Νίκος Γιαννόπουλος

Στην Ελλάδα, όπου άλλοτε, θριάμβευε το μοτίβο της γειτονιάς, οι σχέσεις με όσους κατοικούν κοντά μας γίνονται ολοένα και πιο απρόσωπες.

Οι Ελληνες, έτσι και αλλιώς, εμπιστεύονται δύσκολα. Σύμφωνα με το European Social Survey, η Ελλάδα συγκαταλέγεται διαχρονικά στις χώρες με τα χαμηλότερα επίπεδα γενικευμένης εμπιστοσύνης στην Ευρώπη. Όταν οι ερευνητές ρωτούν αν «οι περισσότεροι άνθρωποι είναι άξιοι εμπιστοσύνης», οι Έλληνες απαντούν πολύ πιο αρνητικά από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Την ίδια ώρα, η Eurostat δείχνει ότι τα νοικοκυριά ενός ατόμου αυξάνονται σταθερά σε όλη την Ευρώπη, ενώ η Ελλάδα ακολουθεί την ίδια τάση, έστω με χαμηλότερα ποσοστά από τη Βόρεια Ευρώπη. Το γεγονός αυτό φαίνεται ότι αλλάζει τη φυσιογνωμία της γειτονιάς.

Επίσης, η στεγαστική κρίση και η κατακόρυφη άνοδος στις τιμές των σπιτιών (είτε για αγορά είτε για ενοικίαση) προκαλεί το φαινόμενο των ολοένα και συχνότερων μετακινήσεων. Οι άνθρωποι αλλάζουν συχνότερα σπίτι, μετακινούνται πιο εύκολα για επαγγελματικούς λόγους και πλέον νοικιάζουν περισσότερο.

Δυσκολεύονται, έτσι, να δημιουργήσουν σταθερούς δεσμούς στη γειτονιά τους. Και όταν δημιουργούν, αυτοί μπορεί να σπάσουν λόγω μίας απροσδόκητης ανάγκης για μία ακόμη μετακίνηση.

Tι λέει η κοινωνική ψυχολογία   

Το φαινόμενο εξετάζεται και αναλύεται ενδελεχώς από την κοινωνική ψυχολογία. Ποιο είναι το κυριότερο συμπέρασμα;

Οτι οι λεγόμενοι weak ties (ασθενείς δεσμοί) – ο περιπτεράς, ο γείτονας, ο φούρναρης, ο άνθρωπος που βλέπεις συχνά χωρίς να είναι φίλος σου – συμβάλλουν σημαντικά στην αίσθηση του «ανήκειν», άρα και στην ψυχική ευεξία.

Όταν χάνονται αυτές οι μικρές καθημερινές επαφές, αυξάνεται το αίσθημα κοινωνικής απομόνωσης, ακόμη κι αν κάποιος έχει στενούς φίλους. Είναι κάτι που έχουμε θίξει και σ’ άλλα ρεπορτάζ του Libre.

Ο όρος εισήχθη το 1973 από τον κοινωνιολόγο Mark Granovetter στο εμβληματικό άρθρο “The Strength of Weak Ties”. Οι ψυχολόγοι πίστευαν για πολλά χρόνια ότι για την ευτυχία αρκούν οι στενές σχέσεις. Σήμερα ξέρουμε ότι αυτό δεν είναι αρκετό.

Οι μικρές καθημερινές επαφές μειώνουν το αίσθημα μοναξιάς, αυξάνουν την αίσθηση ασφάλειας, δημιουργούν την αίσθηση ότι “ανήκω κάπου” και  λειτουργούν ως μικρές επιβεβαιώσεις κοινωνικής ύπαρξης. Είναι αυτές οι μικρές λεπτομέρειες που κάνουν τη διαφορά.

Παράλληλα, οργανισμοί όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και ο ΟΟΣΑ επισημαίνουν ότι η κοινωνική απομόνωση επηρεάζεται και από το πόσο δεμένες είναι οι τοπικές κοινότητες. Με άλλα λόγια, η γειτονιά παραμένει σημαντικός παράγοντας κοινωνικής συνοχής.

Όμως, ας το σκεφτούμε. Γιατί χάνεται όλο αυτό; Η τηλεργασία περιορίζει τις μετακινήσεις. Ακόμα και τον καφέ τον παραγγέλνουμε από τις πλατφόρμες και έρχεται στο σπίτι μας. Αγοράζουμε περισσότερα πράγματα online σε μία διαδικασία κατά την οποία δεν συναντούμε κανέναν και καμία. Οι κοινωνικές μας σχέσεις μεταφέρθηκαν στον ψηφιακό κόσμο των social media. Ακόμα και όταν είμαστε στον δρόμο φοράμε πολλές φορές τα ακουστικά μας και δεν μιλάμε με κανέναν. Ανήκουμε πλέον σε μας και πιο δύσκολα σε κάτι άλλο, ευρύτερο.

Υπάρχει ένα πολύ χρήσιμο και απλό ερευνητικό παράδειγμα που πάντα οι ψυχολόγοι επικαλούνται. Υπάρχει πολύ γνωστή έρευνα.

Το πείραμα με τον καφέ

Οι ερευνητές χώρισαν ανθρώπους που έπαιρναν καθημερινά καφέ σε δύο ομάδες. Η μία ομάδα μπορούσε να παραγγείλει όπως πάντα. Η άλλη ομάδα όμως μπορούσε να μιλήσει λίγο περισσότερο στον barista.

Το αποτέλεσμα;

Η δεύτερη ομάδα ανέφερε μεγαλύτερη ευχαρίστηση και θετικότερη διάθεση μετά την εμπειρία. Όχι επειδή απέκτησε φίλο. Αλλά επειδή ένιωσε για λίγο κοινωνικά συνδεδεμένη. Οι λεπτομέρειες για τις οποίες κάναμε λόγο παραπάνω.

Οι μεγάλες κοινωνικές αλλαγές δεν γίνονται πάντα αντιληπτές από μια εντυπωσιακή είδηση. Συχνά αποτυπώνονται στις μικρές συνήθειες της καθημερινότητας: στην καλημέρα που δεν ανταλλάσσεται, στον γείτονα που παραμένει άγνωστος, στη διαδρομή που γίνεται χωρίς μια σύντομη στάση για κουβέντα.

Οι επιστήμονες υπενθυμίζουν ότι αυτές οι φαινομενικά ασήμαντες επαφές αποτελούν βασικό στοιχείο της κοινωνικής συνοχής και της αίσθησης ότι ανήκουμε σε μια κοινότητα. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν γνωρίζουμε το όνομα του ανθρώπου που μένει δίπλα μας, αλλά τι σημαίνει για μια κοινωνία όταν οι καθημερινές μικρές σχέσεις αρχίζουν να εκλείπουν.