Επιμέλεια

Μανώλης Δράκος

Στη δεκαετία του 1950, ο οικολογικός ερευνητής Peter Crowcroft μελέτησε ποντίκια σε ένα παλιό στρατιωτικό αεροδρόμιο στη Βρετανία, στο πλαίσιο κυβερνητικού προγράμματος για τον περιορισμό των ζημιών που προκαλούσαν τα τρωκτικά στα αποθέματα σιτηρών. Εκεί παρατήρησε την άνοδο του “Bill”, ενός ποντικιού που κυριάρχησε βάναυσα επί των υπολοίπων, δείχνοντας πόσο εύκολα μπορεί να αναδυθεί ένας δεσπότης ακόμα και σε μικρές ομάδες ζώων.

Στο βιβλίο του “Mice All Over” το 1966, ο Crowcroft περιέγραψε λεπτομερώς τις τυραννικές συμπεριφορές του Bill. Όπως σημείωσε: «Όσο περισσότερο παρατηρούσα τα ποντίκια, τόσο περισσότερο αναγνώριζα στοιχεία της συμπεριφοράς των ανθρώπων». Ο δεσποτισμός δεν περιορίζεται στα ποντίκια. Εμφανίζεται σε πολλά είδη όπως οι μπαμπουίνοι, οι μαγκούστες και οι γυμνοπόντικες, όπου η ιεραρχία εξασφαλίζει στους κυρίαρχους τα καλύτερα τρόφιμα και συντρόφους.

Πώς διαμορφώνονται οι δεσποτικές κοινωνίες στα ζώα

Ο δεσποτισμός παγιώνεται όταν τα υποδεέστερα μέλη δεν έχουν εναλλακτικές λύσεις διαφυγής – συνθήκη που συναντάται τόσο στα ζώα όσο και στους ανθρώπους. Ωστόσο, κάποιες κοινωνίες καταφέρνουν να αποφύγουν τον αυταρχισμό. Για παράδειγμα, οι βόρειοι muriqui, μια ειρηνική μαϊμού της Βραζιλίας, ζουν σε ομάδες όπου επικρατεί ισότητα και ανεκτικότητα.

Το έργο του Crowcroft επηρέασε νεότερους επιστήμονες όπως ο Justin Varholick, βιοϊατρικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Kennesaw State στη Τζόρτζια, ΗΠΑ. Ο Varholick μελέτησε τη συμπεριφορά εργαστηριακών ποντικών και διαπίστωσε ότι η δεσποτική συμπεριφορά αλλάζει ανάλογα με τη σύνθεση της ομάδας. Μέσω δοκιμών (“tube test”), απέδειξε πως η κοινωνική ιεραρχία στα ποντίκια είναι ρευστή αλλά συχνά οδηγεί σε συγκρούσεις.

Στη φύση, το περιβάλλον επηρεάζει αν θα εμφανιστεί δεσποτισμός. Οι baboons στη νότια Αφρική αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα: σύμφωνα με έρευνα του 2008, οι κυρίαρχοι αρσενικοί λαμβάνουν κρίσιμες αποφάσεις για την ομάδα, ειδικά στην αναζήτηση τροφής.

Η ερευνήτρια συμπεριφορικής οικολογίας Élise Huchard, διευθύντρια έρευνας στο Γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας, έχει παρατηρήσει πώς οι αρσενικοί μπαμπουίνοι ασκούν βία στις θηλυκές για να διατηρήσουν το μονοπώλιο στη σύζευξη. Σε ακραίες περιπτώσεις, αυτό μπορεί να έχει τραγικές συνέπειες – όπως η αποβολή μιας εγκύου θηλυκής μετά από καταδίωξη στα δέντρα.

Γυναικεία κυριαρχία και βία στις ζωικές κοινωνίες

Η Huchard σημειώνει ότι ακόμα και οι υψηλόβαθμες θηλυκές επιδεικνύουν δεσποτικές συμπεριφορές προς τις κατώτερες. Σε ορισμένες περιπτώσεις όμως, παρατηρούνται εξαιρέσεις ευγένειας από κυρίαρχες θηλυκές.

Στις κοινωνίες των γυμνοπόντικων, η “βασίλισσα” είναι η μόνη που αναπαράγεται και επιβάλλει την κυριαρχία της με επιθετικότητα και σωματική βία. Η διάσπαση από την ομάδα είναι επικίνδυνη λόγω της αβεβαιότητας εύρεσης τροφής, σύμφωνα με τη Laura Betzig, ανθρωπολόγο που έχει μελετήσει τον δεσποτισμό στα ζώα και τους ανθρώπους.

Παρόμοια φαινόμενα παρατηρούνται στα μυρμήγκια, όπου οι εργάτριες καταστρέφουν τα αυγά των υπολοίπων υπό τις εντολές της βασίλισσας. Στις μαγκούστες (banded mongooses) οι κυρίαρχες θηλυκές ξεκινούν “πολέμους” με άλλες ομάδες για να αποκτήσουν πρόσβαση σε αρσενικούς εκτός της ομάδας τους, ενισχύοντας έτσι τη γενετική ποικιλία των απογόνων τους – συχνά όμως με μεγάλο κόστος σε απώλειες.

Ο ερευνητής Kingsley Hunt από το Πανεπιστήμιο του Exeter σημειώνει ότι τα αρσενικά συχνά υποφέρουν σε αυτές τις συγκρούσεις χωρίς δυνατότητα αντίδρασης: «Η ζωή ενός μοναχικού μαγκούστα είναι πιθανότατα σύντομη και σκληρή».

Γιατί επιβιώνει ο δεσποτισμός;

Η περιορισμένη κινητικότητα φαίνεται να συμβάλλει στη διατήρηση του δεσποτισμού – όπως συνέβαινε ιστορικά σε ανθρώπινες κοινωνίες που ήταν γεωγραφικά απομονωμένες. Η Betzig τονίζει: «Μην υψώνετε τείχη ή εμπόδια στη φυγή».

Ωστόσο, κάποιες ζωικές κοινωνίες μεταλλάσσονται όταν αλλάζουν οι συνθήκες. Σε περίφημη έρευνα του 2004, μια επιδημία φυματίωσης εξάλειψε τους πιο επιθετικούς αρσενικούς μπαμπουίνους, οδηγώντας σε μια πιο ειρηνική ομάδα – μια κατάσταση που διήρκεσε γενιές.

Σε άλλα είδη, όπως τα μυρμήγκια Protomagnathus americanus, οι δούλοι ανεστραμμένων ειδών έχουν εξεγερθεί σκοτώνοντας τους καταπιεστές τους. Επιπλέον, σύμφωνα με τη βιοανθρωπολόγο Marcy Ekanayake-Weber, όταν οι πόροι κατανέμονται άνισα, λίγα άτομα μπορούν να τους μονοπωλήσουν και να εξελιχθούν σε δεσπότες.

Ανθρώπινες κοινωνίες και παραλληλισμοί με τα ζώα

Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η μελέτη των ζωικών κοινωνιών επηρεάζει τη θεώρησή μας για την ανθρώπινη φύση. Η Betzig βρήκε ισχυρή συσχέτιση στην ιστορία μεταξύ ανδρών δεσποτών που αποκτούν πλούτο και εξουσία – μαζί με πρόσβαση σε πολλές γυναίκες – μια κατάσταση ανάλογη με αυτή των αρσενικών μπαμπουίνων.

Η Ekanayake-Weber επισημαίνει πως η ανθρώπινη γεωργία πιθανόν διαμόρφωσε τις ιεραρχίες επί χιλιετίες, ίσως συμβάλλοντας στην εμφάνιση πατριαρχικών κοινωνιών – παρεκκλίνοντας έτσι από τις πιο ισότιμες προγονικές ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών μας.

Ωστόσο, παραμένουν εντυπωσιακές ομοιότητες: η ανθρώπινη αγριότητα αντανακλάται στις ζωικές κοινωνίες με έντονο δεσποτισμό. Την εποχή που ο Crowcroft κατέγραφε τον Bill, παρόμοιοι τύραννοι κυριαρχούσαν σε πολλές χώρες του κόσμου – ένα φαινόμενο που εξακολουθεί να υφίσταται.

Το παράδειγμα των ειρηνικών muriqui

Υπάρχει όμως κι άλλος δρόμος: στους δασωμένους λόφους της Βραζιλίας ζει ο muriqui (γνωστός ως «ο πιο ειρηνικός πίθηκος στον κόσμο»), όπου επικρατεί ισότητα και αλληλοσεβασμός. Η πρωτευοντολόγος Karen Strier, που μελετά muriquis εδώ και δεκαετίες στο Πανεπιστήμιο Wisconsin-Madison, αναφέρει ότι τα θηλυκά συνευρίσκονται με πολλούς αρσενικούς χωρίς συγκρούσεις, ενώ το μοίρασμα των πόρων γίνεται δίκαια.

Οι muriquis σπάνια τσακώνονται και συχνά μοιράζονται αγκαλιές αντί για επιθετικές κινήσεις. Η Strier θεωρεί ότι η ομοιότητα μεγέθους μεταξύ των φύλων ίσως δυσκολεύει την επιβολή κυριαρχίας από ένα άτομο. Πάντως, φαίνεται πως σε αυτές τις κοινωνίες η επιθετικότητα απλώς δεν αποδίδει σημαντικά οφέλη.

Συνεργασία: Το κλειδί για την ευημερία;

Η Ekanayake-Weber υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι ευδοκιμούν μέσω της συνεργασίας – κάτι που γιορτάζεται πολιτισμικά ανά τους αιώνες. Όπως δείχνει σχετική έρευνα του 2022, ακόμα και σε αυστηρά ιεραρχικές κοινωνίες μυρμηγκιών η συνοχή της ομάδας υπερέχει της ατομικής επιλογής.

Οι άνθρωποι χαράζουν μοναδικό μονοπάτι στην ιστορία του πλανήτη μας· ωστόσο το ζωικό βασίλειο εξακολουθεί να προσφέρει πολύτιμα διδάγματα. Η Strier δηλώνει πως εφαρμόζει όσα έχει μάθει από τους muriquis στις προσωπικές της σχέσεις: «Η παρακολούθηση μιας τόσο ειρηνικής συνύπαρξης αποτελεί έμπνευση – μια υπενθύμιση ενός διαφορετικού τρόπου ζωής στον οποίο μπορούμε να προσβλέπουμε».

Ο κύριος Φαναράς ανέφερε ότι ενώ οι μεγάλες προκλήσεις  παγκοσμίως είναι  η κλιματική αλλαγή, οι οικονομικές ανισότητες, οι πόλεμοι και η μετανάστευση στην Ελλάδα την πρώτη θέση παίρνει η οικονομική κατάσταση. Όπως επισήμανε ο κύριος Φαναράς το προηγούμενο έτος πρώτο μεγάλο πρόβλημα θεωρούσαν οι Έλληνες το δημογραφικό.

Τα θέματα που απασχολούν, επίσης, τον Έλληνα πολίτη είναι η αλλαγή του παραδοσιακού μοντέλου της οικογένειας και τα περιστατικά βίας κατά των γυναικών.

Σοκαριστικό χαρακτήρισε το εύρημα ότι οι Έλληνες θεωρούν ότι προστατεύονται περισσότερο από τα δικά τους  τα δικαιώματα των μειονοτήτων.

Παίρνοντας το λόγο ο Ευάγγελος Βενιζέλος, καθηγητής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, Πρώην Αντιπρόεδρος κυβέρνησης, Πρώην Υπουργός εξωτερικών, σχολίασε πως από την έρευνα προκύπτει ότι ο Έλληνας καταφεύγει πλέον στον θεό και αναζητά λύσεις αρχαϊκές και μεταφυσικές, αφού δεν βρίσκει λύσεις μέσα στην κοινωνία.

“Η κοινωνία είναι φοβισμένη και διχασμένη” σημείωσε ο κύριος Βενιζέλος και έχει αναπτύξει έντονα το αίσθημα αυτοσυντήρησης. Παρατήρησε, πάντως, ότι από τη δημοσκόπηση προκύπτει ότι δεν έχει πλήρη αίσθηση του κινδύνου που προέρχεται από την εύφλεκτη γειτονιά μας στην Μέση Ανατολή και την Ουκρανία.

Ο καθηγητής Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, Κωνσταντίνος Καρτάλης, παίρνοντας το λόγο είπε ότι για την κλιματική αλλαγή χρειάζεται ένα σχέδιο πολιτικής και δράσης ωστόσο απαραίτητη προυπόθεση είναι να πειστούν και οι πολίτες. Από τη δημοσκόπηση προκύπτει επίσης ότι ο πολίτης δεν δείχνει εμπιστοσύνη στο κράτος αλλά στην επιστημονική κοινότητα.

Από την πλευρά της η Βασιλική Γεωργιάδου, καθηγήτρια Παντείου, Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών ερευνών ΕΚΚΕ τόνισε ότι τα στοιχεία της δημοσκόπησης δείχνουν ότι ο κόσμος δεν αποστρέφεται την πολιτική αλλά δεν θέλει να συμμετέχει σε κόμματα.Δείχνει μία χαλαρή κομματική εγγύτητα. Η συμμετοχή στα πολιτικά πράγματα αγγίζει το ποσοστό του 6% που αποτελεί υψηλό μέσο όρο και για την ΕΕ.

Τέλος, η Νεφέλη Στουρνάρα, Research Analyst MINDVIEW σχολίασε το δημογραφικό ζήτημα λέγοντας ότι τα στοιχεία δείχνουν πως οι Έλληνες πολίτες είναι έτοιμοι να δεχθούν την έννομη μετανάστευση, πράγμα που σημαίνει ότι μετανάστες θα είναι φορολογούμενοι πολίτες, γεγονός θα συμβάλλει στην βελτίωση του δημογραφικού αλλά και της οικονομικής κατάστασης.

Εχοντας επιστρέψει στον τόπο της καταστροφής μετά από 2 βδομάδες είδε εκ νέου τους πολίτες και συνομίλησε μαζί τους.

-«Κασσελάκη, ήρθες πάλι;» του είπε ένας κάτοικος με εκείνον να του απαντά: «Έχει έρθει κανείς στο μεταξύ;»

«Κανένας δεν ήρθε» του είπαν και ο Στέφανος Κασσελάκης τόνισε ότι «από εδώ και πέρα, ο ΣΥΡΙΖΑ θα αρχίζει από την κοινωνία. Θα έχουμε το δικό μας μεγάφωνο, και θα είστε εσείς».

Παλαμάς Καρδίτσας, 2 εβδομάδες μετά:
-Κασσελάκη, ήρθες πάλι;
-Έχει έρθει κανείς στο μεταξύ;
-Κανένας δεν ήρθε.

Από εδώ και πέρα, ο ΣΥΡΙΖΑ θα αρχίζει από την κοινωνία. Θα έχουμε το δικό μας μεγάφωνο, και θα είστε εσείς. pic.twitter.com/kLkltX9sxl

— Stefanos Kasselakis – Στέφανος Κασσελάκης (@skasselakis) October 2, 2023

Νωρίτερα, μπήκε στα σπίτια αρκετών πλημμυροπαθών προκειμένου να τους ακούσει και να μάθει από πρώτο χέρι για τις ανάγκες τους.

«Πουθενά το κράτος. Εσείς είστε οι πρώτοι που μπαίνετε στα σπίτια μας», είναι η φράση «που ακούμε παντού. Η φράση που μας πληγώνει», αναφέρει ο κ. Κασσελάκης σε βίντεο που ανάρτησε στα social media.

«Πουθενά το κράτος. Εσείς είστε οι πρώτοι που μπαίνετε στα σπίτια μας».
Η φράση που ακούμε παντού.
Η φράση που μας πληγώνει. pic.twitter.com/14iyQVmMiK

— Stefanos Kasselakis – Στέφανος Κασσελάκης (@skasselakis) October 2, 2023

Αργά το βράδυ ο Στέφανος Κασσελάκης βρέθηκε στα χωριά του Δομοκού όπου τον υποδέχτηκαν ο Απόστολος Γκλέτσος, αγρότες και κτηνοτρόφοι.

«Η αντίστροφη μέτρηση για τη μεγάλη πολιτική αλλαγή έχει ήδη αρχίσει», σημειώνει και τονίζει πως το Συνέδριο «έρχεται να επεξεργαστεί και να επιβεβαιώσει τον χάρτη της διαδρομής προς την ήττα της κυβέρνησης Μητσοτάκη, την ανάδειξη του ΣΥΡΙΖΑ σε πρώτο κόμμα στις εκλογές με απλή αναλογική και τον σχηματισμό προοδευτικής κυβέρνησης».

Ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ ασκεί δριμεία κριτική στην κυβέρνηση του κ. Μητσοτάκη. Μιλά για «καταστροφική τριετία» και προσθέτει ότι τα αποτελέσματα της πολιτικής του «έχουν οδηγήσει την κοινωνία σε απόγνωση, οργή και την κυβέρνησή του στην αρχή του τέλους», επισημαίνοντας ότι «παρέλαβε μια χώρα απελευθερωμένη από τα μνημόνια, με γεμάτα ταμεία, που μετά από καιρό έβλεπε προοπτική για το μέλλον, και με τις επιλογές του κατάφερε να τη γυρίσει πολλά χρόνια πίσω».

Ο κ. Τσίπρας υπογραμμίζει ότι «εκατομμύρια πολίτες βρίσκονται σήμερα σε καθεστώς γενικευμένης ανασφάλειας και απόγνωσης από την έκταση και τις εκατόμβες της πανδημίας, αλλά και από την πρωτοφανή ακρίβεια, την έκρηξη του ενεργειακού κόστους από τις επιλογές Μητσοτάκη, την καθήλωση των μισθών, την κυβερνητική ψευδολογία και εξαπάτηση». Όπως σχολιάζει, ενώ η ζωή των πολιτών χειροτερεύει, ο πρωθυπουργός «αυτοθαυμάζεται μπροστά στον καθρέφτη των συστημικών ΜΜΕ, για να μη μείνει καμιά αμφιβολία ακόμα και σε όσους τον ψήφισαν ότι διαθέτει όχι μόνο πλεόνασμα αδιαφορίας για τους πολλούς και φροντίδας για τους λίγους αλλά και πλεόνασμα πριγκιπικής υπεροψίας».

“Για μία Νέα Αρχή”

«Στις συνθήκες αυτές η κοινωνία έχει τον λόγο» αναφέρει και σημειώνει ότι «ο ΣΥΡΙΖΑ θα κάνει ό,τι μπορεί για να μπορέσει αυτός ο λόγος να γίνει αίτημα πολιτικής αλλαγής και απαίτηση για μια προοδευτική κυβέρνηση, που θα γκρεμίσει το φαύλο καθεστώς Μητσοτάκη και θα βάλει τα θεμέλια για μια Ελλάδα της κοινωνικής δικαιοσύνης». Τονίζει ότι ο ΣΥΡΙΖΑ θα δώσει όλες τις δυνάμεις του «για να έρθει το συντομότερο η μέρα των εκλογών και της πολιτικής αλλαγής. Για μία Νέα Αρχή», διότι, όπως προσθέτει, «όσο περισσότερο παραμένει η κυβέρνηση Μητσοτάκη τόσο περισσότερα δεινά θα συσσωρεύονται στην κοινωνία και τη χώρα».

Ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης επισημαίνει ότι «στην προσπάθεια αυτή, όπως και στην προσπάθεια της προοδευτικής κυβέρνησης να ανατάξει τη χώρα, έχουν θέση όλες οι δυνάμεις της κοινωνικής πλειοψηφίας». Σε αυτό το πλαίσιο κάνει ιδιαίτερη αναφορά στους εργαζόμενους «που δεν τα βγάζουν πέρα», τους μικρούς και μεσαίους επιχειρηματίες «που πνίγονται στα χρέη», τους νέους ανθρώπους «που τους κλέβουν το μέλλον», τους συνταξιούχους «που εξαπατήθηκαν». Όπως υπογραμμίζει, όμως, σε αυτήν την προσπάθεια έχουν θέση «και όλες οι πολιτικές δυνάμεις της δημοκρατικής πλειοψηφίας που κατανοούν ή θα πρέπει να κατανοήσουν ότι η προγραμματική σύγκλιση και η συνεννόηση αποτελούν σήμερα καθήκον απέναντι σε μία κοινωνία που στενάζει».

Ο κ. Τσίπρας αναφέρει, μεταξύ άλλων, ότι ο ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ είναι πολιτική δύναμη «εγνωσμένης αξιοπιστίας», που «απολαμβάνει για πάνω από μια δεκαετία τη στήριξη και την εμπιστοσύνη όλων όσων βάζει στο σημάδι η ασυδοσία της πολιτικής και οικονομικής ελίτ της χώρας». Ένα κόμμα, όπως δηλώνει, «που κατάφερε, όταν οι πολίτες τού εμπιστεύθηκαν την κυβέρνηση του τόπου, να βγάλει τη χώρα από τα μνημόνια και να δώσει ξανά στις Ελληνίδες και τους Έλληνες την ελευθερία να αποφασίζουν για το μέλλον τους χωρίς εξωτερικούς καταναγκασμούς, εκβιασμούς και τη δαμόκλειο σπάθη της λιτότητας». Κατόπιν αυτών, σημειώνει ότι «η μέχρι σήμερα διαδρομή μας απαντά στο ερώτημα αν μπορούμε να φέρουμε σε πέρας τα δύσκολα καθήκοντα μιας προοδευτικής κυβέρνησης» και πως «το συνέδριό μας θα καθορίσει αυτά τα καθήκοντα που απορρέουν από την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα».

«Σήμερα κατέθεσα για την προσωπική μου υπόθεση. Ελπίζω με αφορμή αυτήν να βγουν και άλλες γυναίκες που έχουν βιώσει τη σεξουαλική κακοποίηση να μιλήσουν έτσι ώστε να μπορέσει η κοινωνία μας να είναι πιο υγιής και να μην φοβόμαστε. Η προσπάθεια που ξεκινήσαμε τις καταγγελίες του Νίκου Κακλαμανάκη στη Βουλή και η συσπείρωση που κάναμε με όλους τους αθλητές, ελπίζουμε ότι θα βοηθήσει στην εξιγίανση του αθλητισμού», δήλωσε βγαίνοντας από την εισαγγελία.

Μελισσανίδης για Μπεκατώρου: Σε όλους τους χώρους υπάρχει κακοποίηση