Σπύρος Σιδέρης

Σε αυτό το πλαίσιο, ο πόλεμος μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός πολιτικής ανασύνταξης, κοινωνικής κινητοποίησης και ιδεολογικής επανανοηματοδότησης του ιρανικού κράτους. Και ακριβώς αυτό το ενδεχόμενο είναι που προκαλεί ανησυχία σε δυτικούς αναλυτές και ιδιαίτερα στην Ουάσιγκτον.

Η ιστορία των επαναστάσεων δείχνει ότι οι πόλεμοι συχνά λειτουργούν ως επιταχυντές πολιτικών μετασχηματισμών. Στην περίπτωση του Ιράν, η στρατιωτική αντιπαράθεση με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ δημιουργεί συνθήκες «υπαρξιακής απειλής», οι οποίες ενισχύουν την τάση συσπείρωσης γύρω από το κράτος και αναζωπυρώνουν τη ρητορική της επανάστασης.

Η έννοια της σύγκρουσης ανάμεσα στον «φίλο» και τον «εχθρό» επιστρέφει στο επίκεντρο του δημόσιου λόγου, αναγκάζοντας την κοινωνία να επαναπροσδιορίσει την ταυτότητά της απέναντι στη Δύση.

Στο εσωτερικό της ιρανικής πολιτικής σκηνής, αυτή η δυναμική ενισχύει κυρίως τον ριζοσπαστικό ή «αρχών» πυρήνα του καθεστώτος, ο οποίος υποστηρίζει την επιστροφή στις αρχικές αρχές της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979.

Πρόκειται για ένα ρεύμα που απορρίπτει κάθε συμβιβασμό με τη Δύση και προωθεί ένα μοντέλο «οικονομίας αντίστασης», βασισμένο στην αυτάρκεια και στην κοινωνική δικαιοσύνη.

Η σύγκρουση «ριζοσπαστών» και «πραγματιστών»

Η πολιτική αντιπαράθεση στο Ιράν εδώ και χρόνια κινείται ανάμεσα σε δύο βασικά στρατόπεδα. Από τη μία πλευρά βρίσκεται το στρατόπεδο των μεταρρυθμιστών και πραγματιστών, που υποστηρίζουν τη διαπραγμάτευση με τη Δύση και την οικονομική ενσωμάτωση της χώρας στο διεθνές σύστημα. Από την άλλη, το στρατόπεδο των ιδεολογικών σκληροπυρηνικών, που θεωρούν ότι η επανάσταση έχει απομακρυνθεί από τις αρχικές της αξίες.

Η περίοδος της προεδρίας του Ιμπραχίμ Ραϊσί (2021–2024) θεωρήθηκε από τους υποστηρικτές του δεύτερου ρεύματος ως μια προσπάθεια επιστροφής στην «καθαρότητα» της επανάστασης. Ωστόσο, ο αιφνίδιος θάνατός του σε ελικόπτερο το 2024 δημιούργησε βαθύ πολιτικό κενό και ανέδειξε τις εσωτερικές αντιθέσεις του καθεστώτος.

Στις εκλογές που ακολούθησαν, ο Σαΐντ Τζαλίλι, εκπρόσωπος της πιο ριζοσπαστικής πτέρυγας, συγκέντρωσε περίπου 13,5 εκατομμύρια ψήφους, αποδεικνύοντας ότι υπάρχει σημαντική κοινωνική βάση για ένα πιο σκληρό ιδεολογικό μοντέλο. Αυτή η τάση δεν φοβάται την αντιπαράθεση με τη Δύση· αντίθετα, τη θεωρεί αναγκαίο στάδιο για την «αναγέννηση» της επανάστασης.

Η ιδεολογία της «δεύτερης επανάστασης»

Στο ιδεολογικό επίπεδο, το πιο χαρακτηριστικό πρόσωπο αυτού του ρεύματος είναι ο αγιατολάχ Μοχάμεντ Μεχντί Μιρμπαγκρί, μέλος της Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων. Ο Μιρμπαγκρί θεωρεί ότι η επανάσταση του 1979 κατάφερε να ανατρέψει τον Σάχη, αλλά δεν κατόρθωσε να αλλάξει τον οικονομικό και κοινωνικό «πυρήνα» του κράτους, ο οποίος παρέμεινε επηρεασμένος από δυτικά μοντέλα.

Στη σκέψη του, η καπιταλιστική ανάπτυξη αποτελεί τον βασικό μηχανισμό μέσω του οποίου η Δύση επιβάλλει πολιτιστική ηγεμονία. Η λύση που προτείνει είναι μια ριζική αποσύνδεση από το δυτικό οικονομικό πρότυπο και η οικοδόμηση ενός συστήματος κοινωνικής δικαιοσύνης βασισμένου σε ισλαμικές αρχές.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο πόλεμος μπορεί να λειτουργήσει ως ιστορική ευκαιρία: να αναγκάσει το κράτος να εγκαταλείψει την οικονομία της αγοράς και να υιοθετήσει ένα αυστηρά ισλαμικό μοντέλο οικονομικής οργάνωσης.

Οι κοινωνικές βάσεις του ριζοσπαστισμού

Η επιρροή αυτής της ιδεολογίας δεν περιορίζεται στους θρησκευτικούς κύκλους. Βρίσκει απήχηση σε σημαντικά τμήματα της κοινωνίας, ιδιαίτερα στους φοιτητές και στις οργανώσεις της Μπασίτζ (Basij), αλλά και σε νεότερα στελέχη των Φρουρών της Επανάστασης.

Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης ακτιβιστικά κινήματα όπως το «Φοιτητές για τη Δικαιοσύνη», τα οποία καταγγέλλουν τη διαφθορά και την οικονομική ανισότητα στο εσωτερικό της χώρας. Για αυτά τα δίκτυα, η «δεύτερη επανάσταση» δεν είναι απλώς ιδεολογική· είναι μια προσπάθεια αναδιανομής πλούτου και εξουσίας.

Ο πόλεμος ως εργαλείο κοινωνικής μηχανικής

Η εμπειρία πολλών κοινωνιών δείχνει ότι οι πόλεμοι συχνά λειτουργούν ως μηχανισμοί κοινωνικής ενοποίησης. Στην ιρανική περίπτωση, η ρητορική της θυσίας και του μαρτυρίου, που έχει βαθιές ρίζες στη σιιτική παράδοση της Καρμπάλα, μπορεί να μετατρέψει την πολεμική εμπειρία σε ένα ισχυρό συμβολικό εργαλείο.

Η θυσία στο πεδίο της μάχης δημιουργεί μια μορφή ισότητας ανάμεσα στους πολίτες, όχι με βάση τον πλούτο ή το κοινωνικό status, αλλά με βάση την κοινή συμμετοχή στον αγώνα. Αυτό το στοιχείο αποτελεί κεντρικό σημείο της ιδεολογίας των ριζοσπαστών, που επιδιώκουν τη δημιουργία μιας «κοινότητας πίστης» και όχι απλώς ενός εθνικού κράτους.

Η πραγματιστική απάντηση του κράτους

Παρά τη δυναμική αυτών των ιδεών, το ιρανικό κράτος δεν λειτουργεί αποκλειστικά με ιδεολογικά κριτήρια. Ένα σημαντικό τμήμα της ελίτ, που συνδέεται με τις κρατικές δομές και την οικονομία των κυρώσεων, προσεγγίζει την κατάσταση με πιο πραγματιστικούς όρους.

Χαρακτηριστική περίπτωση είναι ο Αλί Λαριτζανί, ο οποίος επανήλθε στο προσκήνιο σε κρίσιμες κρατικές θέσεις μετά την έναρξη της σύγκρουσης. Ο Λαριτζανί θεωρείται περισσότερο εκπρόσωπος του «λογικού κράτους» παρά μιας συγκεκριμένης ιδεολογίας. Για εκείνον, ο πόλεμος αποτελεί κυρίως εργαλείο αποτροπής και διατήρησης της ισορροπίας ισχύος, όχι αφετηρία μιας παγκόσμιας επανάστασης.

Η διαφορά ανάμεσα στις δύο προσεγγίσεις είναι καθοριστική: ενώ οι ριζοσπάστες βλέπουν τον πόλεμο ως υπαρξιακή και τελική σύγκρουση με τη Δύση, οι πραγματιστές τον αντιμετωπίζουν ως μια αναγκαστική στρατηγική διαχείρισης κρίσης.

Γιατί ανησυχεί η Ουάσιγκτον

Από την οπτική των Ηνωμένων Πολιτειών, το πιο ανησυχητικό σενάριο δεν είναι απαραίτητα η στρατιωτική ισχύς του Ιράν, αλλά η πιθανότητα ο πόλεμος να ενισχύσει ιδεολογικά το καθεστώς. Αν η σύγκρουση οδηγήσει σε μια νέα μορφή επαναστατικής κινητοποίησης, η Τεχεράνη μπορεί να γίνει ακόμη πιο ανθεκτική στις πιέσεις και στις κυρώσεις.

Παράλληλα, μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να ενισχύσει τις φιλοϊρανικές οργανώσεις σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και να μετατρέψει την ιδεολογία της «αντίστασης» σε ακόμη πιο ισχυρό πολιτικό αφήγημα.

Το αβέβαιο μέλλον της ιρανικής επανάστασης

Η ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας δείχνει ότι το καθεστώς έχει επιβιώσει επανειλημμένα μέσα από κρίσεις, προσαρμόζοντας την ιδεολογία του στις πολιτικές ανάγκες της στιγμής. Το ερώτημα σήμερα δεν είναι αν θα υπάρξει αλλαγή στο Ιράν, αλλά ποια μορφή θα πάρει αυτή η αλλαγή.

Η ιδέα της «δεύτερης ιρανικής επανάστασης» αντανακλά μια βαθύτερη συζήτηση για το μέλλον του κράτους: αν θα κινηθεί προς μια πιο ιδεολογική κατεύθυνση, απομακρυνόμενο πλήρως από το δυτικό μοντέλο ανάπτυξης, ή αν θα συνεχίσει να ισορροπεί ανάμεσα στην επαναστατική ρητορική και τον πολιτικό πραγματισμό.

Σε κάθε περίπτωση, η έκβαση αυτής της εσωτερικής μάχης θα καθορίσει όχι μόνο το μέλλον του Ιράν, αλλά και τις γεωπολιτικές ισορροπίες ολόκληρης της Μέσης Ανατολής. Και γι’ αυτό, η συζήτηση για τη «δεύτερη επανάσταση» στην Τεχεράνη παρακολουθείται πλέον με ιδιαίτερη προσοχή από τις μεγάλες δυνάμεις του διεθνούς συστήματος.

Σπύρος Σιδέρης

Από τους φοιτητές του 1999 έως το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», οι διαμαρτυρίες στο Ιράν αποτυπώνουν τη σταδιακή μετατόπιση των διεκδικήσεων από την πολιτική νομιμοποίηση προς την κοινωνική ελευθερία και την καθημερινή αξιοπρέπεια.

Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979: Η απαρχή μιας νέας εποχής

Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 υπήρξε τομή στην ιστορία του Ιράν και ολόκληρης της Μέσης Ανατολής. Ξεκίνησε ως ένα μαζικό λαϊκό κίνημα εναντίον του αυταρχικού καθεστώτος του σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, με αιτήματα που συνδύαζαν κοινωνική δικαιοσύνη, εθνική ανεξαρτησία και πολιτικές ελευθερίες. Στην πορεία, όμως, η επανάσταση κατέληξε στη συγκρότηση ενός θεοκρατικού συστήματος, βασισμένου στη θεωρία της Βελαγιάτ ε Φακίχ (εξουσία του ισλαμικού νομομαθούς), υπό την ηγεσία του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί.

Η αποχώρηση του σάχη τον Ιανουάριο του 1979 και η ουδετερότητα του στρατού τον Φεβρουάριο άνοιξαν τον δρόμο για την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας, μετά από δημοψήφισμα. Ωστόσο, η νέα πολιτική τάξη πραγμάτων δεν έμελλε να εξαλείψει τις κοινωνικές αντιφάσεις· αντίθετα, εγκαινίασε έναν μακρύ κύκλο εντάσεων ανάμεσα στην εξουσία και μεγάλα τμήματα της κοινωνίας.

Οι φοιτητικές εξεγέρσεις του 1999: Η πρώτη ρωγμή

Οι φοιτητικές κινητοποιήσεις του 1999 αποτέλεσαν την πρώτη σοβαρή εσωτερική κρίση του συστήματος μετά τον πόλεμο με το Ιράκ. Αφορμή στάθηκε το κλείσιμο της μεταρρυθμιστικής εφημερίδας «Σαλάμ», όμως τα αιτήματα γρήγορα ξεπέρασαν το ζήτημα της ελευθερίας του Τύπου. Οι διαδηλώσεις, που ξεκίνησαν από το Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης, εξελίχθηκαν σε ευρύτερη αμφισβήτηση της κρατικής καταστολής και της πολιτικής ασφυξίας.

Η βίαιη επέμβαση των δυνάμεων ασφαλείας και της παραστρατιωτικής πολιτοφυλακής Μπασίτζ κατέστειλε τις κινητοποιήσεις, αλλά άφησε πίσω της ένα σαφές μήνυμα: η νεολαία του Ιράν δεν ήταν πλέον διατεθειμένη να αποδέχεται σιωπηλά τα όρια που έθετε το σύστημα.

Το Πράσινο Κίνημα του 2009: «Πού είναι η ψήφος μου;»

Το Πράσινο Κίνημα του 2009 υπήρξε η μεγαλύτερη πολιτική πρόκληση για την Ισλαμική Δημοκρατία μετά το 1979. Η αμφισβητούμενη επανεκλογή του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ προκάλεσε μαζικές διαδηλώσεις εκατομμυρίων πολιτών, με κεντρικό σύνθημα το «Πού είναι η ψήφος μου;». Το κίνημα, με ηγετικές μορφές όπως ο Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί, εξέφρασε τη διεκδίκηση εκλογικής διαφάνειας και πολιτικής νομιμοποίησης.

Η καταστολή υπήρξε εκτεταμένη, με συλλήψεις, περιορισμούς στο διαδίκτυο και κατ’ οίκον περιορισμό ηγετών της αντιπολίτευσης. Παρά την υποχώρησή του, το Πράσινο Κίνημα κατέγραψε για πρώτη φορά τη δύναμη της ψηφιακής κινητοποίησης και των κοινωνικών δικτύων στο Ιράν.

Οικονομικές εξεγέρσεις: 2017–2018 και 2019

Από το 2017 και μετά, οι διαμαρτυρίες στο Ιράν απέκτησαν έντονο οικονομικό χαρακτήρα. Η αύξηση της ανεργίας, ο πληθωρισμός και οι διεθνείς κυρώσεις οδήγησαν σε κινητοποιήσεις με σύνθημα «Όχι στην ακρίβεια», οι οποίες εξαπλώθηκαν από την περιφέρεια προς τα μεγάλα αστικά κέντρα.

Το 2019, η αιφνιδιαστική αύξηση της τιμής των καυσίμων πυροδότησε μία από τις πιο βίαιες εξεγέρσεις των τελευταίων δεκαετιών. Οι αρχές απάντησαν με σχεδόν καθολικό μπλακάουτ στο διαδίκτυο και σκληρή καταστολή, με διεθνείς οργανώσεις να κάνουν λόγο για εκατοντάδες νεκρούς.

Η υπόθεση Μαχσά (Τζίνα) Αμινί και το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία»

Το 2022, ο θάνατος της Μαχσά (Τζίνα) Αμινί υπό κράτηση της αστυνομίας ηθών, λόγω της υποτιθέμενης μη συμμόρφωσής της με τον υποχρεωτικό χίτζαμπ, πυροδότησε τη βαθύτερη κοινωνική εξέγερση των τελευταίων ετών. Το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» ξεπέρασε τα σύνορα του Ιράν και ανέδειξε το ζήτημα των δικαιωμάτων των γυναικών ως κεντρικό πολιτικό αίτημα.

Οι διαδηλώσεις έλαβαν χαρακτηριστικά πολιτισμικής και υπαρξιακής σύγκρουσης με το καθεστώς, ενώ η καταστολή υπήρξε εκ νέου σφοδρή, με εκατοντάδες νεκρούς και χιλιάδες συλλήψεις.

Ένα διαρκές ερώτημα για το μέλλον

Σχεδόν μισό αιώνα μετά την Ισλαμική Επανάσταση, οι λαϊκές εξεγέρσεις στο Ιράν καταδεικνύουν ότι η κοινωνία παραμένει σε συνεχή διαπραγμάτευση με την εξουσία. Παρότι καμία από αυτές τις κινητοποιήσεις δεν οδήγησε σε ανατροπή του συστήματος, όλες άφησαν αποτυπώματα, μετατοπίζοντας τα όρια του δημόσιου λόγου και της συλλογικής συνείδησης.