα τον βοηθούσαν στη δική του αφήγηση. Παρέλειψε και πραγματα, είναι γεγονός. Δεν απέδωσε άλλα με την πιστότητα που θα περίμενε ένας κλασικός φιλόλογος. Αλλά σεβάστηκε και εν τέλει απογείωσε το πνεύμα του κειμένου, προσδίδοντας αυτό το έντονο αντιπολεμικό στοιχείο μέσα από το δράμα του Οδυσσέα που κάθε μέρα μετανιώνει και περισσότερο για το τέχνασμα του Δούρειου Ιππου το οποίο οδήγησε στη σφαγή και το κάψιμο της Τροίας.

Ταυτόχρονα είναι πάντα παρών στην ταινία ο πόθος για την επιστροφή, ο πόθος για εκείνη τη στιγμή που ο Οδυσσέας θα έμπαινε πάλι στο παλάτι του για να αντικρίσει την Πηνελόπη.

Ακόμα και στα χέρια της πανέμορφης Καλυψώς και ενώ έχει καταναλώσει αμέτρητους λωτούς, ο βασιλιάς της Ιθάκης ξεπερνά τη λήθη. Ο νόστος νικά κάθε εμπόδιο και αυτό ο Νολαν το υπογραμμίζει ιδιαίτερα.

Η Ερμηνεία του Ντέιμον

Αλλά ο Οδυσσέας, παρά τα αδιαμφισβήτητα προσόντα του και τη βασιλική του υπόσταση, υποτάσσεται στη μοίρα του ανθρώπου. Ενας εξαιρετικά γήινος Ματ Ντέιμον τον ενσαρκώνει χωρίς ακρότητες, για να αποκαλύψει τελικά όλο το μεγαλείο του ήρωά του. Η σκηνή που ο δεμένος στο κατάρτι Οδυσσέας σπαράζει ακούγοντας το τραγούδι των Σειρήνων ενω το πλάνο είναι βυθισμένο στη σιγή των υπολοίπων που έχουν βουλώσει τα αυτιά τους με κερί ξεδπλώνει όλο το υποκριτικό ταλέντο του Αμερικανού ηθοποιού.

Η ταινία-ορόσημο βρίθει συμβολισμών πέρα από αυτών που δημιούργησε η επιλογή του σκηνοθέτη να δώσει τους ρόλους της Ελένης και της Κλυταιμνήστρας σε μαύρες ηθοποιούς (που και αυτό έχει την αξία του).

Η θεά Αθηνά παίρνει τη μορφή μίας γυναίκας της Τροίας που σφαγιάζεται μετά την “αποκάλυψη” του πραγματικού περιεχομένου του Δούρειου Ιππου. Συνοδεύει τον Οδυσσέα σε κάθε δύσκολο βήμα χωρίς όμως να βοηθά. Η Καλυψώ αποτελεί τη γέφυρα μεταξύ της απόγνωσης και της απόκτησης δυνατότητας του Οδυσσέα για επιστροφή. Και οι μνηστήρες αποτελούν το τελευταίο εμπόδιο του Οδυσσέα μέχρι τη ματωμένη επιστροφή στο θρόνο του.  

Το αριστουργηματικό φινάλε

Είναι και άλλα πολλά που δεν μπορούν να αποκαλυφθούν σε όσους δεν έχουν δει την ταινία, θα ήταν κρίμα. Το φινάλε πάντως, αριστουργηματικό στη σύλληψη και στην εκτέλεσή του, αφήνει περιθώριο στο θεατή για περισσότερες από μία ερμηνείες.

Και επίσης δένει εκπληκτικά με τα πλάνα που μας παρουσιάζει στην αρχή ο σκηνοθέτης ο οποίος δούλεψε με μαεστρία. Γι’ αυτό και κάποιες άτυχες στιγμές όπως η παρουσίαση των Λαιστρυγόνων ως…ρόμποκοπ μπορούν άνετα να συγχωρεθούν.

Aν ζούσε ο Ομηρος, ή τέλος πάντων όσοι έγραψαν ένα από τα πρώτα έπη της ανθρώπινης ιστορίας, θα εξέφραζαν ακόμα κα το θαυμασμό τους. Οταν διαβάζεις το κείμενο, η φαντασία είναι ελεύθερη να πλάσει τις εικόνες και να αφουγκραστεί τα μηνύματα.

Στο σινεμά οι εικόνες έχουν ήδη συλληφθεί, η φαντασία θεωρητικά αιχμαλωτίζεται αλλά… όχι. Εν προκειμένω η φαντασία είναι πάντα παρούσα και τα μηνύματα περνούν στη διάσταση των οπτικών συμβολισμών, μίας αδιόρατης ποίησης θα μπορούσε να πει κανείς.

Ο Οδυσσέας και η Πηνελόπη

Η ανελέητη σκληρότητα του πολέμου καθορίζει το είναι του Οδυσσέα. Η τιμωρία του συγκινεί. Και το ηθικό του μεγαλείο τελικά τον εξυψώνει στα μάτια των ανθρώπων. Ούτε αλάθητος είναι ούτε δίκαιος πάντα. Αλλά η βαθιά ανθρώπινη υπόστασή του τονίζεται διαρκώς, μέχρι το μεγαλειώδες φινάλε που χρωματίζεται από το κόκκινο του αίματος των μνηστήρων.

Στο μεσοδιάστημα ο Οδυσσέας κλείνει τους λογαριασμούς του με το παρελθόν. Αναγνωρίζει το γιο του, απολαμβάνει την πίστη της Ευρύκλειας, αποχαιρετά τον Αργο και ανακαλύπτει βήμα προς βήμα ότι η Πηνελόπη παρέμεινε στο ύψος της.

Ο διάλογος Οδυσσέα-Πηνελόπης που αντικαθιστά τη σκηνή της αναγνώρισης είναι, το δίχως άλλο, η κορυφαία στιγμή της ταινίας, αυτή που ο βασικός ήρωας ξεδιπλώνει τα εσώψυχά του στο μόνο άνθρωπο που μπορεί να τον καταλάβει πραγματικά έστω και αν έλειπε από κοντά του 20 χρόνια.

Η ταινία αυτή βιώνεται…Και καλό θα είναι να σπεύσετε για να απολαύσετε αυτό το βίωμα… 

Νίκος Γιαννόπουλος

Στην Ελλάδα, την Κύπρο και την Κροατία το ποσοστό ανεβαίνει περίπου στο 1 στους 3 εργαζόμενους, δηλαδή από τα υψηλότερα στην Ευρώπη.

Οι πρόσφατοι καύσωνες στην Κεντρική και τη Βόρεια Ευρώπη απέδειξαν του λόγου το αληθές.

Σύμφωνα με τον ΠΟΥ περίπου 2,4 δισεκατομμύρια εργαζόμενοι εκτίθενται σε υπερβολική ζέστη. Καταγράφονται έτσι 22,85 τραυματισμοί εργαζόμενων και σχεδόν 19.000 θάνατοι που σχετίζονται με τη θερμική καταπόνηση.

Στην Ελλάδα, πέρυσι το καλοκαίρι 22 θάνατοι εργαζόμενων στη χώρα σχετίζονται, άμεσα ή έμμεσα, με το φαινόμενο της θερμικής καταπόνησης σύμφωνα με τα στοιχεία της ΟΣΕΤΕΕ.

Το πως προκύπτουν τα παραπάνω στοιχεία είναι μάλλον απλό. Η EU-OSHA επισημαίνει ότι η ζέστη μειώνει τη συγκέντρωση, επιβραδύνει τα αντανακλαστικά και αυξάνει τον κίνδυνο πτώσεων και λαθών χειρισμού μηχανημάτων. Αντίστοιχα, μεγάλη μελέτη που διεξήχθη στην Αυστραλία (1985–2020) διαπίστωσε ότι οι ημέρες με πολύ υψηλές θερμοκρασίες συνοδεύονται από σημαντική αύξηση ασφαλιστικών απαιτήσεων για εργατικά ατυχήματα, ιδιαίτερα στους χειρωνάκτες εργαζόμενους.

Οι οικονομικές συνέπειες

Ακόμα και αν δει κανείς το ζήτημα στυγνά οικονομικά, οι συνέπειες είναι το ίδιο σοβαρές. Είναι και πάλι ο ΠΟΥ αυτός που έχει καταδείξει ότι η παραγωγικότητα μειώνεται κατά 2-3% για κάθε επιπλέον βαθμό αύξησης πάνω από τους 20°C, όταν η θερμική επιβάρυνση μετριέται με τον δείκτη WBGT (ο οποίος συνυπολογίζει θερμοκρασία, υγρασία, ακτινοβολία και άνεμο).

Παράλληλα, περίπου το 30% των εργαζομένων που εκτίθενται συχνά σε υψηλή θερμική καταπόνηση δηλώνει απώλεια παραγωγικότητας.

Αντιστοίχως η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας (ILO) εκτιμά ότι έως το 2030 θα χαθεί περίπου το 2,2% του συνόλου των παγκόσμιων ωρών εργασίας εξαιτίας της θερμικής καταπόνησης. Αυτό ισοδυναμεί με περίπου 80 εκατομμύρια θέσεις πλήρους απασχόλησης σε όρους παραγωγικότητας.

Η ΙLO επίσης συμπεραίνει ότι η μεγαλύτερη απώλεια ωρών εργασίας θα προέρχεται από δύο κλάδους: τη γεωργία, που αντιπροσωπεύει περίπου το 60% των συνολικών χαμένων ωρών εργασίας και τις κατασκευές, που αντιστοιχούν περίπου στο 19%. Στην Ελλάδα όμως επηρεάζονται επίσης ο τουρισμός, οι διανομές, οι εργασίες στα λιμάνια, οι εργασίες σε αποθήκες κτλ.

Η αντιμετώπιση

Στην Ελλάδα το Υπουργείο Εργασίας εξέδωσε ανακοίνωση για την αντιμετώπιση της πρόκλησης. Πέρυσι είχε εκδοθεί εγκύκλιος. Νόμο για το θέμα η Ελλάδα δεν έχει τονίσει όπως έχει τονίσει το Libre.

Η ΓΣΕΕ έχει ανακοινώσει από την πλευρά της τα εξής μέτρα:

• Πόσιμο Νερό: Πρέπει να χορηγείται στους εργαζόμενους άφθονο δροσερό πόσιμο νερό, σε θερμοκρασία 10-15°C.
• Παρεμβάσεις στις Εγκαταστάσεις: Απαιτούνται τεχνικά μέτρα προστασίας με παρεμβάσεις στα δομικά στοιχεία των κτιρίων, σε τμήματα της παραγωγικής διαδικασίας και προσαρμογή του μικροκλίματος του εργασιακού χώρου.  
• Χρόνος Εργασίας & Διαλείμματα: Επιβάλλεται οργάνωση του χρόνου εργασίας με προγραμματισμό διαλειμμάτων και εκτέλεση των επιβαρυντικών εργασιών σε ώρες εκτός θερμοκρασιακών αιχμών. Απαιτείται μείωση της απασχόλησης ή παύση εργασιών σε επιβαρυμένους θερμικά χώρους μεταξύ 12:00 και 17:00.  
• Χώροι Ανάπαυσης: Πρέπει να διαμορφώνονται κατάλληλοι, σκιεροί ή κλιματιζόμενοι χώροι για την ανάπαυση των εργαζομένων κατά τα διαλείμματα.
• Υγιεινή Κλιματισμού: Όπου χρησιμοποιούνται κλιματιστικά, πρέπει να τηρούνται αυστηρά μέτρα διασφάλισης της δημόσιας υγείας (αποφυγή ιογενών ή άλλων λοιμώξεων) και σωστή συντήρηση των μονάδων για την αποτροπή δημιουργίας εστιών μόλυνσης.
• Αξιολόγηση Παραγόντων: Πρέπει να λαμβάνονται υπόψη ατομικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες (π.χ. έλλειψη εγκλιματισμού, αφυδάτωση, εντατική σωματική εργασία, βαριά/μη διαπερατά ρούχα).  

Νίκος Γιαννόπουλος

Το παραπάνω φαινόμενο, που περιγράφηκε σε αδρές γραμμές, μπορεί να οριστεί ως η σύγχρονη φτώχεια της μεσαίας τάξης. Πρόκειται για φαινόμενο που στην Ελλάδα της μεγάλης ακρίβειας και των μέτριων μισθών το συναντά κανείς ολοένα και πιο συχνά.

Οι εργαζόμενοι πιέζονται. Και πιέζονται πολύ.

Η αλήθεια των αριθμών

Δεν πρόκειται για θεωρία ούτε για συναισθηματική προσέγγιση των πραγμάτων. Τα νούμερα μιλούν από μόνα τους.

Τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Eurostat δείχνουν ότι το 27,5% του πληθυσμού στην Ελλάδα βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, ένα από τα υψηλότερα ποσοστά στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η οικονομική πίεση δεν αφορά πλέον μόνο τις ευάλωτες ομάδες, αλλά αγγίζει ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Η φτώχεια “μεταδίδεται” προς τα πάνω.

Πρόσφατη έρευνα του INE/ΓΣΕΕ έχει δείξει ότι το 12,5% των μισθωτών στην Ελλάδα βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού. Παράλληλα, η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες με τις χειρότερες επιδόσεις της ΕΕ για την υλική και την κοινωνική στέρηση μεταξύ των εργαζομένων. Εν έτει 2026, τον 21ο αιώνα η εργασία από μόνη της δεν αποτελεί πλέον πάντα επαρκή προστασία από την οικονομική πίεση.

Ηδη από το 2025 οι ευρωπαϊκές στατιστικές έχουν καταγράψει ότι το 46% των Ελλήνων δεν μπορούν να αντέξουν οικονομικά μία εβδομάδα διακοπών μακριά από το σπίτι, πρόκειται για το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ.

Καταγράφεται, επίσης, η δυσκολία έγκαιρης πληρωμής ενοικίου, δανείων ή λογαριασμών κοινής ωφέλειας, ένδειξη ότι η πίεση δεν αφορά μόνο την κατανάλωση αλλά και τις βασικές υποχρεώσεις του νοικοκυριού.

Απόδειξη; Τα ληξιπρόθεσμα χρέη προς την εφορία και τα ασφαλιστικά ταμεία αυξάνονται κατά πολύ τα τελευταία χρόνια παρά το γεγονός ότι υποτίθεται ότι διάγουμε έναν “ενάρετο” οικονομικό κύκλο.

Φτωχός είναι…   

Αλλά ας δούμε και τι σημαίνει σύγχρονη φτώχεια σύμφωνα και με τα διεθνή στάνταρντ. 

Αν το σπίτι σου χρειάζεται ανακαίνιση αλλά δεν μπορείς να ανταποκριθείς σ’ αυτό είσαι φτωχός. Αν αναβάλλεις οδοντιατρικές εργασίες και λοιπές ιατρικές εξετάσεις, είσαι φτωχός.

Φτωχός είσαι επίσης όταν καθυστερείς απαραίτητες αγορές ή όταν μειώνεις την κατανάλωση ακόμα και σε βασικά αγαθά για τα οποία άλλοτε δεν είχες κανένα πρόβλημα αγοράς τους.

Όλα αυτά παραπέμπουν στην πραγματικότητα όπως την βιώνουν σήμερα χιλιάδες Ελληνες εργαζόμενοι.

Οι συγκρίσεις με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο προκαλούν προβληματισμό και απογοήτευση. Στον κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού η Ελλάδα βρίσκεται πιο πάνω στη λίστα κατά 6,6%. Στην Ελλάδα, επίσης, το 46% του πληθυσμού δυσκολεύεται να κάνει μία εβδομάδα διακοπές ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στην Ευρώπη των 27 είναι μόλις 27%.

Το βιοτικό επίπεδο συρρικνώνεται το δίχως άλλο, κοντολογίς. Και αυτό αφορά πλέον ολοένα και περισσότερους ανθρώπους.

Η εικόνα που αναδύεται δεν παραπέμπει σε μια κοινωνία ακραίας φτώχειας, αλλά σε μια μεσαία τάξη που καλείται να επαναπροσδιορίσει τις προτεραιότητές της.

Η οικονομική πίεση δεν αποτυπώνεται μόνο στους τραπεζικούς λογαριασμούς, αλλά και στις μικρές καθημερινές επιλογές: στις διακοπές που αναβάλλονται, στις αγορές που μετατίθενται, στην αποταμίευση που γίνεται ολοένα δυσκολότερη. Και ίσως αυτό να αποτελεί τη μεγαλύτερη αλλαγή των τελευταίων ετών.

Όχι ότι οι άνθρωποι σταμάτησαν να εργάζονται ή να προσπαθούν, αλλά ότι η εργασία, όπως τονίστηκε και παραπάνω, δεν εγγυάται πλέον, για πολλούς, την οικονομική ασφάλεια και την αίσθηση σιγουριάς που κάποτε θεωρούνταν δεδομένη.

Νίκος Γιαννόπουλος

Το πρόβλημα είναι τόσο σοβαρό όσο ακούγεται. Επίσης είναι διεθνές, δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Μελέτες στο εξωτερικό έχουν καταδείξει τα τελευταία χρόνια ότι οι οι βασικότεροι λόγοι καθυστέρησης του εξιτηρίου είναι η έλλειψη δομών μακροχρόνιας φροντίδας, η απουσία φροντιστή και η υψηλή εξάρτηση του ασθενούς στην καθημερινότητά του.

Η εικόνα στο εξωτερικό και η ενδεδειγμένη λύση

Ηδη από την προηγούμενη δεκαετία στην Αγγλία γνώριζαν ότι οι ημέρες καθυστέρησεις μέχρι το εξιτήριο αντιστοιχούσαν στο 21% του συνολικού χρόνου νοσηλείας. Οι σημαντικότεροι λόγοι ήταν οι καθυστερήσεις στην κοινωνική υποστήριξη και στην εύρεση κατάλληλης δομής φροντίδας.

Στη Σκωτία καταγράφηκαν 705.952 ημέρες νοσηλείας μέσα σε έναν χρόνο από ασθενείς που είχαν ήδη κριθεί έτοιμοι για εξιτήριο. Αυτό αντιστοιχεί κατά μέσο όρο σε 1.934 νοσοκομειακά κρεβάτια την ημέρα που καταλαμβάνονταν από ασθενείς με καθυστερημένο εξιτήριο.

Στην Αγγλία, τον Δεκέμβριο του 2022, κατά μέσο όρο 13.440 ασθενείς ημερησίως παρέμεναν στο νοσοκομείο παρότι δεν πληρούσαν πλέον τα κριτήρια νοσηλείας. Περίπου το ένα τέταρτο περίμενε κατ’ οίκον φροντίδα και ένα άλλο σημαντικό ποσοστό περίμενε θέση σε δομή φροντίδας.

Ποια είναι η λύση; Η αύξηση της διαθεσιμότητας κλινών σε μονάδες φροντίδας οδηγεί σε μείωση των καθυστερημένων εξιτηρίων. Δηλαδή, όσο καλύτερα λειτουργεί η κοινωνική φροντίδα, τόσο πιο εύκολα αποσυμφορούνται τα νοσοκομεία. Και εδώ προκύπτει το πραγματικό πρόβλημα ή μάλλον η πιο σόβαρή του διάσταση. Χρειάζονται άμεσα επενδύσεις ως προς αυτό αλλά τα κράτη μοιάζουν διστακτικά και να αποφάσιστα.

Η παρατεταμένη παραμονή στο νοσοκομείο πάντως ασθενούς ο οποίος έχει λάβει ήδη την απαιτούμενη θεραπεία και έχει ανταποκριθεί σ’ αυτή κρύβει σημαντικά ρίσκα για τον ίδιο τον ασθενή.

Εγκυμονεί κινδύνους σοβαρών ενδονοσοκομειαμών λοιμώξεων, λειτουργικής έκπτωσης λόγω ακινησίας, ακόμα και παραληρήματος κυρίως αν μιλάμε για ηλικιωμένους.

Τι συμβαίνει στην Ελλάδα

Στη χώρα μας open data γι’ αυτό το ζήτημα δεν υπάρχουν. Ξέρουμε όμως ότι η Ελλάδα διαθέτει μία από τις χαμηλότερες αναλογίες νοσηλευτικού προσωπικού στην Ευρώπη, γεγονός που επιβαρύνει συνολικά τη φροντίδα των ασθενών.

Ξέρουμε επίσης ότι οι ιδικοί συμφωνούν ότι η απουσία επαρκών υπηρεσιών μακροχρόνιας και κοινοτικής φροντίδας μεταφέρει πίεση στα νοσοκομεία, τα οποία καλούνται να καλύψουν ανάγκες που δεν είναι αμιγώς ιατρικές. Μόνο που τα ελληνικά δημόσια νοσοκομεία δεν έχουν αυτήν την πολυτέλεια. Είναι υποστελεχωμένα και μόλις και μετά βίας εξυπηρετούν τα πιο άμεσα και επείγοντα περιστατικά.

Ανθρωποι του χώρου της υγείας επισημαίνουν ότι το φαινόμενο δεν είναι άγνωστο, κυρίως όταν πρόκειται για ηλικιωμένους ή ασθενείς με αυξημένες ανάγκες φροντίδας, οι οποίοι δεν μπορούν να επιστρέψουν άμεσα στο σπίτι ή να βρουν θέση σε κατάλληλη δομή.

Σε μια χώρα που γερνά δημογραφικά και εξακολουθεί να διαθέτει περιορισμένες υπηρεσίες μακροχρόνιας και κοινοτικής φροντίδας, το ζήτημα αναμένεται να αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη σημασία τα επόμενα χρόνια. Με άλλα λόγια θέλουμε εν προκειμένω περισσότερο, αποτελεσματικότερο και πιο γενναίο στις παροχές του κοινωνικό κράτος.

Σε κάθε περίπτωση, ενα νοσοκομείο έχει αποστολή να θεραπεύει, όχι να υποκαθιστά το σπίτι, την οικογένεια ή τις κοινωνικές δομές που λείπουν. Κι όμως, για ορισμένους ανθρώπους, το εξιτήριο δεν σημαίνει το τέλος της δοκιμασίας, αλλά την αρχή μιας νέας αβεβαιότητας: πού θα πάνε και ποιος θα τους φροντίσει.

Καθώς ο πληθυσμός γερνά και οι ανάγκες αυξάνονται, η πρόκληση δεν αφορά μόνο το σύστημα υγείας, αλλά συνολικά το κοινωνικό κράτος και την ικανότητά του να στηρίζει τους πιο ευάλωτους όταν κλείνει η πόρτα του νοσοκομείου.

Νίκος Γιαννόπουλος

Πρώτα, ας δούμε τα επίσημα στοιχεία που σίγουρα κατεδεικνύουν τη δυσκολία του εγχειρήματος της χαρτογράφησης. Σύμφωνα μ’ αυτά, οι εργαζόμενοι που δηλώνουν επίσημα ότι δουλεύουν και σε δεύτερη εργασία είναι πάρα πολύ λίγοι, μόλις το 1,5% του σχετικού συνόλου. Είναι όμως αρκετά περισσότεροι οι εργαζόμενοι που εργάζονται υπερωριακά και πολύ περισσότεροι όσοι αποκτούν εισόδημα από “ελεύθερες” ή περιστασιακές επαγγελματικές δραστηριότητες.

Η οικονομία της δεύτερης εργασίας

Να δώσουμε παραδείγματα για να γίνει κατανοητό ότι το “μέγεθος” της οικονομίας της δεύτερης εργασίας είναι αρκετά μεγαλύτερο από ότι δείχνουν τα πραγματικά νούμερα. Ουδείς εκπαδευτικός, πλην σπανιότατων εξαιρέσεων, δηλώνει τα ιδιαίτερα μαθήματα που κάνει είτε με φυσική παρουσία είτε on line. Σε δουλειές όποιουδήποτε τύπου με τη μορφή του freelance είναι και πάλι πολύ πιθανό το ενδεχόμενο της φοροαποφυγής, ιδιαίτερα αν μιλάμε για μικρά ποσά αμοιβής. 

Υπάρχουν δε εργαζόμενοι που αναζητούν και παίρνουν δεύτερο μεροκάματο, σε αγροτικές εργασίες ή εργασίες υδραυλικού ή ηλεκτρικού χωρίς επίσης να τις δηλώνουν. Η γκάμα είναι ατελείωτη, θα μπορούσαμε να γράφουμε για ώρες. Τις δε εποχιακές εργασίες μερικής απασχόλησης δεν τις αναφέρουμε καν.

Φαίνεται επίσης, χωρίς αυτό να “χαρτογραφείται” αντιστοίχως, ότι η χρήση μεθόδων της gig economy παίζει το δικό τους ξεχωριστό ρόλο. Μία δουλειά που μπορεί να γίνεται μέσα σε δύο ώρες ή μόνο σε μία ημέρα της εβδομάδας (ειδικά σε τομείς της σύγχρονης τεχνολογίας) δεν είναι δυνατόν να εντοπιστούν από το φορολογικό σύστημα. Ωστόσο, αποφέρουν χρήματα στους επαγγελματίες που τις προτιμούν ή “εξαναγκάζονται” σ’ αυτές. Ακόμα και στο Τik-Tok μπορεί να δουλέψει κανείς σήμερα, όπως παρουσιάσαμε σε άλλο ρεπορτάζ του Libre προ μηνός.

Είναι, λοιπόν, σαφές ότι δεν μιλάμε πλέον μόνο για μια δεύτερη σύμβαση εργασίας. Αντιθέτως, πρόκειται για μία κατάσταση κατά την οποία το εισόδημα “παράγεται” από πολλές μικρές πηγές: λίγες ώρες freelancing, περιστασιακές υπηρεσίες, ψηφιακές πλατφόρμες, εποχική απασχόληση ή μικρές ιδιωτικές δουλειές.

Οι Ελληνες δουλεύουν πολύ και παντού

Σε κάθε περίπτωση πάντως, ακόμα και αν κανείς εκμεταλλεύεται τα όποια “πλεονεκτήματα” της gig economy,  οι στατιστικές δείχνουν ότι οι Ελληνες δουλεύουν πολύ (φανταστείτε να υπήρχε πρόσβαση και στις εντελώς αχαρτογράφητες ασχολίες).

Ο ΟΟΣΑ έχει καταδείξει πολλές φορές τα τελευταία χρόνια ότι ένα μεγάλο μέτος των εργαζόμενων στην Ελλάδα σχετίζεται με πολλαπλές μορφές απασχόληση. Την ίδια ώρα η Eurofound έχει αποδείξει ότι οι Ελληνες συγκαταλέγονται στους Ευρωπαίους με τις περισσότερες εβδομαδιαίες ώρες εργασίας.

Ταυτόχρονα συμβαίνει και το ακόλουθο:  Οπως αναφέρει ο e-ΕΦΚΑ, η ετήσια εκκαθάριση ασφαλιστικών εισφορών για το έτος 2024 αφορούσε 345.993 ασφαλισμένους με παράλληλη μισθωτή απασχόληση και μη μισθωτή δραστηριότητα. Τι σημαίνει πρακτικά αυτό; Οτι σχεδόν 346.000 άνθρωποι βρέθηκαν στο σύστημα του e-ΕΦΚΑ ως πρόσωπα που συνδύαζαν τη μισθωτή εργασία με τη δραστηριότητα ως ελεύθεροι επαγγελματίες ή αυτοαπασχολούμενοι. Δείχνει μία συγκεκριμένη τάση το συγκεκριμένο στοιχείο που σχεδόν σίγουρα είναι μεγαλύτερη από αυτή που μπορεί να “αποδείξει” ο ΕΦΚΑ.  

Σε κάθε περίπτωση φαίνεται ότι φτάνουμε στο συμπέρασμα ότι ο μέσος μισθός δεν εξασφαλίζει ποιότητα ζωής σ’ έναν εργαζόμενο και έτσι προκύπτει η ανάγκη εύρεσης δεύτερης απασχόλησης.

Στην Ελλάδα παρατηρείται ένα στοιχείο που δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να αγνοείται: Πολλοί εργαζόμενοι συγκεντρώνονται σε χαμηλές και μεσαίες αποδοχές ενώ συγκριτικά  λίγες θέσεις προσφέρουν μεγάλους ή πολύ μεγάλους μισθούς. Παράλληλα, ένας μισθός συχνά δεν «κλιμακώνεται» με την εμπειρία όσο θα περίμενε κανείς. Φτάνει κάποιος στα 45 και οι αποδοχές του δεν είναι σημαντικά αυξημένες σε σχέση με πριν από 10 χρόνια.

Παράλληλα, σε μία Ελλάδα η οποία την τελευταία 15ετία βίωσε αλλεπάλληλες κρίσεις (οικονομική, υγειονομική, πληθωριστική κτλ) οι εργαζόμενοι αναζητούν διεξόδους έτσι ώστε να διασφαλίσουν περισσότερα χρήματα. Δεν πρόκειται για επιλογή αλλά για έναν έμμεσο εξαναγκασμό στον οποίο οδηγούν οι αυξημένες ανάγκες της σύγχρονης ζωής.

Πλέον, για χιλιάδες εργαζόμενους στην Ελλάδα, ο μισθός δεν είναι πια μία πηγή εισοδήματος, αλλά μόνο η πρώτη από πολλές που χρειάζονται για να βγει ο μήνας.

Τι σημαίνει η δεύτερη δουλειά

Το ερώτημα, πλέον, δεν είναι μόνο πόσοι έχουν δεύτερη δουλειά, αλλά τι σημαίνει αυτή η πολλαπλότητα εισοδημάτων για το πώς ζουν, εργάζονται και σχεδιάζουν το μέλλον τους οι εργαζόμενοι στη χώρα.

Τελικά, αυτό που αποκαλούμε “δεύτερη δουλειά” δεν λειτουργεί πια ως εξαίρεση ή ως συμπληρωματικό εισόδημα σε λίγους κλάδους, αλλά ως ένδειξη μιας ευρύτερης μεταβολής στην αγορά εργασίας. Για ένα ολοένα και μεγαλύτερο μέρος των εργαζομένων, ο μισθός από μία μόνο απασχόληση δεν επαρκεί για να καλύψει το συνολικό κόστος διαβίωσης.

Έτσι, η καθημερινότητα οργανώνεται γύρω από πολλαπλές δραστηριότητες, διαφορετικά ωράρια και ευκαιριακές πηγές εισοδήματος. Το φαινόμενο αυτό δεν αποτυπώνει μόνο οικονομική πίεση, αλλά και μια νέα εργασιακή κανονικότητα, όπου η σταθερότητα δίνει τη θέση της στην ευελιξία της ανάγκης. Και το ζητούμενο πλέον δεν είναι αν αυτό είναι προσωρινό, αλλά αν έχει γίνει μόνιμο.

Και κάτι τελευταίο: Η πολιτεία καλείται να “εντοπίσει” και να καταγράψει το φαινόμενο, όχι μόνο για φορολογικούς λόγους αλλά και για λόγους κοινωνικής δικαιοσύνης.