Σπύρος Σιδέρης

Αυτή τη φορά, ο κίνδυνος δεν εντοπίζεται μόνο στις τράπεζες ή στα στεγαστικά δάνεια, αλλά σε έναν εκρηκτικό συνδυασμό κρυφού χρέους, ιδιωτικού πιστωτικού δανεισμού, ενεργειακής ανασφάλειας, υψηλών επιτοκίων και γεωπολιτικού κατακερματισμού που περιορίζει δραματικά την ικανότητα του κόσμου να αντιδράσει συντονισμένα.

Στο επίκεντρο των ανησυχιών βρίσκεται ο τομέας του ιδιωτικού πιστωτικού δανεισμού (private credit), μια αγορά που αναπτύχθηκε ραγδαία τα τελευταία χρόνια και εκτιμάται ότι ξεπερνά πλέον τα 2,5 τρισεκατομμύρια δολάρια. Σε αντίθεση με τις παραδοσιακές τράπεζες, μεγάλο μέρος αυτής της αγοράς λειτουργεί εκτός του αυστηρού πλαισίου εποπτείας των κεντρικών τραπεζών, δημιουργώντας αυτό που αρκετοί οικονομολόγοι αποκαλούν «σκιώδες τραπεζικό σύστημα».

Η ανησυχία εντείνεται καθώς μεγάλοι επενδυτικοί κολοσσοί, όπως η BlackRock και η Blackstone, έχουν προχωρήσει κατά περιόδους σε περιορισμούς αναλήψεων σε ορισμένα επενδυτικά προϊόντα, επιχειρώντας να αποτρέψουν μαζικές εξόδους κεφαλαίων. Οι ειδικοί περιγράφουν αυτή την κατάσταση ως μια μορφή «αργής φυγής ρευστότητας». Αν το 2008 οι ουρές σχηματίζονταν έξω από τις τράπεζες, σήμερα είναι ψηφιακές και συχνά αόρατες, μέσα από ηλεκτρονικές αιτήσεις εξαγοράς και «πύλες ρευστότητας».

• Το πρόβλημα είναι βαθύτερο απ’ όσο φαίνεται. Τα επενδυτικά αυτά κεφάλαια έχουν διοχετεύσει τεράστια ποσά σε μη άμεσα ρευστοποιήσιμα περιουσιακά στοιχεία, όπως μακροπρόθεσμα δάνεια και σύνθετα χρηματοοικονομικά προϊόντα. Όταν πολλοί επενδυτές επιδιώξουν ταυτόχρονα να αποσύρουν τα χρήματά τους, τα funds μπορεί να βρεθούν αντιμέτωπα με την ανάγκη να πουλήσουν περιουσιακά στοιχεία γρήγορα και με μεγάλες απώλειες. Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι μια ξαφνική ασφυξία ρευστότητας, με επιπτώσεις όχι μόνο στις αγορές, αλλά και στην πραγματική οικονομία.

Πολλοί αναλυτές παρομοιάζουν το σημερινό χρηματοπιστωτικό οικοδόμημα με μια «τούρτα πολλαπλών στρωμάτων χρέους». Τα funds δεν αξιοποιούν μόνο τα χρήματα των επενδυτών, αλλά δανείζονται επιπλέον κεφάλαια για να αυξήσουν τις αποδόσεις τους. Με άλλα λόγια, το χρέος χρησιμοποιείται για να χρηματοδοτήσει ακόμη περισσότερο χρέος.

Αυτή η υπερβολική εξάρτηση από τη μόχλευση δημιουργεί ένα εύθραυστο σύστημα, όπου η κατάρρευση ενός μικρού κρίκου μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις. Σε αντίθεση με το 2008, όταν οι κίνδυνοι βρίσκονταν κυρίως μέσα στις μεγάλες τράπεζες, σήμερα σημαντικό μέρος του ρίσκου έχει μεταφερθεί στη λεγόμενη «ζώνη σκιάς» της οικονομίας, όπου η διαφάνεια είναι περιορισμένη και οι μηχανισμοί ασφαλείας λιγότερο σαφείς.

Την ίδια στιγμή, η ενέργεια μετατρέπεται σε πιθανό καταλύτη μιας νέας παγκόσμιας κρίσης. Οι γεωπολιτικές εντάσεις στη Μέση Ανατολή και ειδικά οι φόβοι γύρω από το Στενό του Ορμούζ προκαλούν έντονη ανησυχία στις διεθνείς αγορές. Το συγκεκριμένο θαλάσσιο πέρασμα θεωρείται ζωτικής σημασίας για τη ροή πετρελαίου και φυσικού αερίου, ενώ οποιαδήποτε σοβαρή αποσταθεροποίηση θα μπορούσε να πυροδοτήσει απότομη αύξηση των τιμών της ενέργειας.

• Μια νέα ενεργειακή έκρηξη θα επανέφερε τον φόβο του διαρθρωτικού πληθωρισμού. Σε αντίθεση με την πληθωριστική κρίση της πανδημίας, αυτή τη φορά η πίεση δεν θα προερχόταν μόνο από τη ζήτηση ή τις εφοδιαστικές αλυσίδες, αλλά από μια βαθύτερη γεωπολιτική αστάθεια, ικανή να διαρκέσει πολύ περισσότερο.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σοβαρό επειδή τα κράτη έχουν πλέον μικρότερα περιθώρια παρέμβασης. Κατά την κρίση του 2008 και αργότερα κατά την πανδημία, κυβερνήσεις και κεντρικές τράπεζες διοχέτευσαν τεράστια ποσά στις οικονομίες για να αποτρέψουν μια γενικευμένη κατάρρευση. Σήμερα, όμως, το δημόσιο χρέος είναι πολύ υψηλότερο και το κόστος δανεισμού παραμένει βαρύ για πολλές οικονομίες.

Ορισμένοι οικονομολόγοι περιγράφουν τις κυβερνήσεις ως μια «πυροσβεστική χωρίς νερό». Η δυνατότητα νέων γιγαντιαίων πακέτων στήριξης είναι περιορισμένη, ενώ η κοινωνική κόπωση από τον πληθωρισμό, τη λιτότητα και την ακρίβεια αυξάνει τις πολιτικές πιέσεις.

• Την ίδια ώρα, οι διεθνείς οργανισμοί προειδοποιούν για έναν επικίνδυνο συνδυασμό: ακριβό χρήμα, απώλειες στις αγορές, πιέσεις στους τραπεζικούς ισολογισμούς και περιορισμό του δανεισμού προς επιχειρήσεις και νοικοκυριά. Πρόκειται για έναν φαύλο κύκλο όπου η αύξηση των αποδόσεων των ομολόγων μειώνει την αξία τραπεζικών χαρτοφυλακίων, αναγκάζοντας τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα να γίνουν πιο επιφυλακτικά στη χορήγηση νέων δανείων.

Ωστόσο, η μεγαλύτερη διαφορά σε σχέση με το 2008 είναι ίσως πολιτική και γεωστρατηγική. Τότε, οι μεγάλες δυνάμεις συνεργάστηκαν σχετικά γρήγορα για να αποτρέψουν την κατάρρευση του συστήματος. Σήμερα, ο κόσμος είναι πιο κατακερματισμένος. Οι εμπορικοί πόλεμοι, οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις και η σύγκρουση συμφερόντων μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών, Κίνας, Ρωσίας και Ευρώπης δυσκολεύουν τον διεθνή συντονισμό.

Αυτό σημαίνει ότι, σε περίπτωση μιας νέας μεγάλης κρίσης, ίσως να μην υπάρχει ένας κοινός «παγκόσμιος πυροσβέστης» πρόθυμος ή ικανός να παρέμβει συντονισμένα. Και αυτό είναι που ανησυχεί περισσότερο τις αγορές: όχι μόνο η πιθανότητα μιας νέας οικονομικής καταιγίδας, αλλά το ενδεχόμενο ο κόσμος να τη βιώσει χωρίς τα εργαλεία, τα αποθέματα και την πολιτική ενότητα που διέθετε το 2008.

Το φάντασμα της Lehman Brothers δεν επιστρέφει με την ίδια μορφή. Επιστρέφει ως προειδοποίηση ότι οι κρίσεις αλλάζουν πρόσωπο, μετακινούνται σε λιγότερο ορατές γωνιές του συστήματος και εκρήγνυνται εκεί όπου η οικονομία, η ενέργεια και η γεωπολιτική συναντιούνται. Το ερώτημα δεν είναι αν ο κόσμος θυμάται το 2008. Είναι αν έχει ακόμη τη δύναμη να αποτρέψει το επόμενο.

Η συνολική κεφαλαιοποίηση της αγοράς έχει πιάσει τα επίπεδα των 100 δισ. ευρώ, που είχε να “δει” από τις αρχές Νοεμβρίου του 2009, όταν ο δείκτης ήταν στις 2.400 μονάδες.

Την ίδια ώρα η μέση ημερήσια συναλλακτική δραστηριότητα εκτοξεύθηκε στα προ Lehman Brothers επίπεδα, 15 και πλέον χρόνια πίσω.

Η μέση ημερήσια αξία συναλλαγών στο πρώτο τρίμηνο του 2024 διαμορφώθηκε στα 146,046 εκατ. ευρώ, αυξημένη κατά 32% έναντι του 2023.

Η ελληνική χρηματιστηριακή αγορά βρίσκεται στην έβδομη θέση των αποδόσεων παγκοσμίως, μεταξύ των διεθνών αγορών.

Η αγορά βρίσκει στηρίγματα και στην καλή πορεία των δημοσιονομικών μεγεθών και στην αναπτυξιακή προοπτική της ελληνικής οικονομίας και το 2024, η οποία θα είναι πολύ υψηλότερη από το μέσο ευρωπαϊκό όρο.

Το 2023 η ελληνική οικονομία πέτυχε πλεόνασμα- έκπληξη, φτάνοντας στο 1,9% του ΑΕΠ, όταν το 2022 ήταν μηδενικό. Το ΑΕΠ το 2023 αυξήθηκε στα 220,3 δισ. έναντι 206,6 δισ. το 2022 και 181,5 δισ. το 2021. Η υπέρβαση του στόχου αναφορικά με το πρωτογενές πλεόνασμα έχει αντανάκλαση στα πεδία:

Πρώτον, στην ταχύτερη μείωση του δημοσίου χρέους. Με βάση το ανωτέρω αποτέλεσμα, ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ μειώθηκε από 172,7% το 2022 σε 161,9% το 2023. Δεύτερον, στη δημιουργία μιας καλύτερης αφετηρίας για την επίτευξη των δημοσιονομικών στόχων του 2024, παρά τις διεθνείς αναταράξεις και την επιβράδυνση των διεθνών και ευρωπαϊκών ρυθμών ανάπτυξης. Τρίτον, το αποτέλεσμα αυτό στέλνει ένα ισχυρό σήμα στις διεθνείς αγορές ότι η ελληνική οικονομία ισχυροποιείται και αναπτύσσεται πέραν των στόχων, παρά τις δυσκολίες και τα έκτακτα γεγονότα που αντιμετώπισε η χώρα (φυσικές καταστροφές, διεθνείς κρίσεις, διπλές εθνικές εκλογές κ.λπ.)

Την ίδια ώρα η αναβάθμιση των προοπτικών του ελληνικού αξιόχρεου από σταθερές σε θετικές από την Standard & Poor’s που θέτει την Ελλάδα στον προθάλαμο νέας ουσιαστικής αναβάθμισης στους επομένους 12 μήνες.

Στις θετικές εξελίξεις ήρθε να προστεθεί η νέα έξοδος της Ελλάδας στις αγορές με 30ετές ομόλογο. με τις αγορές να δίνουν νέα ισχυρή ψήφο εμπιστοσύνης στα ελληνικά ομόλογα προσφέροντας 33 δισ. ευρώ, ενώ το επιτόκιο διαμορφώθηκε σε επίπεδο που πιστοποιεί την επενδυτική βαθμίδα και συγκρίνεται ευθέως με τα αντίστοιχα επιτόκια άλλων χωρών της Ευρωζώνης. Η έξοδος του Δημοσίου στις αγορές τον περασμένο Ιανουάριο είχε συγκεντρώσει υψηλές προσφορές ύψους 35 δισ. Δηλαδή μέσε σε δύο σχεδόν μήνες μόνο τα ελληνικά ομόλογα προσέλκυσαν 68 δισ. ευρώ και εάν προσθέσουμε και τις προσφορές και για άλλα ελληνικά assets μιλάμε για πάνω από 100 δισ. ευρώ, του τελευταίους μήνες.

Η κερδοφορία των εισηγμένων

Η υψηλή κερδοφορία των εισηγμένων εταιρειών στηρίζει τις αποτιμήσεις των μετοχών.

 Έκρηξη κερδοφορίας εμφανίζουν τα αποτελέσματα των εισηγμένων στο Χρηματιστήριο της Αθήνας εταιρειών και οι χρηματιστηριακοί αναλυτές εκτιμούν ότι θα επιτύχουν την υψηλότερη κερδοφορία 16ετίας, από το 2007, όταν τα κέρδη είχαν διαμορφωθεί στα 11,3 δισ. ευρώ.

Το 2023 τα κέρδη των εισηγμένων εταιρειών αναμένεται να ξεπεράσουν τα 10,4 δισ. ευρώ που πέτυχαν το 2022, ενώ οι χρηματοοικονομικές εκτιμάται ότι θα ξεπεράσουν τα 4 δισ. ευρώ, το υψηλότερο ποσό από το 2008 (4,49 δισ) και το 2007 (5,42 δισ. ευρώ).

Η ροή των εταιρικών αποτελεσμάτων πλέον ενισχύει την εκτίμηση της υπέρβασης της περυσινής ιστορικής επίδοσης στην λειτουργική και καθαρή κερδοφορία των εισηγμένων εταιριών, σύμφωνα με την Beta sec . Ως τώρα στο 46% των εταιριών που έχουν ανακοινώσει μεγέθη τα λειτουργικά κέρδη διαμορφώνονται σε 13,06 δις , τα καθαρά κέρδη σε 10,07 δις ενώ τα ανακοινωμένα μερίσματα διαμορφώνονται σε 3,5 δισ. Η απόσταση για τα ιστορικά υψηλά είναι 820 εκατ. για τα λειτουργικά κέρδη και 300 εκατ. για την καθαρή κερδοφορία .

Πέρα από τα ρεκόρ επιδόσεων είναι εξίσου εντυπωσιακή η κατανομή των κερδοφόρων εταιριών: Το 94% των εταιριών που έχουν ανακοινώσει είναι κερδοφόρες ενώ μόλις 6% -δηλαδή 4 εταιρίες- είναι ζημιογόνες. Και σε αυτή την μέτρηση βρισκόμαστε πολύ κοντά σε ένα ιστορικό υψηλό πλήθους κερδοφόρων εταιρειών στο σύνολο του ΧΑ με προηγούμενο σημείο αναφοράς το 83% για τις χρήσεις 2003 και 2004.

Στη σκιά της κατάρρευσης των δύο αμερικανικών τραπεζών Silicon Valley Bank – Signature Bank  και των επιπτώσεων από την κατάρρευση της μετοχής της Credit Suisse επικρατούν δύο ισχυρές απόψεις στην ΕΚΤ: Αυτοί που θα επιζητήσουν την περαιτέρω σύσφιξη της νομισματικής πολιτικής, την οποία θεωρούν απαραίτητη για την αποκλιμάκωση του πληθωρισμού και αυτοί που θα διεκδικήσουν τη σταθεροποίηση των επιτοκίων, με επίκληση των κινδύνων από μία υπέρμετρη ανόδο στο κόστος του χρήματος.

• Σε ότι αφορά τις ελληνικές τράπεζες οι εκτιμήσεις επί του παρόντος συγκλίνουν ότι είναι απολύτως θωρακισμένες, με δείκτες κεφαλαιακής επάρκειας πάνω από τα ελάχιστα εποπτικά όρια, πλεονάζουσα ρευστότητα, εξυγιασμένους ισολογισμούς και ισχυρές προοπτικές για την κερδοφορία τους.

Μέχρι την περασμένη Παρασκευή, οι περισσότεροι οικονομολόγοι διέβλεπαν βέβαιη ενίσχυση των ευρωπαϊκών δεικτών κατά 100 μονάδες βάσης ως το καλοκαίρι, ενώ δεν απέκλειαν μεγαλύτερου εύρους κινήσεις από την ΕΚΤ.

Αναμφίβολα το σενάριο να μπει φρένο στην κούρσα των επιτοκίων θα λειτουργήσει θετικά για την ελληνική οικονομία, τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις.

Συγκεκριμένα:

– Θα σταματήσει η άνοδος του κόστους για τους δανειολήπτες με προγράμματα κυμαινόμενου επιτοκίου, οι οποίοι από τον περασμένο Σεπτέμβριο βλέπουν κάθε μήνα τις μηνιαίες δόσεις τους να αυξάνονται

– Θα διατηρηθεί σε λογικά επίπεδα το αντίστοιχο κόστος στις νέες χρηματοδοτήσεις, γεγονός που θα λειτουργήσει υποστηρικτικά στη ζήτηση για τραπεζικό δανεισμό

– Σε συνδυασμό με την πιθανή πλέον επιστροφή της χώρας σε επενδυτική βαθμίδα, τα επιτόκια δανεισμού του ελληνικού δημοσίου θα διαμορφωθούν σε βιώσιμα επίπεδα

Από την άλλη πλευρά, για τις τράπεζες η διατήρηση του επιτοκίου του ευρώ στο 3,50% ή σε λίγο υψηλότερα επίπεδα επιτρέπει την απρόσκοπτη εκτέλεση των επιχειρησιακών τους σχεδιασμών.

Από τη μία πλευρά θα επωφεληθούν από την άνοδο των καθαρών εσόδων από τόκους, η οποία εκτιμάται ότι θα διαμορφωθεί στα επίπεδα του 15% – 20% σε σύγκριση με πέρυσι. Θα διευκολυνθεί δε το πλάνο τους για διατήρηση των ρυθμών πιστωτικής επέκτασης σε υψηλά επίπεδα, καθώς θα είναι σε θέση να προσφέρουν ελκυστικά δανειακά προγράμματα.

Από την άλλη, θα περιοριστεί ο αντίκτυπος στην ποιότητα του δανειακού τους χαρτοφυλακίου και το κόστος αντιμετώπισης αρρυθμιών στις αποπληρωμές.

Παράλληλα, θα σταματήσει η άνοδος των επιτοκίων στις καταθέσεις που πιέζει την οργανική τους κερδοφορία.

Όπως επισημαίνει αναλυτής που παρακολουθεί τον κλάδο, οι στόχοι για την κερδοφορία της επόμενης τριετίας, όπως παρουσιάστηκαν από τις διοικήσεις των συστημικών ομίλων το προηγούμενο διάστημα, στηρίζονται στην παραδοχή ότι τα επιτόκια θα σταματήσουν να ανεβαίνουν μέσα στο 2023.

Εξάλλου, σημειώνει, όταν το κόστος χρήματος ξεπεράσει ένα επίπεδο, το όφελος στο επιτοκιακό εισόδημα περιορίζεται και την ίδια στιγμή αυξάνεται αισθητά ο πιστωτικός κίνδυνος.

Η Uniper, ο μεγαλύτερος εισαγωγέας ρωσικού αερίου στη Γερμανία και από τους μεγαλύτερους στην Ευρώπη, κλυδωνίζεται από την πολύ μεγάλη μείωση ροών από τη Ρωσία, η οποία έχει περιορίσει κατά 60% τις προμήθειες προς τον Βερολίνο. Αναζητά τρόπους να διασφαλίσει ρευστότητα και μεταξύ άλλων ξεκίνησε συζητήσεις με τη γερμανική κυβέρνηση προκειμένου να εξασφαλίσει κρατική υποστήριξη.

Ενδεχόμενη κατάρρευση της Uniper, θα πυροδοτούσε εν τοις πράγμασι τα «μαύρα» σενάρια για καταστροφικό ντόμινο και ενεργειακό μπλακ άουτ στην Ευρώπη, με δεδομένο ότι η Uniper εισάγει περίπου 370 τεραβατώρες φυσικού αερίου κάθε χρόνο και έτσι προμηθεύει απευθείας πολλές βιομηχανικές εταιρείες και επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας. Όπως, μάλιστα, χαρακτηριστικά, αναφέρει η DW, o όγκος αυτός αντιστοιχεί περίπου στο 1/3 της μέσης ετήσιας κατανάλωσης φυσικού αερίου στη Γερμανία.

Σε κάθε περίπτωση ο ενεργειακός συναγερμός έχει σημάνει στην Ευρώπη και η έντονη ανησυχία για τα… μελλούμενα, καταδεικνύεται συνεχώς στην αγορά ενέργειας, όπου οι τιμές του φυσικού αερίου εκτινάχθηκαν στα ύψη, συμπαρασύροντας προς τα πάνω και αυτές της χονδρικής ρεύματος. Το ράλι ανόδου στις τιμές φυσικού αερίου συνεχίστηκε και χθες, όπου τα ολλανδικά συμβόλαια παράδοσης Αυγούστου (TTF) έφτασαν τα 151 ευρώ ανά μεγαβατώρα!

Παράγοντες της αγορές και ειδικοί επί των ενεργειακών εκτιμούν ότι η Ευρώπη θα αντιμετωπίσει σοβαρά πρόβλημα επάρκειας τον χειμώνα. Η λύση, έστω βραχύβιου χαρακτήρα, που έχει υιοθετήσει η ΕΕ και αφορά την αναπλήρωση των προμηθειών του ρωσικού αερίου με LNG, δύσκολα θα αποδώσει, καθώς η ζήτηση από την Ασία αυξάνεται, εντείνοντας τον ανταγωνισμό για την εξασφάλιση φορτίων υγροποιημένου αερίου.

• Σε χθεσινή της ανάλυση, η Deutsche Bank προειδοποιεί πώς οι ευρωπαϊκές οικονομίες θα έρθουν αντιμέτωπες με νέο μεγάλο σοκ από τη μείωση της προσφοράς ρωσικού φυσικού αερίου.

«Αυτό που ξεδιπλώνεται στην Ευρώπη τις τελευταίες ημέρες είναι μία νέα μεγάλη κρίση προσφοράς. Εάν το θέμα της ροής φυσικού αερίου δεν επιλυθεί τις επόμενες εβδομάδες, ανησυχούμε ότι αυτό θα οδηγήσει σε μία γενικευμένη διακοπή της προσφοράς ενέργειας με αντίκτυπο στην οικονομία και φυσικά στις τιμές», αναφέρεται χαρακτηριστικά στην έκθεση της γερμανικής τράπεζας.

Πηγή: sofokleousin.gr

Προειδοποιεί ότι «η αγορά του φυσικού αερίου θα βρεθεί στην ίδια κατάσταση με την τραπεζική αγορά κατά τη διάρκεια της χρεοκοπίας της Lehman Brothers το 2008», με μία ωστόσο μεγάλη διαφορά, αυτή της μη ύπαρξης Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας Ενέργειας για να παρέμβει και να αποφευχθεί η καταστροφή.

Ως προς τις ενέργειες για περιορισμό των κινδύνων, τονίζει την ανάγκη συνέχισης των συντονισμένων ενεργειών της ΕΕ καθώς, όπως αναφέρει, μία μεμονωμένη πρωτοβουλία από τη μία ή την άλλη χώρα θα κινδύνευε να αποσταθεροποιήσει ολόκληρη την αγορά», δεδομένης της σε μεγάλο βαθμό διασύνδεσης και αλληλεξάρτησης των δικτύων φυσικού αερίου, και κρίνει επείγουσα την ανάγκη δημόσιας παρέμβασης, σε μορφή που θα καθοριστεί, για να διασφαλιστεί η ρευστότητα της αγοράς, όπως και στις χρηματοπιστωτικές αγορές.

Σχετικά με την πρόταση της Γαλλίας για πλαφόν στις τιμές του φυσικού αερίου στην Ευρώπη, αφού υπογραμμίζει τη μη ύπαρξη συναίνεσης στην Ευρώπη και ιδιαίτερα την εχθρική στάση της Γερμανίας ως προς αυτό το θέμα, προτείνει ένα «συμβόλαιο διαφοράς», όπως υπάρχει για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ώστε να μειωθεί η τιμή για τους καταναλωτές. «Δηλαδή, εάν η τιμή αγοράς του φυσικού αερίου είναι υψηλότερη από μια ορισμένη σταθερή τιμή, η διαφορά καλύπτεται από δημόσιο μηχανισμό και όχι από τον καταναλωτή, που πρέπει να παραμείνει ως μηχανισμός που ανταποκρίνεται σε μια μη φυσιολογική και προσωρινή κατάσταση.»

Ο ίδιος θεωρεί την παύση αγοράς φυσικού αέριου από τη Ρωσία «θεμελιώδες πρόβλημα», καθώς, όπως σημειώνει, η παραγωγή άλλων προμηθευτών δεν θα είναι επαρκής για να αντισταθμίσει για αρκετά χρόνια, τονίζοντας, ότι αυτό που πρέπει πρωτίστως να αποφευχθεί σήμερα είναι μία κατάρρευση της αγοράς, που θα οδηγούσε σε ακόμη πιο εξωφρενικές τιμές.α