Παναγιώτης Δρίβας

Μια εκπαίδευση που καταλήγει να αναπαράγει προϋπάρχουσες ανισότητες, περιορίζοντας τις δυνατότητες κοινωνικής ανέλιξης για χιλιάδες νέους.

Άνισες αφετηρίες, εξάρτηση από την παραπαιδεία, άνιση πρόσβαση στις σχολές υψηλού κύρους, διαφοροποιημένες επαγγελματικές προοπτικές. Η αντιμετώπιση αυτών των φαινομένων δεν αποτελεί μόνο εκπαιδευτική πρόκληση αλλά και ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης, καθώς από την ισότητα των ευκαιριών στην εκπαίδευση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό η δυνατότητα κάθε νέου ανθρώπου να διαμορφώσει το μέλλον του ανεξάρτητα από την κοινωνική θέση στην οποία γεννήθηκε.

Η κοινωνική καταγωγή καθορίζει τις εκπαιδευτικές ευκαιρίες

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει το ΙΟΒΕ, η Ελλάδα εξακολουθεί να εμφανίζει χαμηλές επιδόσεις ως προς την κοινωνική κινητικότητα μέσω της εκπαίδευσης σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Είναι χαρακτηριστικό ότι μόλις το 12% των παιδιών που προέρχονται από οικογένειες με χαμηλό μορφωτικό επίπεδο καταφέρνει να φτάσει στα υψηλότερα επίπεδα εκπαίδευσης. Το εύρημα αυτό αποτυπώνει με σαφήνεια ότι οι εκπαιδευτικές διαδρομές δεν καθορίζονται αποκλειστικά από τις ικανότητες ή τις προσπάθειες των μαθητών, αλλά επηρεάζονται καθοριστικά από το μορφωτικό και οικονομικό κεφάλαιο της οικογένειας.

Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και από διεθνείς μελέτες του ΟΟΣΑ και της Παγκόσμιας Τράπεζας, σύμφωνα με τις οποίες η Ελλάδα παρουσιάζει περιορισμένες δυνατότητες κοινωνικής ανέλιξης μέσω της εκπαίδευσης σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Οι σχολές υψηλού κύρους παραμένουν προνόμιο των ανώτερων στρωμάτων

Η μαζικοποίηση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης δεν εξάλειψε τις κοινωνικές ανισότητες. Αντίθετα, αυτές μετατοπίστηκαν στο εσωτερικό του πανεπιστημιακού συστήματος.

Η έρευνα καταγράφει ότι οι φοιτητές που προέρχονται από οικογένειες υψηλότερου κοινωνικοοικονομικού επιπέδου συγκεντρώνονται με μεγαλύτερη συχνότητα σε σχολές υψηλού κύρους και υψηλής επαγγελματικής απόδοσης, όπως οι Ιατρικές, οι Νομικές και οι Πολυτεχνικές σχολές.

Αντίθετα, οι νέοι από λιγότερο ευνοημένα κοινωνικά στρώματα κατευθύνονται συχνότερα σε τμήματα χαμηλότερης ζήτησης και μικρότερων επαγγελματικών προοπτικών. Το αποτέλεσμα είναι η διατήρηση ενός μηχανισμού «ενδογενούς αναπαραγωγής» επαγγελμάτων και κοινωνικών θέσεων, όπου οι απόγονοι των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων έχουν αυξημένες πιθανότητες να διατηρήσουν τα κοινωνικά και επαγγελματικά προνόμια των οικογενειών τους.

Η παραπαιδεία ως παράγοντας διεύρυνσης των ανισοτήτων

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στο φαινόμενο της παραπαιδείας, το οποίο αποτελεί διαχρονικό χαρακτηριστικό του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος.

Το ΙΟΒΕ επισημαίνει ότι η εκτεταμένη χρήση φροντιστηρίων και ιδιαίτερων μαθημάτων λειτουργεί ως ένας πρόσθετος μηχανισμός άνισης πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Οι οικογένειες με μεγαλύτερη οικονομική δυνατότητα επενδύουν σημαντικά ποσά στην προετοιμασία των παιδιών τους για τις Πανελλαδικές Εξετάσεις, αποκτώντας συγκριτικό πλεονέκτημα έναντι των μαθητών που δεν μπορούν να υποστηριχθούν οικονομικά με τον ίδιο τρόπο.

Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται ένα παράλληλο εκπαιδευτικό σύστημα, στο οποίο οι οικονομικές δυνατότητες της οικογένειας επηρεάζουν άμεσα τις πιθανότητες επιτυχίας.

Η μεταλυκειακή κατάρτιση και η κυριαρχία του ιδιωτικού τομέα

Ένα ακόμη σημαντικό εύρημα αφορά τη μεταδευτεροβάθμια επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση.

Περισσότερο από το 54% των σπουδαστών στις Σχολές Ανώτερης Επαγγελματικής Κατάρτισης (ΣΑΕΚ) φοιτά σε ιδιωτικές δομές. Το στοιχείο αυτό αναδεικνύει τη σημαντική παρουσία του ιδιωτικού τομέα σε έναν κρίσιμο εκπαιδευτικό χώρο, ο οποίος απορροφά μεγάλο αριθμό νέων που δεν συνεχίζουν στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση.

Παράλληλα, η έρευνα δείχνει ότι οι τίτλοι μεταδευτεροβάθμιας κατάρτισης δεν εξασφαλίζουν αντίστοιχες επαγγελματικές απολαβές ή δυνατότητες κοινωνικής ανέλιξης με εκείνες που προσφέρει ένα πανεπιστημιακό πτυχίο. Έτσι, δημιουργείται μια δεύτερη εκπαιδευτική «ταχύτητα», η οποία συχνά οδηγεί σε χαμηλότερες επαγγελματικές προοπτικές.

Η εκπαίδευση εξακολουθεί να καθορίζει το εισόδημα

Η σύνδεση μεταξύ εκπαιδευτικού επιπέδου και αμοιβών παραμένει ιδιαίτερα ισχυρή.

Με βάση τα στοιχεία της Eurostat που επεξεργάστηκε το ΙΟΒΕ, οι μέσες ετήσιες αποδοχές το 2022 διαμορφώθηκαν σε:

• 29.700 ευρώ για αποφοίτους τριτοβάθμιας εκπαίδευσης,
• 21.300 ευρώ για αποφοίτους ανώτερης δευτεροβάθμιας και μεταδευτεροβάθμιας εκπαίδευσης,
• 19.600 ευρώ για όσους διαθέτουν κατώτερη δευτεροβάθμια ή χαμηλότερη εκπαίδευση.

Η διαφορά γίνεται ακόμη μεγαλύτερη για κατόχους μεταπτυχιακών και διδακτορικών τίτλων, οι οποίοι εμφανίζουν κατά μέσο όρο σημαντικά υψηλότερες αποδοχές σε σχέση με εργαζόμενους χαμηλότερων εκπαιδευτικών βαθμίδων.

Τα δεδομένα αυτά επιβεβαιώνουν ότι η πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση εξακολουθεί να αποτελεί βασικό παράγοντα διαμόρφωσης των οικονομικών προοπτικών ενός ατόμου.

Όσον αφορά δε στην επίδραση του χρήματος στη σύγχρονη κοινωνία και το πώς έχει μετατραπεί από απλό μέσο συναλλαγής σε μέτρο αξίας της ανθρώπινης ύπαρξης και των σχέσεων, αυτό εμπίπτει σε άλλου είδους φιλοσοφικές αναλύσεις….

Νίκος Γιαννόπουλος

Πολύ μεγάλη έρευνα που διενεργήθηκε συνολικά σε 42 χώρες κατέδειξε ότι το πρόβλημα επιδεινώνεται σε κοινωνικές με υψηλές απαιτήσεις από τους γονείς. Και επιδεινώνεται γιατί τα δίκτυα υποστήριξης αποδυναμώνονται. Το μοντέλο της καθημερινότητας γίνεται έτσι μη βιώσιμο, συμπέρασμα που προκύπτει σχεδόν σε όλες τις χώρες ανάλογα με τις οικονομικές δυνατότητες της καθεμιάς.

Ο ΟΑΣΑ έχει αποδείξει, με δική του έρευνα, ότι οι άνθρωποι μεταξύ 30 και 49 ετών, έχουν το λιγότερο ελεύθερο χρόνο και τη χαμηλότερη ικανοποίηση από τη χρήση αυτού του χρόνου. Μάλιστα η Ελλάδα βρίσκεται στα πολύ χαμηλά στρώματα του πίνακα με την ικανοποίηση από το ελεύθερο χρόνο.

Σε ότι αφορά τη χώρα μας κανείς δεν πρέπει να ξεχνάει ότι σύμφωνα με την Eurostat (στοιχεία 2024), το 33,6% των παιδιών βιώνει κάποιου είδους στέρηση. Το ποσοστό αυτό είναι το υψηλότερο στην Ευρωπαϊκή Ενωση μαζί με τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία.

Μεγάλο βάρος, τέλος, πέφτει στις γυναίκες. Και πάλι ο ΟΑΣΑ, σε σχετική έρευνά του, τόνισε ότι ακόμη και σε οικογένειες που εργάζονται και οι δύο γονείς, οι γυναίκες αναλαμβάνουν το πιο δύσκολο κομμάτι της φροντίδας.

Το “εκρηκτικό κοκτέιλ”

Όλα τα παραπάνω δημιουργούν ένα εκρηκτικό κοκτέιλ κούρασης και πίεσης μέσα σε κάθε σπίτι. Οι γονείς μοιράζουν τις δυνάμεις τους μεταξύ της δουλειάς, των παιδιών, του σπιτιού, των ατελείωτων μετακινήσεων και της οργάνωσης της καθημερινότητας. Πρόκειται για μία συνθήκη εξαιρετική αγχωτική.

Την ίδια ώρα η ποιότητα του χρόνου που περνάνε οι γονείς με τα παιδιά τους μειώνεται. Ελάχιστες φορές τρώνε μαζί, ελάχιστες φορές αφήνουν τις οθόνες τους, ελάχιστες φορές υπάρχει μία κοινή δραστηριότητα έξω από το σπίτι.

Φαινόμενα όπως αυτό παρατηρούνται σε πολλές οικογένειες ανεξάρτητα από την ταξική τους προέλευση. Γονείς με πολλές ευθύνες στα εργασιακά διαθέτουν συχνά όλο και λιγότερο χρόνο για τα παιδιά τους. Όχι γιατί δεν θέλουν αλλά επειδή δεν μπορούν.

Το management της οικογένειας και των παιδιών μετατρέπεται έτσι σε εφιάλτη. Οι γονείς δεν έχουν να διαχειριστούν μόνο την οικονομική πίεση (που στις μέρες μας είναι σαφώς αυξημένη) αλλά πρέπει να είναι ταυτόχρονα καλοί παιδαγωγοί, ψυχολόγοι και πολλά άλλα. Με λίγα λόγια: Τέλειοι γονείς.

Αν όλα αυτά συνδεθούν με το γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι αναγκάζονται πλέον να κάνουν και δεύτερη δουλειά για να τα φέρουν βόλτα, καταλαβαίνει κανείς ότι το πρόβλημα της γονεϊκής εξουθένωσης αποκτά μεγάλες διαστάσεις. Η εξουθένωση αρχίζει από την εργασία και μεταφέρεται στο σπίτι όπου έτσι και αλλιώς ο χρόνος είναι λιγοστός.

Ποιο είναι το ζητούμενο

Το ενδιαφέρον σήμερα δεν είναι αν οι γονείς αγαπούν λιγότερο τα παιδιά τους. Οι περισσότερες έρευνες δείχνουν το αντίθετο: οι σημερινοί γονείς επενδύουν τεράστια ενέργεια στα παιδιά τους.

Το ερώτημα είναι άλλο: αν πραγματικά η σύγχρονη εργασία, η ακρίβεια, οι μετακινήσεις και η συνεχής ψηφιακή πίεση αφήνουν τελικά χώρο για πραγματική οικογενειακή ζωή.

Σε κάθε υποχρέωση, η οικογένεια λειτουργεί πολλές φορές σαν κέντρο συντονισμού υποχρεώσεων και όχι σαν χώρος ξεκούρασης και επικοινωνίας.

Και όσο οι απαιτήσεις μεγαλώνουν, τόσο περισσότεροι γονείς νιώθουν ότι χάνουν μικρές στιγμές που δεν επιστρέφουν: μια συζήτηση χωρίς βιασύνη, ένα παιχνίδι, ένα βράδυ χωρίς κινητά. 

Από μία άποψη, το πιο ακριβό πράγμα σήμερα σαν να μην είναι το κόστος ζωής, αλλά ο κοινός χρόνος.

Νίκος Γιαννόπουλος

Ωστόσο, πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται συχνά μια διαφορετική πραγματικότητα, στην οποία πολλοί νέοι δυσκολεύονται να δημιουργήσουν ουσιαστικές διαπροσωπικές σχέσεις.

Έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί τα τελευταία χρόνια επιβεβαιώνουν ότι η μοναξιά αποτελεί αυξανόμενο πρόβλημα για τους νέους στην Ελλάδα.

Σύμφωνα με αυτήν του World Health Organization στο πλαίσιο του προγράμματος Health Behaviour in School-aged Children Study, περίπου το 17% των μαθητών σχολικής ηλικίας στη χώρα δηλώνει ότι αισθάνεται συχνά μοναξιά. 

Το ποσοστό αυτό δείχνει ότι σχεδόν ένας στους έξι εφήβους βιώνει αυτό το συναίσθημα σε μια περίοδο της ζωής του όπου οι κοινωνικές σχέσεις και η αποδοχή από τους συνομηλίκους έχουν ιδιαίτερη σημασία. Η μοναξιά μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ψυχική υγεία, την αυτοεκτίμηση αλλά και την κοινωνική ανάπτυξη των νέων.

• Παράλληλα, ανάλογες ευρωπαϊκές έρευνες δείχνουν ότι το φαινόμενο δεν περιορίζεται μόνο στην Ελλάδα αλλά παρουσιάζει σημαντική αύξηση σε πολλές χώρες.

Ωστόσο, τα ποσοστά στη χώρα μας εμφανίζονται συχνά υψηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Υπολογίζεται ότι περίπου το 27% των νέων στην Ελλάδα αναφέρει ότι αισθάνεται έντονη μοναξιά, ποσοστό μεγαλύτερο από αυτό που καταγράφεται σε αρκετές άλλες ευρωπαϊκές κοινωνίες.

Αυτό αν μην τι άλλο καταδεικνύει ότι οι νέοι αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη δημιουργία σταθερών κοινωνικών δεσμών, παρά τις πολλαπλές δυνατότητες επικοινωνίας που παρέχει η σύγχρονη τεχνολογία.

Σημαντικό ρόλο σε αυτή την εξέλιξη φαίνεται να παίζει η εκτεταμένη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Παρότι οι πλατφόρμες αυτές διευκολύνουν,, στη θεωρία τουλάχιστον, την επικοινωνία και επιτρέπουν στους χρήστες να αλληλεπιδρούν με ανθρώπους από διαφορετικά μέρη του κόσμου, συχνά ενισχύουν τη σύγκριση με τις ζωές των άλλων.

Οι νέοι εκτίθενται καθημερινά σε εικόνες που παρουσιάζουν μια «ιδανική» πραγματικότητα, γεγονός που μπορεί να δημιουργήσει συναισθήματα μειονεξίας ή απογοήτευσης. Όταν κάποιος αισθάνεται ότι η δική του ζωή δεν ανταποκρίνεται σε αυτά τα πρότυπα, είναι πιθανό να βιώσει απομόνωση και χαμηλή αυτοεκτίμηση.

Επιπλέον, αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι η υπερβολική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης συνδέεται με προβλήματα ψυχικής υγείας, όπως αυξημένο άγχος, κακή ποιότητα ύπνου και συμπτώματα κατάθλιψης. Σε προηγούμενο ρεπορτάζ του Libre μιλήσαμε επίσης για τις διατροφικές διαταραχές που επίσης πολλές φορές οφείλονται στην υπερβολική χρήση των social media.

Οι νέοι που περνούν πολλές ώρες καθημερινά στο διαδίκτυο συχνά αφιερώνουν λιγότερο χρόνο σε δραστηριότητες που ενισχύουν την πραγματική κοινωνική επαφή, όπως οι συναντήσεις με φίλους, ο αθλητισμός ή οι ομαδικές δραστηριότητες.

• Ως αποτέλεσμα, οι ψηφιακές αλληλεπιδράσεις μπορεί να αντικαταστήσουν τις άμεσες ανθρώπινες σχέσεις, οι οποίες όμως είναι απαραίτητες για την ψυχική ισορροπία.

Παράλληλα, κοινωνικοί και οικονομικοί παράγοντες μπορούν να επιδεινώσουν το πρόβλημα. Οι αυξημένες απαιτήσεις της σύγχρονης ζωής, η αβεβαιότητα για το μέλλον και οι πιέσεις που σχετίζονται με την εκπαίδευση ή την εργασία επηρεάζουν σημαντικά την ψυχολογία των νέων.

Σε αυτό το πλαίσιο, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συχνά λειτουργούν ως ένας τρόπος προσωρινής διαφυγής από την καθημερινότητα, χωρίς όμως να αντιμετωπίζουν ουσιαστικά το πρόβλημα της κοινωνικής απομόνωσης. Κάτι σαν υποκατάστατο δηλαδή. 

• Το ερώτημα είναι το ακόλουθο: Διέξοδοι υπάρχουν; 

Είναι αλήθεια ότι σημαντικό ρόλο μπορούν να διαδραματίσουν η οικογένεια και το σχολείο, τα οποία οφείλουν να ενθαρρύνουν την ανοιχτή επικοινωνία και τη δημιουργία υγιών κοινωνικών σχέσεων. Οι νέοι χρειάζονται ένα υποστηρικτικό περιβάλλον στο οποίο θα μπορούν να εκφράζουν τα συναισθήματά τους χωρίς φόβο ή ντροπή.

Την ίδια ώρα, είναι απαραίτητο να προωθηθούν δραστηριότητες που ενισχύουν την άμεση ανθρώπινη επαφή. Μέσα από τέτοιες δραστηριότητες οι νέοι έχουν τη δυνατότητα να συνεργαστούν, να γνωρίσου άλλους ανθρώπους και να αναπτύξουν ουσιαστικούς δεσμούς. 

Η συμμετοχή σε συλλογικές δράσεις μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη μείωση του αισθήματος απομόνωσης. Πως όμως οι νέοι θα βγουν από το καβούκι της οθόνης για να συμμετάσχουν στην όποια συλλογικότητα;

Επιπλέον, είναι σημαντικό οι νέοι να χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με μέτρο. Εφαρμογές όπως το Instagram, το TikTok και το Facebook μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμα εργαλεία επικοινωνίας, όμως δεν πρέπει να αντικαθιστούν τις πραγματικές ανθρώπινες σχέσεις. 

Σ’ αυτό, ειδικά για τους ανήλικους, κομβικό ρόλο παίζουν οι γονείς που επιδιώκουν να βάζουν τα όρια και ελέγχουν την τήρησή τους, όσο το δυνατόν περισσότερο διακριτικά και μετά από προηγούμενη συμφωνία με το παιδί.

Στη θεωρία, κοντολογίς, λύσεις υπάρχουν. Επί του πρακτέου όμως χρειάζονται άψογη σχεδίαση και κρατική αρωγή με κεφάλαια και έξυπνες πολιτικές. 

Νίκος Γιαννόπουλος

Με τη δουλειά και τον κόπο τους (θα παραβιάσουμε ανοιχτές θύρες αν σας πληροφορήσουμε ότι το αγροτικό επάγγελμα κάθε άλλο παρά εύκολο είναι) οι αγρότες δίνουν στην Ελλάδα το προνόμιο να έχει πολύ υψηλή διατροφική επάρκεια, τουλάχιστον ως προς τη φυτική παραγωγή.

Το σύνολο των φυτικών προϊόντων που παράγεται καλύπτει σχεδόν το σύνολο των εγχώριων αναγκών σύμφωνα με στοιχεία από το 2021 μέχρι και το 2023.

Όπως είναι επίσης γνωστό, σε προϊόντα όπως το ελαιόλαδο (στην Ελλάδα βρίσκει κανείς μερικές από τις πιο ποιοτικές ποικιλίες) και τις ελιές η χώρα όχι απλώς καλύπτει τις ανάγκες της αλλά εξάγει μεγάλες ποσότητες σε πολλά μέρη του κόσμου. Διασφαλίζεται έτσι η εξωστρέφεια της ελληνικής οικονομίας.

Εξαίρεση αποτελεί η επίδοση στα δημητριακά. Πρόκειται για μία κατηγορία τροφίμων στην οποία η Ελλάδα χρειάζεται να κάνει εκτεταμένες εισαγωγές για να καλύψει τις ανάγκες της. Όμως ακόμα και στα δημητριακά οι Ελληνες αγρότες, με το 32% της παραγωγής, προσπαθούν να προσφέρουν ότι είναι δυνατόν.

Στον τομέα της ζωικής παραγωγής η διατροφική αυτάρκεια είναι πιο περιορισμένη. Οι Ελληνες κτηνοτρόφοι, σε μία ακόμη πολύ δύσκολη επαγγελματική απασχόληση (που σπάνια, πλέον, συγκινεί τους νέους) παλεύουν μ’ έναν πολύ ισχυρό ανταγωνισμό από τις γειτονικές, και όχι μόνο, χώρες.

Για παράδειγμα, το ποσοστό αυτάρκειας στο βοδινό κρέας είναι σχετικά χαμηλό (περίπου 19,1% το 2023), αφού η εγχώρια παραγωγή καλύπτει μόλις ένα μικρό μέρος των αναγκών, με μεγάλες ποσότητες να εισάγονται.

Αντιθέτως, ως προς τα γαλακτοκομικά προϊόντα η εικόνα είναι σίγουρα πολύ καλύτερη. Το παραδοσιακό ελληνικό προϊόν της φέτας ξεπερνά το 147% στην παραγωγή σε σχέση με την κατανάλωση, υποδηλώνοντας όχι μόνο αυτάρκεια αλλά και υπερπαραγωγή για εξαγωγές που γίνονται επίσης σε πολλά μέρη του πλανήτη. 

Σημαντική είναι και η κάλυψη σε μέλι και αυγά που προσεγγίζει το 90% και άνω. Πρόκειται για δύο προϊόντα εξαιρετικά σημαντικά για τη διατροφή του πληθυσμού και ιδιαίτερα των παιδιών.

• Συνολικά η γεωργία και η κτηνοτροφία αποτελούν βασικούς πυλώνες της ελληνικής οικονομίας, συνεισφέροντας περίπου 4% στο ΑΕΠ και απασχολώντας το 12,6% του εργατικού δυναμικού.

Όπως τονίζεται στη σχετική βιβλιογραφία, παρά το γεγονός ο πρωτογενής τομέας είναι μικρότερος σε μέγεθος συγκριτικά με τη βιομηχανία και τις υπηρεσίες, η συνέχιση και ανάπτυξή του είναι κρίσιμη για την επίτευξη διατροφικής αυτάρκειας και εθνικής ασφάλειας τροφίμων. 

Η υψηλή εξάρτηση από εισαγωγές σε κατηγορίες όπως το κρέας και τα δημητριακά εγκυμονεί κινδύνους σε περιόδους κρίσεων ή διαταραχών στις διεθνείς αγορές.

• Να λοιπόν γιατί υπάρχει αδήριτη ανάγκη όχι μόνο αμέριστης στήριξης των παραγωγών αλλά και αύξησης τόσο του πληθυσμού τους όσο και των συνολικών εκτάσεων που καλλιεργούν.

Υπάρχει, παράλληλα, η ανάγκη αναμόρφωσης του ζωικού τομέα και της κτηνοτροφίας, ειδικά όσον αφορά το μοντέλο παραγωγής και διαχείρισης, για να ανταποκριθούν καλύτερα στις διατροφικές ανάγκες της χώρας. Παράλληλα, η ενεργοποίηση της αγροτικής κοινότητας μέσω νέων τεχνολογιών, καινοτομιών και συνεργασιών μπορεί να ενισχύσει την ανθεκτικότητα των συστημάτων παραγωγής.

Αλλά για να γίνουν όλα αυτά χρειάζονται κεφάλαια και τεχνογνωσία.

Σε κάθε περίπτωση, ένα είναι το πιο σημαντικό δεδομένο. Τυχόν συρρίκνωση του πλήθους των παραγωγών αλλά και του συνόλου της παραγωγής θα καταστήσει την ανάγκη για εισαγωγές ακόμη μεγαλύτερη. Και οι εισαγωγές, ως γνωστόν, στοιχίζουν…