Το 2024 καταγράφηκαν λεκτικές επιθέσεις κατά δημοσιογράφων σε Ελλάδα, Ιρλανδία, Ιταλία, Μάλτα, Ρουμανία, Σλοβακία, Σλοβενία και Σουηδία. Αυτές οι επιθέσεις ήταν σε αρκετές περιπτώσεις διαδικτυακές ή κατά τη διάρκεια διαμαρτυριών, και συχνά προήλθαν από πολιτικούς ή υποστηρικτές τους.

Πράξεις φυσικής βίας, συχνά σε διαδηλώσεις, παρατηρήθηκαν στην Ελλάδα, την Κροατία, τη Γερμανία, την Ιταλία, τη Σλοβακία και τη Γερμανία. Σε Γαλλία, Γερμανία, Ελλάδα, Ουγγαρία και Ισπανία, πράξεις βίας κατά δημοσιογράφων προήλθαν από την αστυνομία.

Ο αριθμός των ΜΜΕ στην Ελλάδα είναι τόσο μεγάλος που το τοπίο δείχνει να έχει ποικιλία. Ωστόσο η ιδιοκτησία των μεγάλων δημοσιογραφικών οργανισμών της χώρας είναι συγκεντρωμένη στα χέρια ισχυρών επιχειρηματιών με επιρροή και συμφέροντα σε άλλους τομείς της οικονομίας. Ο ιδιωτικός τομέας κυριαρχείται από ένα μικρό αριθμό ισχυρών, πλούσιων οικογενειών με εκτεταμένα συμφέροντα σε σημαντικούς τομείς και συμβόλαια με την κυβέρνηση για δημόσια έργα. Κατά βάση, εφοπλιστές και μεγαλοεπενδυτές είναι αυτοί που κυριαρχούν. Οι ιδιοκτήτες αυτοί χρησιμοποιούν τα μίντια ως μέσα επιρροής και πίεσης.

Η κατανομή της κρατικής διαφήμισης στην Ελλάδα εξακολουθεί να αποτελεί πεδίο κριτικής για έλλειψη διαφάνειας και πιθανή μεροληψία. Η κρατική διαφήμιση έχει ορισμένες φορές κατανεμηθεί με τρόπους που ωφελούν ΜΜΕ που στηρίζουν την κυβέρνηση, εγείροντας ερωτήματα για την έμμεση επιρροή της κυβέρνησης στο περιεχόμενό τους. Δεν υπήρξαν σημαντικές αλλαγές μέσα στο 2024. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο δικό του ψήφισμα υπογράμμισε ότι η Ελλάδα θα πρέπει να εξασφαλίσει την διαφάνεια στην κατανομή των δημόσιων πόρων προς τα ΜΜΕ.

Η ανεξαρτησία και η αποτελεσματικότητα των κρατικών μέσων στην Ελλάδα εξακολουθεί να προκαλεί ανησυχία. Το 2024 το Διεθνές Ινστιτούτο Τύπου και το Ερευνητικό Κέντρο ΜΜΕ και Δημοσιογραφίας δημοσίευσαν μια έκθεση που κατέγραφε σημαντικά ζητήματα για την ανεξαρτησία του συγκεκριμένου δημόσιου τομέα στην Ελλάδα. Η έκθεση υπογραμμίζει ότι η ΕΡΤ δέχεται πολιτικές και οικονομικές πιέσεις με τη συχνή αντικατάσταση των στελεχών σε κάθε αλλαγή κυβέρνησης να δημιουργεί προβλήματα στην σταθερότητα και την ανεξαρτησία της.

Το Εθνικό Ραδιοτηλεοπτικό Συμβούλιο και η Αρχή Διασφάλισης Απορρήτου των Επικοινωνιών λειτουργούν ως ρυθμιστικές αρχές για το μιντιακό τοπίο στη χώρα και η ανεξαρτησία και των δύο αμφισβητείται λόγω πολιτικής επιρροής στον διορισμό των μελών τους. Τα μέλη του ΕΣΡ διορίζονται από κοινοβουλευτική επιτροπή στην οποία το κυβερνών κόμμα έχει την πλειοψηφία. Τόσο το ΕΣΡ όσο και η ΑΔΑΕ φέρονται να αντιμετωπίζουν προβλήματα στους οικονομικούς πόρους, που εμποδίζουν την αποτελεσματικότητα του ελέγχου και την επιβολή των κανονισμών. Σε αυτόν τον τομέα και άλλους το EMFA (European Media Freedom Act ) έχει ζητήσει την αναδιάρθρωση των εθνικών κανόνων για τα ΜΜΕ ώστε να ευθυγραμμίζονται με τους ευρωπαϊκούς κανόνες. Ωστόσο δεν έχουν καταγραφεί σημαντικές αλλαγές στο ρυθμιστικό πλαίσιο και δεν έχουν υπάρξει σημαντικές βελτιώσεις στην ελευθερία του Τύπου.

Από το 2024 τα social media παραμένουν η βασική πηγή ενημέρωσης για τους Έλληνες (61%), παρά το γεγονός ότι οι πλατφόρμες που προτιμούν έχουν αλλάξει. Μόλις το 44% χρησιμοποιεί το Facebook ως πηγή ενημέρωσης, ενώ το 2016 το αντίστοιχο ποσοστό ήταν στο 68%. Το Instagram και το TikTok το προτιμούν για ενημέρωση σε ποσοστό 20% και 14% αντίστοιχα.

Τον Φεβρουάριο του 2024 η Ελλάδα πέρασε τον ν.5099/2024 για την εναρμόνιση με τις οδηγίες της Ε.Ε. για τις ψηφιακές υπηρεσίες, εισάγοντας μια σειρά υποχρεώσεων προς τις online πλατφόρμες για υπεύθυνη διαχείριση του περιεχομένου. Παρότι αυτά τα μέτρα στόχευαν στην αντιμετώπιση παράνομου περιεχομένου και παραπληροφόρησης, υπάρχουν ανησυχίες για ενδεχόμενη κακοδιαχείριση και λογοκρισία. Οι επικριτές επισημαίνουν ότι τα θολά κριτήρια για την διαχείριση περιεχομένων θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε αυθαιρεσίες και καταπίεση στην ελευθερία του λόγου.

Τον Δεκέμβριο του 2024 η Ελλάδα ανακοίνωσε την εθνική στρατηγική για να προστατεύσει τους ανηλίκους από τον εθισμό στο διαδίκτυο και την κακή χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Παρότι το μέτρο έγινε ευρέως αποδεκτό, υπάρχουν ενστάσεις πως δεν αντιμετωπίζει τα πιο σημαντικά συστημικά ζητήματα. Η στρατηγική που περιλαμβάνει μια εξειδικευμένη ιστοσελίδα για οδηγίες προς τους γονείς εστιάζει κυρίως στην ατομική συμπεριφορά του χρήστη και την ευθύνη του γονέα και όχι στη ρίζα που προκαλεί το πρόβλημα, όπως οι αλγόριθμοι και η έλλειψη λογοδοσίας από πλατφόρμες.

Η εμπιστοσύνη του κοινού προς τα ελληνικά ΜΜΕ παραμένει χαμηλή ιδιαίτερα για τα έντυπα, το ραδιόφωνο και την τηλεόραση τόσο για τα δημόσια όσο και για τα ιδιωτικά μέσα. Το 2024 η έκθεση για τα ψηφιακά νέα του Ινστιτούτου Reuters κατέγραψε ότι μόλις το 23% των Ελλήνων εκφράζει εμπιστοσύνη προς τα μίντια γενικά, τοποθετώντας την Ελλάδα στην τελευταία θέση από τις 47 χώρες με τις οποίες ασχολήθηκε. Τα χαμηλά επίπεδα εμπιστοσύνης καταγράφηκαν σε όλες τις δημογραφικές ομάδες, όμως ήταν ιδιαίτερα χαμηλά στη νεολαία και σε όσους δηλώνουν πως ανήκουν στην Αριστερά. Τα τοπικά μέσα ενημέρωσης εξακολουθούν να παρουσιάζουν μεγαλύτερα ποσοστά εμπιστοσύνης σε σχέση με τα μέσα εθνικής εμβέλειας.

Στην Ελλάδα δημοσιογράφοι αντιμετώπισαν αρκετά περιστατικά λεκτικών και σωματικών επιθέσεων. Την ώρα που πραγματοποιούσε ρεπορτάζ για πυρκαγιά σε προάστιο της Αθήνας, ο δημοσιογράφος του Alpha TV, Φροίξος Δρακοντίδης δέχθηκε χτυπήματα και σπρωξίματα. Κατά την κάλυψη διαμαρτυρίας των εποχιακών πυροσβεστών στην Αθήνα, ο δημοσιογράφος Γιώργος Ανδρούτσος του Ριζοσπάστη δέχθηκε επίθεση από την αστυνομία. Ο Ανδρούτσος δήλωσε την επαγγελματική του ιδιότητα, όμως αστυνομικοί τον έριξαν κάτω, τον χτύπησαν και του πέρασαν χειροπέδες. Μεταφέρθηκε στον Ευαγγελισμό για νοσηλεία και στη συνέχεια αφέθηκε ελεύθερος, όμως παραμένει υπόδικος.

Μια έκθεση που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο του 2024 ανέλυσε εις βάθος την κατάσταση της πρόσβασης σε πληροφορία και δημόσια έγγραφα στην Ελλάδα, με το βλέμμα στην εφαρμογή της ελευθερίας της πληροφορίας και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν δημοσιογράφοι και πολίτες σχετικά με το δικαίωμα πρόσβασης σε δημόσια δεδομένα. Η έρευνα διαπίστωσε ότι παρά την ύπαρξη της νομοθεσίας για την ελευθερία της ενημέρωσης, παρουσιάζονται σημαντικά προβλήματα στην πρόσβαση σε δημόσια έγγραφα και πληροφόρηση, ενώ τα αιτήματα πολλές φορές αντιμετωπίζουν μεγάλες καθυστερήσεις ή απλά αρνήσεις με έωλα επιχειρήματα. Αυτό εξακολουθεί να δυσχεραίνει την δυνατότητα του κοινού και των μίντια να πιέσουν για κυβερνητική λογοδοσία.

Στην Ελλάδα έχουν πραγματοποιηθεί συζητήσεις για αναμόρφωση των κρατικών ΜΜΕ προκειμένου να εναρμονιστούν με την ευρωπαϊκή νομοθεσία, όμως δεν έχουν ακόμη οδηγήσει σε σημαντικές αλλαγές στο ρυθμιστικό πλαίσιο. Παρότι έχουν εισαχθεί κάποια σημαντικά στοιχεία στην ελληνική νομοθεσία, άλλα σημαντικά σημεία αγνοούνται.

Η Ελλάδα δεν έχει εναρμονιστεί πλήρως με τις προτάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης για την αντιμετώπιση των αγωγών SLAPP. Αυτό δημιουργεί σημαντικά κενά στην προστασία της ελευθερίας του Τύπου και την ασφάλεια των δημοσιογράφων σε μια χώρα όπου συχνά αντιμετωπίζουν απειλές και παρενόχληση. Το Διεθνές Ινστιτούτο Τύπου έχει ήδη ζητήσει από της ελληνικές αρχές να ενσωματώσουν την οδηγία της Ε.Ε. για τις αγωγές SLAPP, υπογραμμίζοντας τη σημασία της προστασίας των δημοσιογράφων και της δημόσιας συμμετοχής, αλλά ακόμη δεν έχει αναληφθεί καμία δράση.

Σε πιο πρόσφατα αποκατασταθείσες δημοκρατίες της ΕΕ, όπως η Σλοβακία, η Σλοβενία ​​και η Πολωνία, αναφέρει ότι το κράτος δικαίου «μπορεί να ταλαντεύεται γρήγορα – είτε προς την ανάκαμψη είτε προς την παρακμή.

Ο Balázs Dénes, ο εκτελεστικός διευθυντής της Ένωσης Πολιτικών Ελευθεριών για την Ευρώπη, όπως είναι επίσημα γνωστή η Liberties, δήλωσε ότι η έκθεσή της 600 σελίδων – που χρησιμοποιήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην παρακολούθησή της για το κράτος δικαίου – έδειξε ότι η ΕΕ πρέπει να ενεργήσει πιο γρήγορα ενάντια σε σαφείς οπισθοδρόμηση του κράτους δικαίου.

• «Η ουσία είναι ότι η Επιτροπή, ολόκληρη η ΕΕ, βρίσκεται σε μια πολύ ισχυρή εργαλειοθήκη, αλλά είναι απρόθυμοι να τη χρησιμοποιήσουν γρήγορα και δυναμικά», είπε ο Dénes. «Είμαστε ανήσυχοι από την έλλειψη σοβαρής ανάλυσης του τι συμβαίνει στην πραγματικότητα σε ορισμένα μέρη».

Θα μπορούσαν και θα έπρεπε να εφαρμοστούν μέτρα όπως οι διαδικασίες επί παραβάσει ή η υπό όρους δέσμευση κονδυλίων της ΕΕ, είπε, αλλά οι Βρυξέλλες ήταν «σαν παρευρισκόμενοι. Αποτυγχάνουν να συνειδητοποιήσουν ότι ορισμένες κυβερνήσεις καταστρέφουν σκόπιμα τους ελέγχους και τις ισορροπίες».

Η περίπτωση της Ουγγαρίας, όπου τα πλέον συστημικά ζητήματα κράτους δικαίου παραμένουν άλυτα παρά κάποιες νομοθετικές αλλαγές, υπογράμμισε «πόσο άσχημα μπορούν να εξελιχθούν τα πράγματα», είπε ο Dénes, «στο βαθμό που λειτουργεί πλέον ως πηγή έμπνευσης σε ανθρώπους όπως Είμαι”.

Στη Γαλλία, ανέφερε η έκθεση, οι αλλαγές στις συντάξεις του περασμένου έτους «θεσπίστηκαν σε μια εμφανώς αντιδημοκρατική νομοθετική διαδικασία» αφού η κυβέρνηση χρησιμοποίησε ειδικές συνταγματικές εξουσίες, ενώ οι δημοσιογράφοι στη Γερμανία αντιμετωπίζουν πλέον ποινική δίωξη εάν δημοσίευαν δικαστικές αποφάσεις που δεν είναι προσβάσιμες στο κοινό. Στην Ιταλία και τη Σουηδία, των οποίων οι κυβερνήσεις ηγούνται και υποστηρίζονται αντίστοιχα από ακροδεξιά κόμματα, οι εταίροι του Liberties ανέφεραν οπισθοδρόμηση του κράτους δικαίου σε τομείς όπως το δικαστικό σύστημα, η ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και ο πλουραλισμός, ο χώρος των πολιτών και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

• Στη Σλοβακία, ένας λαϊκιστής πρωθυπουργός, ο Ρόμπερτ Φίκο, «διάρθρωνε συστηματικά τις δημοκρατικές δομές», ενώ στη γειτονική Σλοβενία, μια φιλοδημοκρατική κυβέρνηση εργαζόταν για να αντιστρέψει τις συνεχείς προσπάθειες του λαϊκιστή προκατόχου της να υπονομεύσει τους δημοκρατικούς κανόνες.

Η Πολωνία, της οποίας η νέα κυβέρνηση πάλευε να αποκαταστήσει τη φιλελεύθερη δημοκρατία μετά από οκτώ χρόνια σύλληψης του λαϊκιστικού κράτους, τόνισε «την πρόκληση της αποκατάστασης του κράτους δικαίου χωρίς να παραβιαστούν τα ίδια τα νομικά θεμέλια που επιδιώκει να αναβιώσει», ανέφερε η Liberties. Ο Σλοβάκος Φίκο είπε ότι οι προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις, συμπεριλαμβανομένης της κατάργησης της ειδικής εισαγγελίας που ασχολείται με τη διαφθορά υψηλού επιπέδου, είναι απαραίτητες για να τερματιστεί η μεροληψία εναντίον του κόμματός του Smer-SSD, αλλά οι επικριτές λένε ότι οι αλλαγές θα προστατεύσουν τους πολιτικούς και επιχειρηματικούς του συμμάχους. Ο νέος πρωθυπουργός της Πολωνίας, Ντόναλντ Τουσκ, υποσχέθηκε να αποκαταστήσει τα πρότυπα της ΕΕ για να ξεμπλοκάρει τη χρηματοδότηση δεκάδων δισεκατομμυρίων που συγκρατούν οι Βρυξέλλες για τις κατηγορίες της δημοκρατικής οπισθοδρόμησης κατά τη διάρκεια οκτώ ετών διακυβέρνησης από το εθνικιστικό κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη.

Ωστόσο, οι πρώιμες προσπάθειες της νέας κυβέρνησης να εκδιώξει τους πιστούς εθνικιστές από βασικούς ρόλους και να αποκαταστήσει την ουδετερότητα στο δικαστικό σώμα, στα μέσα ενημέρωσης και σε άλλα βασικά κρατικά όργανα, έχουν επικριθεί ως παράνομες από τους ηγέτες του PiS, με ορισμένους νομικούς εμπειρογνώμονες να εγείρουν αμφιβολίες. Ο Dénes είπε ότι μια σαφής ένδειξη της κατεύθυνσης του ταξιδιού μιας κυβέρνησης ήταν η προσέγγισή της στον αστικό χώρο, και ιδιαίτερα η μεταχείριση των πολιτικών δικαιωμάτων και άλλων ΜΚΟ. «Ακόμη και χώρες όπως η Γαλλία και η Γερμανία περιορίζουν αυτό το διάστημα», είπε.

• «Ο Φίκο είπε μέρες μετά την εκλογή του στοχοποίησε τις ΜΚΟ και στη Σουηδία οι [ακροδεξιοί] Σουηδοί Δημοκράτες άρχισαν να τις βάζουν στο στόχαστρο, μόλις σχηματίστηκε η κυβέρνηση που υποστηρίζουν. Είναι ένας ισχυρός δείκτης σεβασμού για το κράτος δικαίου».

Ανάμεσα σε άλλους περιορισμούς του αστικού χώρου, η έκθεση τόνισε, ειδικότερα, τους περιορισμούς στις ειρηνικές διαμαρτυρίες, οι οποίοι, όπως είπε, αυξήθηκαν σημαντικά σε αρκετές χώρες το 2023 – συμπεριλαμβανομένων εκείνων που υποστήριζαν από καιρό το δικαίωμα στην ειρηνική συγκέντρωση.

Το Βέλγιο, η Βουλγαρία, η Τσεχική Δημοκρατία, η Εσθονία, η Γερμανία, η Ουγγαρία και η Σουηδία εισήγαγαν απαγορεύσεις διαμαρτυρίας, συχνά για τη σύγκρουση Ισραήλ-Γάζας, ανέφερε η Liberties, ενώ ορισμένοι περιορίζουν επίσης την ελευθερία του λόγου, ιδίως όσον αφορά τα φιλοπαλαιστινιακά μηνύματα ή σύμβολα.

Οι διαδηλωτές για το κλίμα ξεχώρισαν επίσης οι αρχές, ειδικά σε χώρες της δυτικής Ευρώπης όπως το Βέλγιο, η Γερμανία, η Ιταλία και η Σουηδία, αναφέρει η έκθεση, με τις συλλήψεις και τις διώξεις για μη βίαιες διαδηλώσεις συχνές και αυξανόμενες.

Στο κεφάλαιο για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, η έκθεση αναφέρει ότι η συγκέντρωση της ιδιοκτησίας των μέσων ενημέρωσης αποτελεί ανησυχία σε πολλά κράτη μέλη, όπως και οι λεκτικές και σωματικές επιθέσεις σε δημοσιογράφους, που καταγράφηκαν το 2023 σε 10 κράτη μέλη της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της Γαλλίας, της Γερμανίας και της Σουηδίας. Όσον αφορά τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η Liberties είπε ότι η παραβίαση των δικαιωμάτων των προσφύγων και των μεταναστών παραμένει «ένα τρομερό ζήτημα» μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ, με τις λεγόμενες απωθήσεις να νομιμοποιούνται σε πολλές περιπτώσεις και τα δικαιώματα των ασυνόδευτων ανηλίκων να υποχωρούν.

Περιέγραψε τα συστήματα δικαιοσύνης ως «πολιτικοποιημένα, υποχρηματοδοτούμενα και άδικα», λέγοντας ότι ενώ χώρες όπως η Σουηδία είχαν λάβει μέτρα για να αποπολιτικοποιήσουν τις διαδικασίες επιλογής δικαστών, η πολιτικοποίηση παραμένει κίνδυνος στη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ελλάδα, την Ουγγαρία και τη Σλοβακία.

Στη Γερμανία, το Βέλγιο, την Τσεχική Δημοκρατία και τη Σλοβακία, οι μηχανισμοί λογοδοσίας θα μπορούσαν θεωρητικά να επιτρέψουν την «άσκηση πολιτικής πίεσης από την εκτελεστική εξουσία επί των δικαστών» – ειδικά εάν εξτρεμιστικά κόμματα έρθουν στην εξουσία, προειδοποίησε.

Στην Ελλάδα, την Ιταλία και τη Σλοβακία, οι πολιτικοί επέκριναν ανοιχτά δικαστικές αποφάσεις ή έδωσαν οδηγίες σε υποθέσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη, ενώ η άρνηση των κυβερνήσεων να συμμορφωθούν με τις αποφάσεις για υποθέσεις ασύλου και προστασίας των συνόρων έφτασε σε υψηλά επίπεδα ρεκόρ στην Ελλάδα και το Βέλγιο.

Πηγή: theguardian.com