Σπύρος Σιδέρης

Ευρωπαίοι και Αμερικανοί αξιωματούχοι θεωρούν την Ισλαμική Δημοκρατία «τον αδύναμο κρίκο» στη σημερινή εξίσωση, κυρίως μετά τις ισραηλινές και αμερικανικές στρατιωτικές επιθέσεις που έπληξαν την ιρανική υποδομή και έστειλαν μήνυμα ότι η υπομονή εξαντλείται.

Η προειδοποίηση της τρόικας και το χρονικό όριο

Όπως αναφέρουν διεθνή πρακτορεία, η τρόικα έχει προειδοποιήσει ότι αν μέχρι τις 31 Αυγούστου δεν υπάρξει συμφωνία, θα φέρει το θέμα στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Εκεί θα ζητήσει την επαναφορά έξι πακέτων κυρώσεων που είχαν «παγώσει» με την απόφαση 2231 το 2015, η οποία αποτέλεσε τον πυλώνα της Κοινής Ολοκληρωμένης Δράσης (JCPOA). Μια μικρή «οδός διαφυγής» αφήνει περιθώριο έως τις 18 Οκτωβρίου, αν η Τεχεράνη δεχθεί επιθεωρήσεις, δώσει στοιχεία για τα 400 κιλά υψηλού εμπλουτισμού ουρανίου και εμπλακεί σε διάλογο με τις Ηνωμένες Πολιτείες για μια νέα συμφωνία.

Η πίεση είναι μεγάλη, καθώς οι πρόσφατες συνομιλίες μεταξύ Ιράν και τρόικας, που επαναλήφθηκαν την Τρίτη στη Γενεύη, δεν απέδωσαν. Ο εκπρόσωπος της Τεχεράνης, Κάζεμ Γκαρίμπ Αμπαντί, έγραψε στο X ότι η χώρα παραμένει «προσηλωμένη στις διπλωματικές λύσεις» και κάλεσε το Συμβούλιο Ασφαλείας «να δώσει χώρο στη διπλωματία». Ο εκπρόσωπος του ιρανικού ΥΠΕΞ, Εσμαΐλ Μπακάι, επιβεβαίωσε ότι οι επαφές συνεχίζονται χωρίς να δώσει χρονοδιάγραμμα.

Ο διεθνής παράγοντας και οι στρατιωτικές πιέσεις

Κατηγορίες για τακτικισμό και καθυστέρηση

Οι ΗΠΑ, διά του αναπληρωτή εκπροσώπου Τόμι Μπίγκοτ, ανακοίνωσαν ότι ο ΥΠΕΞ Μάρκο Ρούμπιο επικοινώνησε με τον Ζαν-Νοέλ Μπαρό (Γαλλία), τον Γιοχάν Βάντεβολ (Γερμανία) και τον Ντέιβιντ Λάμι (Βρετανία), επαναβεβαιώνοντας ότι η Δύση δεν θα επιτρέψει την απόκτηση πυρηνικού όπλου από το Ιράν. Παράλληλα, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις και οι κυβερνοεπιθέσεις που ακολούθησαν τις ισραηλινές επιδρομές («πόλεμος των 12 ημερών») δείχνουν ότι τα περιθώρια στενεύουν.

Ευρωπαίοι διπλωμάτες, σύμφωνα με το Associated Press, θεωρούν ότι η Τεχεράνη επιδιώκει να κερδίσει χρόνο, είτε μέσω συντονισμού με Ρωσία και Κίνα, είτε καταγγέλλοντας την τρόικα ως «μη αρμόδια». Στο Παρίσι, διπλωματική πηγή είπε ότι «οι επιλογές στενεύουν» και ότι οι Ευρωπαίοι είναι αποφασισμένοι να τηρήσουν τις προθεσμίες.

Η Ρωσία και η Κίνα κυκλοφόρησαν ήδη σχέδιο για εξάμηνη παράταση, σε στενό συντονισμό με την Τεχεράνη, κάτι που η Ουάσιγκτον και οι Ευρωπαίοι δύσκολα θα δεχθούν, προϊδεάζοντας για δυτικό βέτο.

• Οι κινήσεις του ΟΗΕ και η ασφάλεια των επιθεωρητών

Στο προσκήνιο και η Διεθνής Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας. Ο επικεφαλής της, Ραφαέλ Γκρόσι, δήλωσε στο Fox News ότι οι επιθεωρητές θα επιστρέψουν, ενώ έγινε γνωστό ότι έχει ενισχυθεί η προσωπική του ασφάλεια μετά από απειλές. Ο πρόεδρος της ιρανικής Βουλής Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ έσπευσε να πει ότι η επιστροφή των επιθεωρητών δεν αντιβαίνει στους ιρανικούς νόμους, ενώ ο ΥΠΕΞ Αμπάς Αραγτσί σημείωσε ότι δεν υπάρχει «τελική συμφωνία», αλλά ότι η παρακολούθηση είναι απαραίτητη για την αλλαγή καυσίμου στο πυρηνικό εργοστάσιο Μπουσέρ.

Το αδιέξοδο και το παράθυρο ευκαιρίας

Παρά τις δημόσιες τοποθετήσεις, το κλίμα παραμένει δύσκολο. Ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ εμφανίζεται δύσπιστος σε διαπραγματεύσεις υπό πίεση, ενώ η Τεχεράνη ζητά εγγυήσεις ασφάλειας, αποζημιώσεις και αναγνώριση του δικαιώματος εμπλουτισμού ουρανίου. Από την άλλη, η Ευρώπη θέλει να κινηθεί πριν τον Οκτώβριο, όταν η Ρωσία θα αναλάβει την προεδρία του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Η ανάλυση διεθνών μέσων επισημαίνει ότι το Ιράν είναι σήμερα σε πιο αδύναμη θέση λόγω των στρατιωτικών και οικονομικών πιέσεων, αλλά και ότι οι εναλλακτικές είναι περιορισμένες. Η ενεργοποίηση του Snapback θα σημάνει επιστροφή σε πλήρεις κυρώσεις, κάτι που θα επιβαρύνει την ήδη πιεσμένη οικονομία της χώρας και θα εντείνει την απομόνωσή της.

Το επόμενο διάστημα προμηνύεται κρίσιμο. Οι Ευρωπαίοι δείχνουν έτοιμοι να σκληρύνουν τη στάση τους, οι ΗΠΑ συντονίζονται στενά, ενώ η Ρωσία και η Κίνα παίζουν το χαρτί της καθυστέρησης. Η Τεχεράνη βρίσκεται αντιμέτωπη με δύσκολες επιλογές: είτε θα κάνει συμβιβασμούς, είτε θα οδηγηθεί σε νέα περίοδο έντασης. Σε κάθε περίπτωση, οι αποφάσεις των επόμενων εβδομάδων θα κρίνουν όχι μόνο την τύχη της πυρηνικής συμφωνίας, αλλά και την ισορροπία δυνάμεων στη Μέση Ανατολή.

“Δεν μπορώ να είμαι σίγουρος ότι επίκειται μια συμφωνία… και μερικούς μήνες πριν νομίζαμε ότι ήμασταν αρκετά κοντά”, είπε ο Μάλεϊ στη διεθνή διάσκεψη Doha Forum.

“Σε κάθε διαπραγμάτευση, όταν υπάρχουν θέματα που παραμένουν ανοικτά για τόσο καιρό, αυτό λέει κάτι για το πόσο δύσκολο είναι να γεφυρωθεί το κενό.”

Η εκτίμησή του για τις διαπραγματεύσεις που διεξάγονται στη Βιέννη για την αναβίωση της πυρηνικής συμφωνίας του 2015 ακολούθησαν τις δηλώσεις του Καμάλ Χαραζί, υψηλόβαθμου συμβούλου του ανώτατου ηγέτη του Ιράν Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος είπε ότι μια συμφωνία μπορεί να επέλθει σύντομα.

“Ναι, επίκειται συμφωνία. Εξαρτάται από την πολιτική βούληση των Ηνωμένων Πολιτειών”, είπε ο Χαραζί στη διάσκεψη.

Ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αποχώρησε από τη συμφωνία το 2018 με αποτέλεσμα η Τεχεράνη να αρχίσει να παραβιάζει τους πυρηνικούς περιορισμούς περίπου ένα χρόνο αργότερα και οι συνομιλίες που διεξάγονται κατά καιρούς τους τελευταίους μήνες στη Βιέννη για την αναβίωσή της σταμάτησαν αυτό τον μήνα όταν η Ρωσία προέβαλε ένα νέο εμπόδιο.

Η Ρωσία δήλωσε αργότερα ότι έλαβε γραπτές διασφαλίσεις ότι θα μπορέσει να συνεχίσει την εργασία της ως μέρος της συμφωνίας, αφήνοντας να εννοηθεί πως η Μόσχα θα μπορέσει να επιτρέψει την επαναφορά της.

Ο Χαραζί είπε πως προκειμένου να αναβιώσει η συμφωνία είναι κρίσιμης σημασίας η Ουάσινγκτον να αποσύρει τον χαρακτηρισμό ξένη τρομοκρατική οργάνωση (FTO) για το επίλεκτο σώμα Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης του Ιράν (IRGC) που υπάγεται στον Χαμενεΐ.

“Οι IRGC είναι ένας εθνικός στρατός και το να κατατάσσεται ένας εθνικός στρατός στον κατάλογο των τρομοκρατικών οργανώσεων δεν είναι αποδεκτό”, είπε.

Απαντώντας σε σχετική ερώτηση, ο Μάλεί είπε: “Ανεξάρτητα από το τι συμβαίνει στο θέμα των IRGC για το οποίο ρωτάτε, η άποψή μας για τους IRGC είναι πως πολλές άλλες κυρώσεις για τους IRGC θα παραμείνουν. Δεν είναι μια συμφωνία που σκοπεύει να επιλύσει αυτό το θέμα.”

Η Τεχεράνη πιέζει επίσης για εγγυήσεις ότι οποιοσδήποτε πρόεδρος των ΗΠΑ στο μέλλον δεν θα αποσυρθεί από τη συμφωνία, η οποία θα περιορίζει το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης με αντάλλαγμα την άρση σκληρών κυρώσεων που πλήττουν σοβαρά την οικονομία του Ιράν.

Η έκταση στην οποία οι κυρώσεις μπορούν να αρθούν είναι ένα άλλο ευαίσθητο θέμα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Ουάσιγκτον προετοιμάζεται και για τα δύο σενάρια, για την αναβίωση της συμφωνίας στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, αλλά και για ένα αδιέξοδο. 

Εκπρόσωπος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ προειδοποίησε εξάλλου ότι η Ουάσιγκτον είναι έτοιμη να λάβει “δύσκολες αποφάσεις” για να επαναφέρει το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν εντός των ορίων, βάσει της πυρηνικής συμφωνίας.