Νίκος Γιαννόπουλος

Μία έρευνα της Unicef από το όχι και τόσο μακρινό 2022 δείχνει ότι η συμμετοχή των νέων σε πολιτικά κόμματα ή οργανώσεις παραμένει σε χαμηλά επίπεδα, είναι μόλις 8%. Τα νούμερα βελτιώνονται και γίνονται διψήφια αν μιλάμε για συμμετοχή σε ΜΚΟ ή σε γενικότερες πολιτικές δράσεις. Μία μάλλον πρόχειρη προσέγγιση θα κατέληγε στο συμπέρασμα ότι οι νέοι (15-24 ετών) είναι μάλλον αδιάφοροι για όσα συμβαίνουν γύρω τους, τουλάχιστον στη μεγάλη πλειοψηφία τους.

Η συζήτηση όμως δεν σταματά εδώ. Σε μία πρόσφατη ακαδημαϊκή έρευνα αποδεικνύεται ότι οι νέοι προτιμούν τις λεγόμενες “άτυπες” μορφές συμμετοχής σε κοινωνικά δρώμενα (πχ συμμετοχή σε διαδικτυακές καμπάνιες) και δείχνουν μάλιστα να ενδιαφέρονται περισσότερο για “ταυτοτικά” ζητήματα όπως η ισότητα των φύλων και τα εν γένει κοινωνικά δικαιώματα. Τους απασχολεί επίσης ιδιαίτερα το ζήτημα της κλιματικής κρίσης. 

Τα παραπάνω ευρήματα δεν συμβαδίζουν με το στερεότυπο του αδιάφορου Ελληνα νέου. Αυτό που καταγράφεται περισσότερο δεν είναι αδιαφορία αλλά διαφορετικός, πιο σύγχρονος, τρόπος συμμετοχής. Θα μπορούσε να πει κανείς, πιο δεικτικά, ότι οι νέοι δεν απορρίπτουν τη συμμετοχή αλλά σίγουρα σνομπάρουν τους παραδοσιακούς θεσμούς.

Αυτό το έδειξε και πρόσφατη έρευνα του ινστιτούτου Eteron. Σε ποσοστό 74,3% οι νέοι δήλωσαν δυσαρεστημένοι με τη λειτουργία της δημοκρατίας στην Ελλάδα και, μεταξύ μας, αυτή είναι μία καλή είδηση και μία ένδειξη ότι οι νέοι άνθρωποι στην πατρίδα μας αντιλαμβάνονται πολύ καλά τι γίνεται. Και ναι, έχουν και χαμηλότερη κομματική ταύτιση από παλαιότερα, δεν τους πείθουν ιδιαίτερα ούτε τα συστημικά ούτε τα αντισυστημικά κόμματα.

“Μα που θα βρούμε τους σημερινούς νέους” παραπονιούνται συχνά τα κόμματα. Μα δεν έχουν ψάξει επακρώς στο ψηφιακό περιβάλλον. Οι νέοι είναι εκεί, συμμετέχουν σε ψηφιακές διαβουλεύσεις (τα έχει “μετρήσει” επαρκώς αυτά η Ευρωπαϊκή Ένωση), εκφράζουν τη γνώμη τους on line, διατυπώνουν τις απόψεις τους με πειστικό αλλά όχι συστημικό τρόπο. Στα social media και αλλού. Αρα η ερώτηση που διατυπώνεται πολλές φορές από τα κόμματα μάλλον φανερώνει άγνοια.

Oι μέχρι 24 ετών συμπολίτες μας είναι εκεί “έξω” αλλά και έξω. Και στον πραγματικό αλλά και κυρίως στον ψηφιακό κόσμο. Και θέτουν τα ζητήματα με τον τρόπο που αυτοί ξέρουν. Τα κόμματα πρέπει να “διαβάσουν” τις εξελίξεις και τα δεδομένα.

Ποιο είναι το κεντρικό συμπέρασμα αυτών; Μπορεί οι νέοι στην Ελλάδα να έχουν χαμηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς αλλά σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως κοινωνικά αδρανείς. Η συμμετοχή τους καθορίζεται από τον ψηφιακό κόσμο, είναι σίγουρα περισσότερο “θεματική” αλλά και περισσότερο “αποσπασματική”. Η παλιά “μαζική” πολιτική στράτευση δεν συγκινεί αυτήν την περίοδο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν μπορεί να συγκινήσει κάποια στιγμή στο άμεσο μέλλον.

Οντως, η εμπλοκή είναι χαμηλή σε “παραδοσιακά” θεσμικά σχήματα, αλλά παραμένει ενεργή σε ζητήματα όπως το περιβάλλον, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η ισότητα. Οι νέοι προτιμούν συμμετοχή χωρίς μακροχρόνια δέσμευση, μέσω καμπανιών, συλλογικοτήτων ή ψηφιακών κοινοτήτων. Αυτή η μορφή, αποκαλούμενη «issue-based» activism συνδέεται με χαμηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς, αλλά και με την ανάγκη για άμεσο, ορατό αντίκτυπο και την ανάγκη για άμεσες λύσεις που θα βελτιώνουν τους όρους ζωής σε παρόντα χρόνο και όχι στο… απώτερο μέλλον.

Ας το συνειδητοποιήσουμε, λοιπόν, όλοι, κόμματα και πολίτες. Σε αυτό το μεταβαλλόμενο τοπίο, η στάση της νέας γενιάς δεν μπορεί να διαβαστεί με τα παλιά μέτρα. Τα δεδομένα από οργανισμούς στην Ελλάδα και την Ευρώπης δείχνουν μια γενιά που ισορροπεί ανάμεσα στην απογοήτευση και την αναζήτηση νέων τρόπων έκφρασης.

Η πρόκληση για την κοινωνία και τους θεσμούς δεν είναι απλώς να «ενεργοποιήσουν» τους νέους, αλλά να κατανοήσουν τους όρους με τους οποίους εκείνοι επιλέγουν να συμμετέχουν. Γιατί τελικά, η συμμετοχή δεν έχει χαθεί· απλώς αλλάζει μορφή — και ίσως αυτό να είναι το πιο κρίσιμο μήνυμα της εποχής.

Να ένα πολύ χρήσιμο case study για τα κόμματα ενόψει της επόμενης εκλογικής αναμέτρησης, όποτε αυτή και αν διεξαχθεί.