Σπύρος Σιδέρης

Αν και συχνά παραμένουν εκτός του επίσημου διεθνούς πολιτικού διαλόγου, η επιρροή των καρτέλ στην καθημερινή ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων —από τις χρηματοπιστωτικές αγορές έως τις τοπικές κοινότητες— είναι πλέον αναμφισβήτητη.

Η δυναμική τους εξελίσσεται διαρκώς, αξιοποιώντας το παγκόσμιο εμπόριο, περίπλοκες νομικές δομές και πολύπλοκα χρηματοπιστωτικά σχήματα, καθιστώντας την αντιμετώπισή τους μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της σύγχρονης εποχής.

Από την τοπική συμμορία στο διεθνές δίκτυο

Η έννοια του καρτέλ προέρχεται από την οικονομική ορολογία, όπου υποδήλωνε συνεργασίες επιχειρήσεων για τον έλεγχο της αγοράς. Στη σύγχρονη εγκληματική πραγματικότητα, όμως, έχει αποκτήσει μια διαφορετική διάσταση: πρόκειται για οργανωμένες δομές με διεθνή εμβέλεια, οι οποίες δεν περιορίζονται στη διακίνηση ναρκωτικών, αλλά ελέγχουν ολόκληρες αλυσίδες παραγωγής, μεταφοράς και διανομής, ενώ εμπλέκονται σε ένα ευρύ φάσμα παράνομων δραστηριοτήτων — από το ξέπλυμα χρήματος έως το λαθρεμπόριο, ναρκωτικά και τη διακίνηση ανθρώπων.

Τα δίκτυα αυτά χαρακτηρίζονται από ιεραρχική οργάνωση, συγκεντρωτική διοίκηση, εκτεταμένες οικονομικές ροές και υψηλή ικανότητα προσαρμογής απέναντι στις επιχειρήσεις καταστολής. Η ευελιξία τους επιτρέπει να διατηρούν εκτεταμένη επιρροή σε τοπικό και διεθνές επίπεδο, με επιπτώσεις που υπερβαίνουν κατά πολύ τα όρια του παράνομου εμπορίου.

Νέες μορφές, νέες στρατηγικές

Από τα τέλη του 20ού αιώνα, η οργανωμένη εγκληματικότητα διεύρυνε το πεδίο δράσης της πέρα από την παραγωγή και διακίνηση ναρκωτικών. Τα σύγχρονα καρτέλ, όπως το Καρτέλ Σινάλοα και το Καρτέλ Χαλίσκο Νέα Γενιά στο Μεξικό, έχουν αναπτύξει πολυεπίπεδες και ευέλικτες δομές, που τους επιτρέπουν να προσαρμόζονται σε μεταβολές πολιτικής και εντατικοποίηση της καταστολής. Η δράση τους δεν περιορίζεται πλέον στη βία· αξιοποιούν επίσης οικονομικούς, κοινωνικούς και πολιτικούς μηχανισμούς, ενσωματώνοντας νόμιμες επιχειρηματικές δραστηριότητες σε παράνομες αλυσίδες.

Κομβικό στοιχείο της στρατηγικής τους αποτελεί η επένδυση σε εταιρείες-βιτρίνες και φαινομενικά νόμιμες επιχειρήσεις, ιδίως στους τομείς των εξαγωγών, των μεταφορών και της αγοράς ακινήτων. Μέσω αυτών, επιτυγχάνεται η νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και η απόκρυψη κεφαλαίων. Το μοντέλο αυτό καθιστά εξαιρετικά σύνθετη τη νομική τους αντιμετώπιση, απαιτώντας διεθνή δικαστική και χρηματοπιστωτική συνεργασία.

Η γεωγραφία της επιρροής

Παρότι η αρχική τους άνθηση καταγράφηκε στη Λατινική Αμερική, η επιρροή των καρτέλ εκτείνεται πλέον σε πολλές ηπείρους. Οι διαδρομές διακίνησης ξεκινούν από τα υψίπεδα των Άνδεων και την ενδοχώρα του Μεξικού και καταλήγουν σε αγορές της Βόρειας Αμερικής, της Ευρώπης και της Ασίας. Οι διαδρομές αυτές στηρίζονται σε ένα εκτεταμένο πλέγμα διεθνών συνεργασιών, συμπεριλαμβανομένων συμμαχιών με τοπικές συμμορίες και άλλες εγκληματικές οργανώσεις. Έτσι, τα καρτέλ λειτουργούν ως διεθνικά δίκτυα με ανεξέλεγκτη ροή κεφαλαίων, προϊόντων και επιρροής.

Η βία ως μηχανισμός εξουσίας

Η ισχύς των καρτέλ παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με τη συστηματική βία. Στην περίπτωση των μεγάλων μεξικανικών δικτύων, η βία χρησιμοποιείται τόσο για τον έλεγχο των περιοχών παραγωγής και μεταφοράς όσο και για την επιβολή πειθαρχίας και τον εκφοβισμό αντιπάλων.

Η λεγόμενη «στρατηγική της τρομοκρατίας» αποδυναμώνει την κρατική εξουσία και οδηγεί σε κοινωνική αποδόμηση, μαζική μετανάστευση και βαθιές οικονομικές ανισορροπίες στις πληγείσες περιοχές.

Παράλληλα, η βία λειτουργεί και ως μέσο διαπραγματευτικής ισχύος. Η εξάρθρωση ενός ηγέτη δεν σημαίνει απαραίτητα αποδυνάμωση του φαινομένου· συχνά οδηγεί στη γέννηση νέων, πιο ακραίων και αδίστακτων ομάδων.

Πολιτική, νόμος και διεθνής συνεργασία

Η αντιμετώπιση των καρτέλ αποτελεί μία από τις πλέον σύνθετες προκλήσεις της διεθνούς πολιτικής ατζέντας. Κράτη όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Μεξικό έχουν προχωρήσει σε εκτεταμένες επιχειρήσεις σύλληψης ηγετικών στελεχών και κατάσχεσης μεγάλων ποσοτήτων ναρκωτικών και παράνομων κεφαλαίων. Παράλληλα, διεθνείς οργανισμοί, όπως ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, έχουν αναπτύξει πλαίσια συνεργασίας για την αντιμετώπιση της διακίνησης ναρκωτικών και του ξεπλύματος χρήματος.

Ωστόσο, η δράση των καρτέλ συχνά υπερβαίνει τα όρια της εθνικής δικαιοδοσίας, δοκιμάζοντας την αποτελεσματικότητα των διεθνών μηχανισμών συνεργασίας. Η πολυπλοκότητα των οικονομικών συναλλαγών και η διασύνδεση με νόμιμες επιχειρήσεις δημιουργούν ένα πεδίο όπου τα όρια μεταξύ νόμιμου και παράνομου γίνονται δυσδιάκριτα.

Καρτέλ και παγκοσμιοποίηση

Η παγκοσμιοποίηση έχει ενισχύσει την ικανότητα των καρτέλ να λειτουργούν σε διακρατικό επίπεδο. Η αξιοποίηση σύγχρονων δικτύων επικοινωνίας, μεταφορών και χρηματοπιστωτικών εργαλείων τους επιτρέπει να ανταποκρίνονται ταχύτατα σε πιέσεις καταστολής, ακόμη και όταν αυτές προέρχονται από συντονισμένες διεθνείς πρωτοβουλίες.

Η επιρροή των καρτέλ της οργανωμένης εγκληματικότητας αποτελεί μία από τις πιο επίμονες και περίπλοκες προκλήσεις της εποχής μας. Το πέρασμά τους από τοπικές συμμορίες σε υπερεθνικά δίκτυα και η ικανότητά τους να εκμεταλλεύονται τα κενά της παγκόσμιας οικονομίας και των νομικών συστημάτων καθιστούν την αντιμετώπισή τους ζήτημα υψίστης σημασίας.

Η διεθνής κοινότητα καλείται να διαμορφώσει πολυεπίπεδες στρατηγικές, που θα συνδυάζουν καταστολή, πρόληψη, οικονομική διαφάνεια και θεσμική ενίσχυση, ώστε να περιοριστούν οι επιπτώσεις αυτών των δικτύων στην παγκόσμια ασφάλεια και στα ανθρώπινα δικαιώματα.

Ο Πέδρο Ινσούνσα Νοριέγα κατηγορήθηκε τον Μάιο για «ναρκωτρομοκρατία», για διακίνηση φαιντανύλης, κοκαΐνης, ηρωίνης σε μεγάλη κλίμακα, καθώς και ξέπλυμα χρήματος από την αμερικανική κυβέρνηση, στο πλαίσιο της επίθεσης που έχει εξαπολύσει ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ εναντίον των καρτέλ που πλημμυρίζουν με ναρκωτικά την αγορά των ΗΠΑ.

Ήταν ο δεύτερος στην ιεραρχία της εγκληματικής Οργάνωση Μπελτράν Λέιβα, φράξιας του καρτέλ Σιναλόα, που πιστεύεται πως ενέχεται στην παραγωγή φαιντανύλης, κοκαΐνης, μεθαμφεταμίνης και ηρωίνης.

Γιος του, ο Πέδρο Ινσούνσα Κορονέλ, τον οποίο κατηγορούσε επίσης η Ουάσιγκτον για διακίνηση φαιντανύλης, σκοτώθηκε από Μεξικανούς στρατιωτικούς τον Νοέμβριο, κατά τη διάρκεια επιχείρησης στην ίδια πολιτεία, τη Σιναλόα.

Το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης είχε ασκήσεις διώξεις για «ναρκωτρομοκρατία» και «υλική υποστήριξη της τρομοκρατίας» στον Πέδρο Ινσούνσα Νοριέγα και στον γιο του, για πρώτη φορά σε βάρος ηγέτη εγκληματικής οργάνωσης συνδεόμενης με το καρτέλ Σιναλόα.

Αυτό το τελευταίο χαρακτηρίστηκε τον Φεβρουάριο, όπως και άλλες μεξικανικές μαφιόζικες οργανώσεις, «ξένη τρομοκρατική οργάνωση» από την κυβέρνηση Τραμπ.

Εσωτερικός πόλεμος ανάμεσα σε δυο φράξιες του καρτέλ έχει στοιχίσει τη ζωή σε εκατοντάδες ανθρώπους από τον Σεπτέμβριο του 2024 στην πολιτεία Σιναλόα.

Αφότου επέστρεψε στην εξουσία τον Ιανουάριο του 2025, ο αμερικανός πρόεδρος Τραμπ απείλησε επανειλημμένα το Μεξικό πως θα αύξανε δραματικά τους τελωνειακούς δασμούς αν δεν μείωνε τις ροές ναρκωτικών και μεταναστών προς τη χώρα του.

Η ομόλογός του Κλαούδια Σέινμπαουμ, υπό πίεση, κατάφερε να αποτρέψει την επιβολή γενικευμένων τελωνειακών δασμών και αύξησε τις συλλήψεις υπόπτων και τις κατασχέσεις ελεγχόμενων ουσιών.

Συγκεκριμένα ανέφερε: «Το πρόβλημα είναι το ολιγοπώλιο που έχει διαμορφωθεί, ο αθέμιτος ανταγωνισμός και η λειτουργία καρτέλ και αυτού του κλάδου. Υπερβολικές χρεώσεις και προμήθειες, μεγάλη ψαλίδα επιτοκίων. Επιλογές που αφαιρούν ρευστότητα και πόρους από τους μικρομεσαίους, από την παραγωγή, από τα νοικοκυριά.

Το αποτέλεσμα είναι:

• Καθαρά Κέρδη του τραπεζικού τομέα για 2022: 3,27 δισ ευρώ

• Καθαρά Κέρδη 2023: 4,3 δισ. Ευρώ

• Κέρδη (όχι καθαρά, συστημικές) για το εννιάμηνο 2024: 4,7 δισ. ευρώ

Η κερδοφορία αυξάνεται, τα μερίσματα των μετόχων επίσης. Αλλά αυτό είναι εις βάρος νοικοκυριών και επιχειρήσεων.

Γιατί με τα μερίσματα των μετοχών δεν πληρώνεται ούτε το σούπερ μάρκετ, ούτε ο λογαριασμός ρεύματος, ούτε το κόστος των καυσίμων. Αλλά δεν το επισημαίνουμε μόνο εμείς. Ο πρόεδρος του Επαγγελματικού Επιμελητηρίου Αθηνών δηλώνει ότι η ετήσια επιβάρυνση μιας μεσαίας επιχείρησης μόνο από τις προμήθειες είναι 2.500 ευρώ».

Επιτέθηκε στην κυβέρνηση και στον πρωθυπουργό λέγοντας: «Τελικά λεφτόδεντρα υπάρχουν. Και τα έχει φυτέψει ο κ. Μητσοτάκης στις αυλές των καρτέλ.

Και πάλι βλέπουμε το ίδιο σκηνικό: όπως και στο ρεύμα, όπως και στα διυλιστήρια, έτσι και στις τράπεζες, η κυβέρνηση δεν έχει κανένα σχέδιο ούτε για να πάρει πίσω τα χρήματα που κάθονται στα ταμεία του τραπεζικού καρτέλ, ούτε για να σταματήσει την κλοπή. Προσπαθεί να γλυκάνει την όποια φορολόγηση και επίπτωση στις τράπεζες, όπως έκανε και στα υπόλοιπα καρτέλ».

‘Αφησε αιχμές και κατά του προέδρου του ΠΑΣΟΚ λέγοντας: «Από την άλλη δεν μπορούμε και να μην παρατηρήσουμε τη στροφή του ΠΑΣΟΚ και του κ. Ανδρουλάκη. Αρχικά στις 28/11 μιλούσε για φορολόγηση των εσόδων των τραπεζών, τελικά κατέληξε να προτείνει με τροπολογία κάτι που μοιάζει με “χάδι”.

Δεν μπορούμε να χαρακτηρίσουμε διαφορετικά τα 240 εκατ. το χρόνο απέναντι στα 4.7 δισ κέρδη που ήδη καταγράφουν οι συστημικές τράπεζες για το 2024. Γιατί στην αρχή πρότεινε σε ετήσια βαση 400-800 εκατομμύρια. Όταν πήγαμε τη συζήτηση στα συγκεκριμένα, δηλαδή στο μικρό ύψος της φορολόγησης και στην πρότασή μας για ταμείο εγγυοδοσίας προς όφελος των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και της στεγαστικής πολιτικής κάτω από την ομπρέλα της αναπτυξιακής τράπεζας, επανήλθε για να προτείνει μηδενισμό χρεώσεων για 10 βασικές τραπεζικές υπηρεσίες».

Ακολούθως ο κ. Φάμελλος υποστήριξε ότι «δεν αρκούν ούτε όσα προτείνει ο κ. Μητσοτάκης, ούτε το ΠΑΣΟΚ. Γιατί δεν λύνουν το πρόβλημα: το ότι δεν υπάρχει κανένας ανταγωνισμός ανάμεσα στις τράπεζες. Τα τελευταία χρόνια έχει εγκατασταθεί ένα ολιγοπώλιο που διαμορφώνει τιμές και χρεώσεις σε βάρος καταθετών κι επιχειρήσεων και σωρεύει υπερκέρδη».

Ακολούθως ανέπτυξε τη πρόταση του ΣΥΡΙΖΑ: «Πρέπει το καρτέλ να σπάσει. Και αυτό μπορεί να γίνει μόνο ενισχύοντας το ρόλο της Πολιτείας στον τραπεζικό τομέα.

 Και αυτό σημαίνει:

• Ενίσχυση της επιτελικής-στρατηγικής παρουσίας του κράτους για να σπάσει το καρτέλ και για να αναβιώσει ο ανταγωνισμός στον τραπεζικό τομέα.

 • Ενεργητική παρουσία του κράτους στην Εθνική Τράπεζα, και αναφέρομαι στη μετοχική σύνθεση, ώστε να παίξει τον εξυγιαντικό ρόλο της αποκατάστασης του υγιούς ανταγωνισμού ανάμεσα στις τράπεζες

 • Και για να είμαστε απολύτως ξεκάθαροι: ενίσχυση του στρατηγικού ρόλου του κράτους δεν σημαίνει θαλασσοδάνεια ξανά, που ήταν κάποτε εξπέρ ο παλαιός δικομματισμός, ούτε ρουσφετολογικές προσλήψεις, ούτε κρατισμός, ούτε λειτουργία τραπεζών εκτός κανόνων Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. 

 • Ενίσχυση του επιτελικού ρόλου του κράτους σημαίνει λειτουργία τραπεζών με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια που όμως πραγματικά ανταγωνίζονται η μια την άλλη υπέρ των καταθετών και των επιχειρήσεων».

 Κλείνοντας είπε: «Αν δεν σπάσουμε το τραπεζικό καρτέλ, όσες νομοθετικές ασπιρίνες και να φέρετε, η ολιγοπωλιακή κατάσταση θα παραμείνει ίδια.  Και όσους ελέγχους εκ των υστέρων κάνει η Επιτροπή Ανταγωνισμού, πάλι η κατάσταση θα παραμένει η ίδια. Για αυτό και περιμένουμε την τοποθέτηση ολων των κομμάτων τις επόμενες ημέρες στα συγκεκριμένα. Και σε αυτά δεν υπάρχει χώρος ούτε για τανγκό, ούτε για συναίνεση».

Πετραλιάς: Το ότι έχει το κράτος μετοχές σε μία τράπεζα δεν σημαίνει ότι μπορεί να επεμβαίνει στις αποφάσεις για τα επιτόκια 

«Το ότι το κράτος έχει μετοχές σε μία τράπεζα, δεν σημαίνει ότι μπορεί να επέμβει στις αποφάσεις για τα επιτόκια», επισήμανε ο υφυπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Θάνος Πετραλιάς, απαντώντας στην προηγηθείσα πρόταση του προέδρου του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ Σ. Φάμελλου για ενίσχυση του στρατηγικού ρόλου του κράτους στον τραπεζικό τομέα.

«Εάν αντιληφθεί η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και ο Επόπτης, ότι ο μέτοχος παρεμβαίνει στις αποφάσεις των επιτοκίων, παίρνει την άδεια της τράπεζας» προειδοποίησε ο κ. Πετραλιάς και πρόσθεσε: «Μπερδεύετε την έννοια του μετόχου με την έννοια του διοικητικού συμβουλίου, το ποιος αποφασίζει για τα επιτόκια και πως λειτουργεί ο ανταγωνισμός».