Σπύρος Σιδέρης

Η πρώτη διαπίστωση είναι ότι οι παραδοσιακές «εναλλακτικές» του νότου χάνουν τη σημασία τους. Λιμάνια όπως το Τζασκ, που είχε σχεδιαστεί ως διέξοδος για τις εξαγωγές πετρελαίου εκτός του Στενού του Ορμούζ, ή το Τσαμπαχάρ, που συνδέει το Ιράν με τον Ινδικό Ωκεανό, βρίσκονται πλέον εντός της ζώνης του αποκλεισμού. Αυτό σημαίνει ότι η στρατηγική διαφοροποίησης των θαλάσσιων εξόδων προς τον νότο καθίσταται ανεπαρκής. Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο αν ληφθεί υπόψη ότι ο κύριος όγκος των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου εξακολουθεί να διέρχεται από τη νήσο Χαργκ, στο εσωτερικό του Περσικού Κόλπου.

• Σε αυτό το περιβάλλον, ακόμη και ο λεγόμενος «σκιώδης στόλος» –τα πλοία που χρησιμοποιούνται για την παράκαμψη κυρώσεων μέσω αδιαφανών διαδρομών– λειτουργεί περισσότερο ως εργαλείο αποσυμπίεσης και λιγότερο ως πραγματική γεωγραφική λύση. Δεν μπορεί να αντικαταστήσει την απώλεια ενός ολοκληρωμένου λιμενικού συστήματος ούτε να διασφαλίσει τη σταθερή ροή εξαγωγών.

Η προσοχή, συνεπώς, στρέφεται προς τον Βορρά. Η Κασπία Θάλασσα αναδεικνύεται ως η μοναδική θαλάσσια «ανάσα» εκτός του πεδίου του αποκλεισμού. Μέσω του διαδρόμου «Βορράς-Νότος», το Ιράν επιχειρεί να ενισχύσει τις εμπορικές σχέσεις του με τη Ρωσία, τον Καύκασο και την Κεντρική Ασία, αξιοποιώντας ένα δίκτυο που συνδυάζει λιμάνια, σιδηροδρόμους και οδικές αρτηρίες. Η ολοκλήρωση της σιδηροδρομικής γραμμής Ραστ-Ασταρά αποτελεί κρίσιμο κρίκο σε αυτή τη στρατηγική, καθώς θα επιτρέψει τη μεταφορά εμπορευμάτων από τον Περσικό Κόλπο προς τη Βόρεια Ευρασία χωρίς την ανάγκη διέλευσης από αποκλεισμένες θαλάσσιες ζώνες.

Στο πλαίσιο αυτό, λιμάνια όπως το Αμίρ Αμπάντ αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Ήδη διακινούν εκατομμύρια τόνους βασικών αγαθών, κυρίως σιτηρών και πρώτων υλών, ενώ στην περιοχή του Ανζαλί, το λιμάνι της Κασπίας λειτουργεί ως πύλη εισόδου για κρίσιμα προϊόντα όπως τα φυτικά έλαια. Αυτές οι υποδομές μπορούν να εξασφαλίσουν την τροφοδοσία της χώρας σε βασικά αγαθά, ακόμη και αν δεν μπορούν να αντικαταστήσουν πλήρως τη δυναμικότητα των νότιων λιμανιών.

• Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζουν και οι χερσαίες μεταφορές. Το ιρανικό σιδηροδρομικό δίκτυο, που ήδη διακινεί εκατομμύρια τόνους εμπορευμάτων ετησίως, μπορεί να λειτουργήσει ως βασικός μηχανισμός ανακατεύθυνσης του εμπορίου προς τον Βορρά. Αν και οι δυνατότητές του υπολείπονται εκείνων των θαλάσσιων μεταφορών, προσφέρει μια κρίσιμη εναλλακτική λύση σε περιόδους παρατεταμένης κρίσης, παρά τους βομβαρδισμούς που δέχτηκε το σιδηροδρομικό δίκτυο από τα ισραηλινά αεροσκάφη.

Ωστόσο, καμία στρατηγική παράκαμψης δεν μπορεί να θεωρηθεί πλήρης χωρίς την ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής. Το Ιράν έχει σημειώσει πρόοδο σε ορισμένους τομείς, ιδιαίτερα στην παραγωγή σιταριού, όπου καταγράφονται υψηλά επίπεδα αυτάρκειας. Παρ’ όλα αυτά, η χώρα εξακολουθεί να εξαρτάται από εισαγωγές για βασικά προϊόντα όπως ζωοτροφές, έλαια και ορισμένα δημητριακά. Συνολικά, περίπου 25 κατηγορίες αγαθών θεωρούνται κρίσιμες, γεγονός που αποκαλύπτει τα όρια της οικονομικής αυτάρκειας.

Το πρόβλημα επεκτείνεται πέρα από τα τρόφιμα. Οι εισαγωγές μηχανημάτων, πρώτων υλών, φαρμάκων και τεχνολογικού εξοπλισμού αποτελούν βασικό πυλώνα της ιρανικής οικονομίας. Ένας παρατεταμένος αποκλεισμός δεν πλήττει μόνο τη διατροφική ασφάλεια, αλλά και τη βιομηχανική παραγωγή, την υγειονομική επάρκεια και την καταναλωτική αγορά.

• Η συνολική εικόνα δείχνει ότι το Ιράν δεν διαθέτει μια απλή ή άμεση λύση για την αντικατάσταση των νότιων λιμανιών του. Αντίθετα, αναπτύσσει ένα πολυεπίπεδο σύστημα προσαρμογής, που βασίζεται στον συνδυασμό βόρειων θαλάσσιων διαδρομών, χερσαίων μεταφορών και ενίσχυσης της εγχώριας παραγωγής. Πρόκειται για μια στρατηγική αντοχής και όχι πλήρους υποκατάστασης.

Σε τελική ανάλυση, η Τεχεράνη μπορεί να ανοίξει μια «ανάσα» στον Βορρά, αλλά δεν έχει ακόμη καταφέρει να δημιουργήσει έναν ισοδύναμο πυρήνα που να αντικαθιστά τον ρόλο των νότιων λιμανιών. Αυτό σημαίνει ότι η οικονομική ανθεκτικότητα της χώρας θα εξαρτηθεί από τη διάρκεια του αποκλεισμού, την ικανότητα προσαρμογής των υποδομών της και, κυρίως, από το κατά πόσο μπορεί να μετατρέψει τις εναλλακτικές διαδρομές σε μόνιμα και αξιόπιστα κανάλια εμπορίου.

Σύμφωνα με τις πρώτες αναφορές αρκετά πλοία δέχθηκαν πλήγματα στα ανοικτά των ακτών του Μπαντάρ Ανζάλι στη Κασπία Θάλασσα.

Πλήγματα δέχθηκαν επίσης το ναυπηγείο Shahid Tamjidi στο Μπαντάρ Ανζάλι και η ναυτική βάση Χασανρούδ. Στόχο των ισραηλινών χτυπημάτων αποτέλεσε το αρχηγείο του IRGC στο Μπαντάρ Ανζάλι.

Ένας ισραηλινός αξιωματούχος δήλωσε στο Axios: «Το Ισραήλ πραγματοποίησε επιθέσεις εναντίον πυραυλικών σκαφών του ιρανικού ναυτικού στην Κασπία Θάλασσα. Στόχος ήταν περισσότερα από πέντε σκάφη».

Το χτύπημα είναι στρατηγικής φύσεως καθώς το Ιράν μπορεί να εισάγει εμπορεύματα μέσω βόρειων λιμανιών όπως το Μπαντάρ Ανζάλι και το Αμιραμπάντ, μέσω της Κασπίας Θάλασσας. Το εμπόριο προέρχεται κυρίως από τη Ρωσία, το Καζακστάν, το Τουρκμενιστάν και το Αζερμπαϊτζάν