Σπύρος Σιδέρης

Στον πυρήνα του αδιεξόδου βρίσκεται το Λεβιάθαν, το μεγαλύτερο ισραηλινό κοίτασμα φυσικού αερίου, που διαχειρίζεται η Chevron μαζί με εταίρους, και μια σύμβαση που από γεωοικονομικό επίτευγμα μετατράπηκε σε γεωπολιτικό μοχλό πίεσης.

Πίσω από τα τιμολόγια και τις ροές, ξεδιπλώνεται ένα τοπίο όπου η ενέργεια λειτουργεί ως νόμισμα ασφάλειας, εργαλείο διαπραγμάτευσης και βαρόμετρο της περιφερειακής ισορροπίας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Από το «ναι» στο μπλόκο

Τον Αύγουστο, η NewMed —εταίρος στο Λεβιάθαν— ανακοίνωσε συμφωνία για την προμήθεια περίπου 130 δισ. κ.μ. φυσικού αερίου στην Αίγυπτο έως το 2040, αξίας έως 35 δισ. δολαρίων. Ο τότε πανηγυρικός τόνος στο Ισραήλ έδινε έμφαση στα δημοσιονομικά οφέλη, στις θέσεις εργασίας και στη θωράκιση της χώρας ως «περιφερειακής ενεργειακής δύναμης».

Λίγες εβδομάδες αργότερα, ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου ζήτησε να μην προχωρήσει τίποτα χωρίς τη δική του ρητή έγκριση, ενώ το υπουργείο Ενέργειας προέβαλε «εκκρεμότητες τιμολόγησης στην εγχώρια αγορά» και «εθνικό συμφέρον κάλυψης των αναγκών της χώρας».

Η στάση αποδόθηκε επίσης σε πολιτική εργαλειοποίηση της ενέργειας: σύνδεση, δηλαδή, της συνέχειας των ροών με την προσήλωση του Καΐρου στις ρυθμίσεις ασφαλείας της Συνθήκης Ειρήνης του 1979 και ειδικότερα στο καθεστώς δυνάμεων στο Σινά.

Τι προβλέπει το πακέτο

Η νέα σύμβαση τροποποιεί το πλαίσιο του 2019 (έως 60 δισ. κ.μ. μέχρι το 2030) και το διπλασιάζει. Προβλέπει δύο φάσεις:
— από το 2026, περίπου 20 δισ. κ.μ. ετησίως ως «γέφυρα»·
— στη συνέχεια, άλλες 110 δισ. κ.μ. μετά την αναβάθμιση των διασυνδέσεων από το Λεβιάθαν προς τις αιγυπτιακές μονάδες LNG.

Το Λεβιάθαν εκτιμάται ότι διαθέτει περί τα 600 δισ. κ.μ. αποθεμάτων, με τη Chevron να κατέχει περίπου 40% και να έχει την επιχειρησιακή ευθύνη. Για την Αίγυπτο, το αέριο του Ισραήλ καλύπτει εθνικές ανάγκες και επιτρέπει επαναεξαγωγές LNG. Για το Ισραήλ, προσφέρει έσοδα, αγορές και στρατηγική μόχλευση.

Το επιχείρημα του Τελ Αβίβ και η αιγυπτιακή απάντηση

Επισήμως, το Ισραήλ επικαλείται την προτεραιότητα της εγχώριας αγοράς και «ορθολογική τιμολόγηση». Ανεπισήμως, η ασφάλεια και η περιφερειακή πολιτική βαραίνουν εξίσου: ο πόλεμος στη Γάζα, οι εντάσεις για το Σινά και ο ρόλος της Αιγύπτου σε συμφωνίες κατάπαυσης του πυρός επαναφέρουν την ενέργεια ως μοχλό. Από το Κάιρο, ο επικεφαλής της Κρατικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, Ντία Ρασουάν, χαρακτήρισε τη στάση του Ισραήλ «προκλητική» και με πολιτικές σκοπιμότητες, υπογραμμίζοντας ότι η Αίγυπτος δεν εξαρτάται από μία πηγή και έχει εναλλακτικά σχέδια. Τα στοιχεία είναι εύγλωττα: τον Ιούλιο οι ροές στο εθνικό δίκτυο έφτασαν περίπου 6,8 δισ. κυβ. πόδια/ημέρα, ενώ η παραγωγή κινήθηκε γύρω στα 4,21 δισ. κυβ. πόδια/ημέρα. Το 2024 άνοιξε μεγάλο κενό παραγωγής–ζήτησης (περίπου 47,5 έναντι 60 δισ. κ.μ.), που καθιστά κρίσιμες τις εισαγωγές ή/και τις ευέλικτες συμφωνίες.

Χρηματοοικονομικά και κόστη: το «μαύρο κουτί» της ρευστοποίησης

Κατά τον καθηγητή Χοσσάμ Αραφάτ (Πολυτεχνείο Καΐρου), το επιχείρημα ότι η Αίγυπτος «κερδίζει υπέρογκα» από αγορά–ρευστοποίηση–επαναεξαγωγή είναι παραπλανητικό:
— Τιμή εισαγωγής: 7,5–8 $/MMBtu.
— Τιμή επαναπώλησης: 13,5–14 $/MMBtu.

Με δεδομένα τα κόστη μεταφοράς, ρευστοποίησης, ναύλων και ασφάλισης, το περιθώριο δεν είναι «δώρο». Επιπλέον, το Ισραήλ δεν διαθέτει δικές του μονάδες LNG — άρα, για να εξάγει εκτός περιοχής, χρειάζεται την αιγυπτιακή υποδομή ή αγωγούς οδεύσεις με περιορισμούς. Αυτό εξηγεί γιατί ένα μπλόκο στις ροές βλάπτει και το Ισραήλ και τους εμπορικούς εταίρους του κοιτάσματος.

Ο αμερικανικός παράγοντας και η Chevron

Η Ουάσιγκτον σήκωσε τους τόνους, καθώς η Chevron—ως operator του Λεβιάθαν— βλέπει ημερήσιες απώλειες από αργοπορίες.

Η ακύρωση του ταξιδιού του Κρις Ράιτ στο Ισραήλ λειτούργησε ως μήνυμα ότι το συμβατικό πλαίσιο πρέπει να τηρείται και ότι η χρήση της ενέργειας ως πολιτικού μοχλού έχει όρια όταν αμερικανικά εταιρικά συμφέροντα επηρεάζονται.

Ταυτόχρονα, οι ΗΠΑ επιδιώκουν να σταθεροποιήσουν την αγορά LNG της Ανατολικής Μεσογείου, ένα buffer για την Ευρώπη σε σενάρια τιμών και ασφάλειας εφοδιασμού.

Τι πραγματικά άλλαξε σε τρεις μήνες;

Εύλογη η απορία του καθηγητή Αραφάτ: αν τα τιμολόγια, οι συνδέσεις και τα προγράμματα επέκτασης ήταν γνωστά, τι άλλαξε; Η απάντηση βρίσκεται λιγότερο στους αριθμούς και περισσότερο στο περιβάλλον ασφάλειας:

— ο πόλεμος στη Γάζα και η επιτήρηση στο Σινά,
— οι αμερικανικές προτεραιότητες για σταθερές ροές,
— η αιγυπτιακή στάση σε παύσεις πυρός και ανθρωπιστικούς διαδρόμους.

Σε αυτό το πλαίσιο, το Τελ Αβίβ επιμηκύνει τη διαπραγμάτευση για να μεγιστοποιήσει πολιτικά ανταλλάγματα. Το ρίσκο; Η υπεροχή του βραχυπρόθεσμου πολιτικού οφέλους έναντι του μακροπρόθεσμου ενεργειακού κέρδους, με κόστος αξιοπιστίας.

Επιπτώσεις και σενάρια

Βραχυπρόθεσμα
— Το Κάιρο καλύπτει το έλλειμμα με spot φορτία ή εναλλακτικές ροές.
— Το Τελ Αβίβ αντιμετωπίζει πίεση εσωτερικά (αγορά–τιμές) και εξωτερικά (εταίροι–ΗΠΑ).

Μεσοπρόθεσμα
— Αν επικρατήσει η λογική της αγοράς, το πακέτο θα επανεκκινήσει με τεχνικές τροποποιήσεις (χρονοδιαγράμματα, ρήτρες).
— Αν επικρατήσει η πολιτική, θα δούμε τμηματικές ροές, ρήτρες όρων ασφαλείας και χρησιμοποίηση των ποσοτήτων ως διαπραγματευτικό εργαλείο.

Στρατηγικά
— Η Ανατολική Μεσόγειος θα συνεχίσει να είναι πεδίο συνάθροισης εμπορικών και ασφάλειας συμφερόντων.
— Η Αίγυπτος, με τις υποδομές LNG, παραμένει ο κρίσιμος κόμβος για εξωπεριφερειακές εξαγωγές.
— Το Ισραήλ χρειάζεται προβλέψιμους διαύλους αν θέλει το Λεβιάθαν να είναι παγκόσμιος παίκτης και όχι μόνο περιφερειακός.

Είναι σαφές ότι το «πάγωμα» δεν είναι τεχνικό ατύχημα· είναι πολιτική επιλογή μέσα σε ένα ρευστό περιβάλλον ασφάλειας. Όποιος διαχειριστεί με επαγγελματισμό την εμπορική λογική χωρίς να ακυρώσει τα ασφαλείας/διπλωματικά αντανακλαστικά, θα κερδίσει. Στο μεταξύ, κάθε μέρα καθυστέρησης κοστίζει — σε χρήμα, σε αξιοπιστία και σε στρατηγικό κεφάλαιο για όλους τους εμπλεκόμενους.

Σπύρος Σιδέρης

Λίγες ημέρες πριν από τη δήλωση Σίσι, η αμερικανική Chevron και η ισραηλινή κρατική εταιρεία Natural Gas Lines ανακοίνωσαν την υπογραφή συμφωνίας για την κατασκευή του νέου αγωγού «Nitzana», που θα μεταφέρει φυσικό αέριο από το κοίτασμα Λεβιάθαν προς την Αίγυπτο. Σύμφωνα με την Chevron, το κοίτασμα Leviathan διαθέτει αποθέματα περίπου 600 δισ. κυβικών μέτρων, ενώ ο νέος αγωγός “Nitzana” προβλέπεται να αυξήσει τις ισραηλινές εξαγωγές προς την Αίγυπτο σε περισσότερα από 62 εκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου την ημέρα –δηλαδή πάνω από 6,2 δισ. κυβικά μέτρα ετησίως– μέσα στα επόμενα τρία χρόνια.

Η συμφωνία αυτή έρχεται να ενισχύσει μια ήδη υπάρχουσα συνεργασία: τον περασμένο μήνα, οι εταιρείες που εκμεταλλεύονται το Λεβιάθαν –η New Med του ομίλου Delek του Ισαάκ Τσούβα, η Chevron και η Ratio Energies– υπέγραψαν κολοσσιαία συμφωνία 35 δισ. δολαρίων για εξαγωγή φυσικού αερίου στην Αίγυπτο μέχρι το 2040. Ο Ισραηλινός υπουργός Ενέργειας Έλι Κοέν τη χαρακτήρισε «τη μεγαλύτερη στην ιστορία του Ισραήλ».

Για το Κάιρο, που διαθέτει μονάδες υγροποίησης LNG και εξάγει αέριο προς την Ευρώπη, η συμφωνία με το Ισραήλ αποτελεί κρίσιμο πυλώνα για την ενεργειακή του ασφάλεια και την προσέλκυση δυτικών επενδύσεων. Παράλληλα, δίνει στο Ισραήλ μια κερδοφόρα διέξοδο για τις πλεονάζουσες ποσότητες αερίου που δεν μπορεί να απορροφήσει η εσωτερική του αγορά.

Οι απειλές Νετανιάχου και το «βέτο» που δεν εφαρμόστηκε

Παρά την οικονομική λογική της συμφωνίας, ο Νετανιάχου προσπάθησε πρόσφατα να εμφανιστεί ως ρυθμιστής των εξελίξεων. Σύμφωνα με τη «Yisrael Hayom», ο Ισραηλινός πρωθυπουργός έδωσε εντολή να μη συνεχιστούν οι διαδικασίες χωρίς τη δική του έγκριση, επικαλούμενος υποτιθέμενη «μη τήρηση δεσμεύσεων» από την Αίγυπτο στο πλαίσιο της συμφωνίας ειρήνης. Η κίνηση ερμηνεύτηκε ως οικονομικός εκβιασμός, καθώς το Κάιρο αντιμετωπίζει σοβαρές δημοσιονομικές δυσκολίες και έχει ανάγκη από εισαγωγές φυσικού αερίου.

Ωστόσο, Αιγύπτιοι αναλυτές εκτιμούν ότι οι απειλές του Νετανιάχου είναι περισσότερο πολιτική χειρονομία προς το εσωτερικό παρά πραγματική στρατηγική. Ο πρώην υπουργός Πετρελαίου Οσάμα Καμάλ τονίζει ότι η Αίγυπτος «δεν θα αφήσει το αέριο να γίνει όπλο πίεσης» και ότι το Κάιρο διαθέτει εναλλακτικές πηγές τροφοδοσίας. Παρόμοια άποψη εκφράζει ο στρατηγικός αναλυτής Σαμίρ Φάρατζ, ο οποίος υπογραμμίζει ότι «οι οικονομικές ανάγκες υπερισχύουν των πολιτικών παιχνιδιών» και ότι το Ισραήλ δεν έχει την πολυτέλεια να μείνει με αδιάθετες ποσότητες αερίου.

Η απάντηση του Καΐρου: «Έχουμε εναλλακτικές»

Η επίσημη αιγυπτιακή απάντηση υπήρξε εξίσου αιχμηρή. Ο επικεφαλής της Κρατικής Υπηρεσίας Πληροφοριών Ντία Ρασουάν δήλωσε ότι αν ο Νετανιάχου «θέλει να ακυρώσει τη συμφωνία, ας το κάνει και ας αναλάβει το κόστος», επισημαίνοντας ότι το Ισραήλ εξαρτάται εξίσου –αν όχι περισσότερο– από την εξαγωγή του αερίου.

Ο Ρασουάν πρόσθεσε ότι η Αίγυπτος χρησιμοποιεί το ισραηλινό αέριο κυρίως για επανεξαγωγή και ότι έχει ήδη προετοιμάσει εναλλακτικά σενάρια για την κάλυψη των αναγκών της.

Στο ίδιο πνεύμα, ο πρώην υπουργός Καμάλ υπενθυμίζει ότι το Κάιρο επενδύει σε νέες υποδομές LNG και συνεργασίες με γειτονικές χώρες, γεγονός που μειώνει την εξάρτησή του από το Ισραήλ. Η στρατηγική αυτή προσφέρει στην Αίγυπτο ένα σημαντικό διαπραγματευτικό χαρτί, επιτρέποντάς της να διατηρεί σκληρή ρητορική χωρίς να υπονομεύει την ενεργειακή της ασφάλεια.

Ο ρόλος των ΗΠΑ και η «Chevron»

Η παρουσία της Chevron στη συμφωνία λειτουργεί ως ασπίδα σταθερότητας. Η αμερικανική εταιρεία, με σημαντικά συμφέροντα στην Ανατολική Μεσόγειο, φροντίζει να εξασφαλίσει ότι οι εμπορικές συμβάσεις θα παραμείνουν ενεργές, ανεξαρτήτως πολιτικών εντάσεων.

Αμερικανοί αναλυτές τονίζουν ότι η Ουάσιγκτον επιδιώκει να διατηρήσει την Αίγυπτο ως βασικό κόμβο εξαγωγής αερίου προς την Ευρώπη, ιδιαίτερα σε μια περίοδο που η ΕΕ προσπαθεί να μειώσει την εξάρτησή της από το ρωσικό φυσικό αέριο.

Πολιτική κλιμάκωση και οικονομικός ρεαλισμός

Η διπλή πραγματικότητα –η πολιτική ένταση και η οικονομική αλληλεξάρτηση– καθορίζει πλέον τις ισορροπίες Καΐρου–Τελ Αβίβ. Από τη μια, η δήλωση Σίσι περί «εχθρού Ισραήλ» αποτυπώνει την αυξανόμενη πίεση της αιγυπτιακής κοινής γνώμης μετά την ισραηλινή επιχείρηση στη Γάζα. Από την άλλη, η επιμονή των εταιρειών και η στήριξη των ΗΠΑ δείχνουν ότι η οικονομική συνεργασία προχωρά, ανεξάρτητα από τις πολιτικές διαφωνίες.

Ο ειδικός σε θέματα ενέργειας Μάχερ Αζίζ επισημαίνει ότι «οικονομικές συμφωνίες τέτοιου μεγέθους σπάνια υπονομεύονται από βραχυπρόθεσμες πολιτικές αντιπαραθέσεις», υπενθυμίζοντας ότι ακόμη και χώρες σε σύγκρουση –όπως η ΕΕ και η Ρωσία– διατηρούν ενεργειακές σχέσεις παρά τις κυρώσεις.

Η ευρύτερη περιφερειακή διάσταση

Η εξέλιξη αυτή αποκτά βαρύνουσα σημασία για την Ευρώπη, η οποία αναζητεί νέες πηγές φυσικού αερίου για να καλύψει το κενό που αφήνει η μείωση των ρωσικών εισαγωγών. Η Αίγυπτος φιλοδοξεί να αναδειχθεί σε ενεργειακό κόμβο της Ανατολικής Μεσογείου, αξιοποιώντας το ισραηλινό αέριο αλλά και τα δικά της κοιτάσματα.

Για το Ισραήλ, η εξαγωγή αερίου μέσω Αιγύπτου αποτελεί στρατηγική επιλογή που του προσφέρει πρόσβαση σε ευρωπαϊκές αγορές χωρίς την ανάγκη ακριβών και γεωπολιτικά ριψοκίνδυνων αγωγών.

Στο μεταξύ, η διατήρηση των ενεργειακών ροών λειτουργεί ως αντίβαρο στις πολιτικές εντάσεις που κλιμακώνονται στη Γάζα. Η αλληλεξάρτηση δημιουργεί ένα πλέγμα συμφερόντων που καθιστά δύσκολη οποιαδήποτε μονομερή ρήξη, ακόμη και όταν η ρητορική φτάνει σε ακραία επίπεδα.

Η υπόθεση του αγωγού «Nitzana» δείχνει με τον πιο καθαρό τρόπο ότι στη Μέση Ανατολή οι οικονομικές ανάγκες συχνά υπερισχύουν των πολιτικών αντιπαραθέσεων. Παρά τις απειλές του Νετανιάχου και τη σκληρή γλώσσα του Σίσι, η συνεργασία Ισραήλ–Αιγύπτου στον τομέα του φυσικού αερίου προχωρά με την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών και την επιμονή της αγοράς.

Η συμφωνία δεν αναιρεί τις βαθιές διαφορές ούτε μειώνει το βάρος του παλαιστινιακού ζητήματος, αλλά αποδεικνύει ότι η ενέργεια παραμένει το ισχυρότερο κίνητρο για διατήρηση διαύλων επικοινωνίας σε μια περιοχή όπου η πολιτική ρήξη είναι πάντοτε πιθανή. Για την Αίγυπτο, το μήνυμα είναι διπλό: μπορεί να κλιμακώνει τη ρητορική της υπέρ των παλαιστινιακών δικαιωμάτων χωρίς να θυσιάζει τα ενεργειακά της συμφέροντα, ενώ για το Ισραήλ η συμφωνία αποτελεί εγγύηση ότι η οικονομία του θα συνεχίσει να αξιοποιεί το πλούσιο αέριό του, ανεξάρτητα από τις πολιτικές εντάσεις.