Πρόκειται για μια πρόταση που φιλοδοξεί να συμβάλει στη δημόσια συζήτηση για την ενίσχυση της διαφάνειας και τον έλεγχο του δημόσιου χρήματος. 

Το πρόβλημα

Η θεσμοθέτηση της ΔΙΑΥΓΕΙΑΣ το 2010 αποτέλεσε κρίσιμο μεν βήμα προς τη διαφάνεια και τη λογοδοσία, ωστόσο, η μετέπειτα ανάπτυξη πολλαπλών ψηφιακών πλατφορμών δεν συνοδεύτηκε από ενιαίο σχεδιασμό. Το αποτέλεσμα είναι ένα κατακερματισμένο οικοσύστημα όπου οι πληροφορίες διασκορπίζονται σε ασύνδετα συστήματα, χωρίς ουσιαστική διαλειτουργικότητα και χωρίς δυνατότητα ολοκληρωμένης παρακολούθησης των δημόσιων δαπανών. Οι υφιστάμενες πλατφόρμες λειτουργούν μεμονωμένα και χωρίς συστηματική διαλειτουργικότητα. Η πληροφορία δημοσιεύεται συχνά σε μη δομημένη μορφή (π.χ., απλά αρχεία κειμένου ή εικόνας) γεγονός που καθιστά ανέφικτη την αυτοματοποιημένη αναζήτηση, τον έλεγχο και την ανάλυση κινδύνου.

Τα διαφορετικά στάδια μιας δημόσιας δαπάνης (προκήρυξη, σύμβαση, υλοποίηση, πληρωμές) αποτυπώνονται αποσπασματικά σε διαφορετικές πλατφόρμες, με αποτέλεσμα να μην υφίσταται στην πράξη ένα ενιαίο και αξιόπιστο μονοπάτι ελέγχου (audit trail). Παρότι αντίστοιχες ψηφιακές παρεμβάσεις έχουν εξαγγελθεί ήδη από το 2023, η απουσία ενημέρωσης σχετικά με την πρόοδο υλοποίησης (τελευταία ενημέρωση του site https://digitalstrategy.gov.gr 1.12.2023) καθώς και η μη ολοκλήρωσή τους μέχρι σήμερα επιβεβαιώνει πως δεν αποτέλεσαν ποτέ πολιτική προτεραιότητα. Η διαφάνεια υφίσταται ως τυπική υποχρέωση, όχι ως πραγματικό εργαλείο ελέγχου.

Η πρόταση

Η ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ είναι μια κεντρική ψηφιακή πλατφόρμα που ενσωματώνει ένα νέο θεσμικό και τεχνολογικό μοντέλο διαφάνειας. Αξιοποιεί δομημένα δεδομένα, πλήρη διαλειτουργικότητα μεταξύ των πληροφοριακών συστημάτων του Δημοσίου και εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, επιτρέποντας την ολοκληρωμένη παρακολούθηση της πορείας κάθε δημόσιας δαπάνης· από την προκήρυξη έως την τελική πληρωμή.

Η ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ δεν προστίθεται στο υφιστάμενο κατακερματισμένο οικοσύστημα ως μια ακόμη πλατφόρμα. Λειτουργεί ως ενιαία ψηφιακή υποδομή ενοποίησης και ανάλυσης: αντλεί δεδομένα από όλα τα υπάρχοντα συστήματα (ΔΙΑΥΓΕΙΑ, ΚΗΜΔΗΣ, ΕΣΗΔΗΣ, ΓΕΜΗ), τα δομεί, τα εμπλουτίζει αυτόματα και τα καθιστά πραγματικά προσβάσιμα σε πολίτες, δημοσιογράφους, ερευνητές και ελεγκτικούς μηχανισμούς. Η πλατφόρμα προτείνεται να υλοποιηθεί με λογισμικό ανοικτού κώδικα και να παρέχει ανοικτά δεδομένα και διεπαφή προγραμματισμού (API), διασφαλίζοντας την τεχνολογική ανεξαρτησία του Δημοσίου και την αποφυγή εξάρτησης από συγκεκριμένους προμηθευτές.

Τι εγγυάται η ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ

Κοινωνικό έλεγχο: Οι πολίτες αποκτούν τη δυνατότητα να παρακολουθούν την πορεία του δημόσιου χρήματος σε πραγματικό χρόνο. Τα δεδομένα μετατρέπονται σε γνώση και η γνώση σε δύναμη ελέγχου για την κοινωνία.

Ψηφιακό ίχνος δεδομένων: Δημιουργείται ενιαίο, αξιόπιστο και αμετάβλητο ψηφιακό ίχνος (data lineage) για κάθε δαπάνη απαραίτητο για εσωτερικούς ελέγχους, δικαστική τεκμηρίωση και συνεργασία με ευρωπαϊκούς φορείς όπως η OLAF, η AFCOS και η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO).

Ενεργητική προστασία: Η πλατφόρμα ενσωματώνει μηχανισμούς πρόληψης (ex ante) και καταστολής (ex post) της απάτης μέσω δεικτών κινδύνου (red flags) για φαινόμενα όπως καταχρηστικές απευθείας αναθέσεις, υπερκοστολογήσεις και κατατμήσεις έργων.

Δυναμική διακυβέρνηση: Επιτυγχάνεται η μετάβαση από τη «στατική διοικητική δημοσιοποίηση» —όπου η πληροφορία απλώς αναρτάται— στη δυναμική ψηφιακή διακυβέρνηση, όπου η παρακολούθηση είναι συνεχής, τεκμηριωμένη και προληπτική.

Θεσμικές Προϋποθέσεις

Η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί. Για να λειτουργήσει η ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ ως πραγματικό εργαλείο λογοδοσίας, απαιτείται σαφές θεσμικό πλαίσιο. Η διαφάνεια χωρίς μηχανισμούς επιβολής παραμένει ευχή και γι’ αυτό απαιτείται σαφές πλαίσιο συνεπειών για τη μη συμμόρφωση.

Η ευθύνη για τη διαφάνεια πρέπει να έχει σαφή θεσμικό ιδιοκτήτη: έναν Ανεξάρτητο Φορέα με αρμοδιότητες, εργαλεία και υποχρέωση δημόσιας λογοδοσίας. Ο φορέας αυτός θα παρακολουθεί τη συμμόρφωση των δημόσιων οργανισμών, θα επιβάλλει τους κανόνες διαφάνειας και θα απαντά ουσιαστικά στα αιτήματα των πολιτών. Θα μπορούσε να αποτελεί νέα Ανεξάρτητη Αρχή ή ειδική μονάδα υφιστάμενου θεσμού, κατόπιν εξειδικευμένης μελέτης και συγκριτικής ανάλυσης κόστους, χρόνου υλοποίησης και βιωσιμότητας.

Ειδικότερα απαιτούνται:

• νομοθετική ρύθμιση στα πρότυπα σύγχρονων ευρωπαϊκών νόμων διαφάνειας για υποχρεωτική και δομημένη καταχώριση δεδομένων σε όλο τον κύκλο ζωής δημόσιων έργων και προμηθειών·
• ενιαίοι αναγνωριστικοί κωδικοί που ακολουθούν κάθε έργο από τη γέννησή του μέχρι την εξόφλησή του
• κανόνες επικύρωσης κατά την καταχώριση ώστε η διαδικασία να μην προχωρά χωρίς πλήρη δεδομένα
• ανεξάρτητη διακυβέρνηση δεδομένων (data governance) με ετήσιους ελέγχους ποιότητας και
• σαφές επιχειρησιακό πλαίσιο διακυβέρνησης με προσδιορισμό ευθυνών εποπτείας, επιβολής και λογοδοσίας.

Αρχές σχεδιασμού και λειτουργίας ΔΙΑΦΑΝΕΙΑΣ

I. Διαλειτουργικότητα

Η ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ δεν αντικαθιστά τα υφιστάμενα συστήματα ούτε προσθέτει νέο επίπεδο καταχώρισης. Λειτουργεί ως η ενιαία ψηφιακή πύλη του Δημοσίου προς τον πολίτη, αντλώντας δεδομένα μέσω διαλειτουργικότητας από όλα τα υπάρχοντα συστήματα. Με την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης, τα ήδη διαθέσιμα δεδομένα —ακόμη και αδόμητα—ενοποιούνται, δομούνται και εμπλουτίζονται αυτόματα, χωρίς να αυξάνεται το διοικητικό βάρος για τις αναθέτουσες αρχές.

Όπου απαιτούνται βελτιώσεις στα υφιστάμενα συστήματα (όπως στο ΚΗΜΔΗΣ), αυτές στοχεύουν όχι στη δημιουργία νέων υποχρεώσεων, αλλά στη διασφάλιση της πληρότητας της πληροφορίας. Η πλατφόρμα θα διαλειτουργεί με τη ΔΙΑΥΓΕΙΑ για τη συσχέτιση διοικητικών πράξεων (συμβάσεις, τροποποιήσεις, αποφάσεις πληρωμής), με το ΚΗΜΔΗΣ και το ΕΣΗΔΗΣ για πλήρη ιχνηλασιμότητα από τη διακήρυξη μέχρι την εκτέλεση, και με το ΓΕΜΗ και το Κεντρικό Μητρώο Πραγματικών Δικαιούχων για την ταυτοποίηση των συμμετεχόντων με τους πραγματικούς ιδιοκτήτες.

Η διασύνδεση με υφιστάμενα συστήματα παρουσιάζει γνωστές προκλήσεις: ετερογενή τεχνολογικά περιβάλλοντα και διαφορετικά επίπεδα ωριμότητας ανά φορέα. Για τον λόγο αυτό, προτείνεται σταδιακή υλοποίηση με πιλοτική εφαρμογή σε περιορισμένο αριθμό φορέων πριν την οριζόντια επέκταση. Η πλήρης ανάπτυξη εκτιμάται ρεαλιστικά σε ορίζοντα περίπου δύο ετών.

II. Μηχανισμοί πρόληψης και ανίχνευσης απάτης

Στον πυρήνα της ΔΙΑΦΑΝΕΙΑΣ βρίσκεται η ενεργητική θωράκιση του δημόσιου χρήματος. Η πλατφόρμα δεν λειτουργεί απλώς ως αποθετήριο πληροφοριών, αλλά ως εργαλείο συνεχούς εποπτείας, που επιτρέπει στο κράτος και την κοινωνία να εντοπίζουν έγκαιρα κινδύνους και αποκλίσεις από τη θεσμικά προβλεπόμενη διαδικασία. Η ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ αξιοποιεί τη δύναμη των Μεγάλων Δεδομένων (Big Data) και της τεχνητής νοημοσύνης για να συνδέει όλα τα στάδια μιας δημόσιας δαπάνης —από τη διακήρυξη και την ανάθεση έως τις τροποποιήσεις και τις πληρωμές— σε ένα ενιαίο και συνεκτικό ψηφιακό ίχνος.

Οι βασικοί μηχανισμοί πρόληψης και ανίχνευσης περιλαμβάνουν:

Δείκτες κινδύνου (AI red flags): Αυτοματοποιημένη αναγνώριση προτύπων που συνδέονται με καταχρηστικές πρακτικές, όπως επαναλαμβανόμενες απευθείας αναθέσεις, μοναδικές προσφορές, υπερβολικές τροποποιήσεις συμβάσεων και κατατμήσεις έργων. Οι δείκτες δεν παράγουν συμπεράσματα ενοχής· λειτουργούν ως μηχανισμοί στόχευσης των ελέγχων εκεί όπου οι αποκλίσεις είναι στατιστικά σημαντικές. Οι δείκτες κινδύνου δεν συνιστούν απόδειξη παρανομίας, αλλά μηχανισμό ενεργοποίησης διοικητικών και, όπου προβλέπεται, δικαστικών διαδικασιών σύμφωνα με ειδικό θεσμικό πλαίσιο.

Έλεγχος «δανεικής εμπειρίας» (AI Capacity Checks): Υποχρεωτική καταγραφή όλων των υπεργολάβων και όσων παρέχουν τεχνική ικανότητα σε διαγωνισμούς. Η πλατφόρμα σαρώνει σε πραγματικό χρόνο αν το ίδιο προσωπικό ή η ίδια εμπειρία δηλώνεται ταυτόχρονα σε πολλαπλά έργα, μια πρακτική που επιτρέπει σε μη αξιόπιστους αναδόχους να προχωρούν στη σύναψη συμβάσεων.

Εντοπισμός εμπροσθοβαρών πληρωμών (Anomaly Detection): Αλγόριθμοι ανίχνευσης ανωμαλιών συγκρίνουν αυτόματα τη ροή πληρωμών με την πιστοποιημένη φυσική πρόοδο κάθε έργου, σημαίνοντας συναγερμό όταν οι πληρωμές προτρέχουν σημαντικά των παραδοτέων ένδειξη που συχνά προηγείται εγκατάλειψης έργων ή πτώχευσης αναδόχων.

Παρακολούθηση εκπτώσεων και τιμολόγησης: Συστηματική καταγραφή των ποσοστών έκπτωσης σε σχέση με τον προϋπολογισμό και έλεγχος συμβατότητας των τιμολογίων με την αρχική προσφορά για τον εντοπισμό υπερκοστολογήσεων.

Συγκριτική αξιολόγηση αναθετουσών αρχών: Ετήσιες αναφορές συνθέτουν αυτόματα το προφίλ κάθε αναθέτουσας αρχής (πόσες αναθέσεις, με ποια διαδικασία, ποιοι ανάδοχοι επαναλαμβάνονται) αναδεικνύοντας συστηματικές αποκλίσεις από τον μέσο όρο.

Ανάλυση δικτύων πραγματικών δικαιούχων (Network Analysis): Διασύνδεση με ΓΕΜΗ και Κεντρικό Μητρώο Πραγματικών Δικαιούχων για εντοπισμό κρυφών συνδέσεων, όπως πολλές εταιρείες με τον ίδιο ιδιοκτήτη ή συχνές μεταβολές ιδιοκτησίας πριν από μεγάλους διαγωνισμούς.

Έξυπνη αναζήτηση σε φυσική γλώσσα: Μέσω τεχνολογιών Επεξεργασίας Φυσικής Γλώσσας (NLP), η πλατφόρμα επιτρέπει τη διεξαγωγή «βαθιάς έρευνας» (deep research) σε αδόμητα δεδομένα. Ο χρήστης μπορεί να θέτει σύνθετα ερωτήματα (π.χ. «ποιες συμβάσεις πληροφορικής τροποποιήθηκαν πάνω από δύο φορές το 2024») με απαντήσεις ακόμη και από το σώμα κειμένου συμβάσεων.

Με τους παραπάνω μηχανισμούς, η ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ μετατρέπει τη διαφάνεια από παθητική δημοσιοποίηση στοιχείων σε ενεργό υποδομή πρόληψης, εποπτείας και λογοδοσίας. Ο έλεγχος παύει να είναι εκ των υστέρων και αποσπασματικός και αποκτά συστηματικό, τεκμηριωμένο και προληπτικό χαρακτήρα. Οι μηχανισμοί αυτοί δεν υποκαθιστούν την ανθρώπινη κρίση και τον θεσμικό έλεγχο λειτουργούν ως εργαλεία προτεραιοποίησης που επιτρέπουν στους ελεγκτές να εστιάζουν εκεί όπου οι ενδείξεις είναι ισχυρότερες. Η τελική αξιολόγηση παραμένει πάντα ανθρώπινη υπόθεση.

III.Ανοικτά δεδομένα και λογισμικό ανοικτού κώδικα

Η ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ θα παρέχει διεπαφή προγραμματισμού (API) και ανοικτά δεδομένα που επιτρέπουν σε πολίτες, ερευνητές, δημοσιογράφους και την κοινότητα μηχανικών λογισμικού να αναπτύσσουν ανεξάρτητα τα δικά τους εργαλεία ανάλυσης, πολλαπλασιάζοντας τη διαφάνεια και τον κοινωνικό έλεγχο. Η πλατφόρμα προτείνεται να υλοποιηθεί με αρχιτεκτονική βασισμένη σε ανοικτά πρότυπα και ελεύθερο λογισμικό/λογισμικό ανοικτού κώδικα (free/ open-source software), με αξιοποίηση σύγχρονων κρυπτογραφικών μηχανισμών για τη διασφάλιση της ακεραιότητας, της μη αλλοίωσης των καταγραφών και της προστασίας των προσωπικών δεδομένων. Η επιλογή αυτή διασφαλίζει την τεχνολογική ανεξαρτησία του Δημοσίου, την αποφυγή εξάρτησης από συγκεκριμένους προμηθευτές (vendor lock-in), τη μείωση του κόστους καθώς και τη δυνατότητα σταδιακής εξέλιξης του έργου.

IV. Διεθνή πρότυπα και ιδιωτικότητα

Ο σχεδιασμός θα αξιοποιήσει διεθνείς εμπειρίες: το Open Contracting Data Standard (OCDS) για τη δομημένη δημοσίευση δεδομένων σε όλο τον κύκλο ζωής των συμβάσεων, τα Red Flag tools της Open Contracting Partnership για την ανίχνευση κινδύνων, καθώς και τις βέλτιστες πρακτικές συστημάτων όπως το Portal da Transparência της Βραζιλίας, το USAspending.gov των ΗΠΑ και το KONEPS της Νότιας Κορέας.

Διευκρινίζεται ότι, η ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ είναι εργαλείο ελέγχου, όχι παραβίασης της ιδιωτικής ζωής. Η προστασία των προσωπικών δεδομένων αποτελεί θεμελιώδη αρχή και κόκκινη γραμμή στον σχεδιασμό της πλατφόρμας. Η ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ υιοθετεί μια σαφή αρχή: ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων (GDPR) προστατεύει την ιδιωτική ζωή, όχι την αδιαφάνεια στη διαχείριση δημόσιου χρήματος. Για πράξεις που δημιουργούν δικαιώματα, υποχρεώσεις ή οικονομικό όφελος από δημόσιους πόρους, η δημοσιότητα των ουσιωδών στοιχείων (συμπεριλαμβανομένων των ονομάτων φυσικών ή νομικών προσώπων που ωφελούνται) αποτελεί προϋπόθεση δημοκρατικής νομιμοποίησης. Η καταχρηστική επίκληση του GDPR για την απόκρυψη στοιχείων υπονομεύει τη λογοδοσία και ακυρώνει τον σκοπό της διαφάνειας.

Αντί Επιλόγου

Η ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ δεν είναι ένα ακόμη τεχνικό έργο ψηφιακού μετασχηματισμού. Είναι μια πολιτική επιλογή που αφορά τον τρόπο με τον οποίο το κράτος λογοδοτεί στους πολίτες. Το έργο είναι τεχνικά εφικτό και υλοποιήσιμο σε χρονικό ορίζοντα που δεν ξεπερνάει τα  δύο έτη. Τα δεδομένα υπάρχουν. Τα εργαλεία υπάρχουν. Η τεχνογνωσία υπάρχει. Αυτό που απαιτείται είναι η πολιτική βούληση να μετατραπεί η τυπική διαφάνεια σε ουσιαστική λογοδοσία.

Η ενεργοποίηση της ΔΙΑΦΑΝΕΙΑΣ σηματοδοτεί μια ποιοτική μεταβολή στη σχέση κράτους-πολίτη. Ο πολίτης παύει να είναι παθητικός αποδέκτης αποσπασματικών και μη αξιοποιήσιμων πληροφοριών και αποκτά τη δυνατότητα πραγματικού ελέγχου της διαδρομής του δημόσιου χρήματος. Η δημοσιοποίηση μετατρέπεται σε γνώση και η γνώση σε εργαλείο δημοκρατικής εποπτείας.

Το διακύβευμα επομένως, είναι θεσμικό και πολιτικό: αν η διαφάνεια θα παραμείνει μια τυπική υποχρέωση ή αν θα εξελιχθεί σε ενεργό μηχανισμό λογοδοσίας, πρόληψης της διαφθοράς και ενίσχυσης της εμπιστοσύνης στους δημόσιους θεσμούς.

Η επιλογή είναι πολιτική.

Η ευθύνη είναι δημόσια.

Σεραφείμ Κοτρώτσος

Η ιστορία, όμως, μπορεί να συγχωρεί, είτε γιατί προκύπτουν αδιέξοδα που οδηγούν σε δοκιμασμένες λύσεις και πρόσωπα –ακόμα κι αν έχουν υποστεί την φθορά των λαθών τους-, είτε επειδή αυτά τα πρόσωπα εμφανίζουν αντοχές και κυρίως δείχνουν ότι έχουν πάρει μαθήματα από τις ήττες τους. Στην περίπτωση του Αλέξη Τσίπρα φαίνεται πως συντρέχουν και οι δύο παραπάνω προϋποθέσεις:

• Ο έκπτωτος πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ ΠΣ αποδείχτηκε αδειανό πολιτικό πουκάμισο και ο χαρακτήρας του υπονόμευσε κάθε πιθανότητα να εκπροσωπήσει το καινούριο. Επ΄ ουδενί δεν μπορεί να υλοποιήσει την αρχική του δέσμευση ότι “θα νικήσει τον Μητσοτάκη”, όταν παλεύει στις δημοσκοπήσεις να κερδίσει σε “πρωθυπουργισιμότητα” το Νατσιό και τη Λατινοπούλου. Δυστυχώς, τόσος ήταν και δεν του φταίει καμία εσωστρέφεια και αμφισβήτηση.
• Από την άλλη, ο ιστορικός ηγέτης του χώρου ενηλικιώθηκε, ωρίμασε, συμβιβάστηκε εποικοδομητικά, κάνει αυτοκριτική, και, πάνω απ΄ όλα φαίνεται ικανός να διαβάσει την κοινωνική και πολιτική εγχώρια και διεθνή συγκυρία.

Στην δεύτερη κατά σειρά εκδήλωση του Ινστιτούτου επιχείρησε να πείσει ότι η παγωμένη λίμνη της κεντροαριστεράς μπορεί να σπάσει και σε κάποιο βαθμό το κατόρθωσε. Ήταν η πρώτη φορά εδώ και πολύ καιρό που ο συγκεκριμένος πολιτικός χώρος -που υπερβαίνει κατά πολύ τον “στενό” ΣΥΡΙΖΑ– έδειξε ότι μπορεί ακόμα να παραγάγει στρατηγικό σχέδιο και να δημιουργήσει πολιτική.

Ο πρώην πρωθυπουργός επέστρεψε για να παρουσιάσει κάτι που θα έπρεπε, ίσως, να έχει δοκιμάσει ήδη μετά την εκλογική ήττα του 2019, όταν ακόμα υπήρχε σημαντικό πολιτικό κεφάλαιο. Τώρα, αυτό το κεφάλαιο πρέπει να επανεφευρεθεί και να τοποθετηθεί απέναντι στις κοινωνικές ανάγκες και διεργασίες με εντελώς νέο τρόπο. Εξ’ αυτού προκύπτει και ο “άλλος δρόμος” που επιγράφει το σχέδιο που παρουσιάστηκε με άρτιο τεχνοκρατικά τρόπο -αν και ακόμα σε σχετικά θεωρητικό επίπεδο- από τον ίδιο και ένα μπλοκ πολιτικών στελεχών με εμπειρία.

Ο Γιάννης Δραγασάκης, η Λούκα Κατσέλη, ο Νίκος Χριστοδουλάκης και ο Γιώργος Χουλιαράκης έδειξαν ότι μπορούν να συλλάβουν τις νέες αναγκαιότητες με μεγαλύτερο σφρίγος από νεότερες γενιές τεχνοκρατών της πολιτικής.

Ο Αλέξης Τσίπρας δημιούργησε προσδοκίες, πρωτίστως στον ταλαιπωρημένο και απογητευμένο κόσμο του ΣΥΡΙΖΑ, ότι τίποτε δεν έχει τελειώσει. Όχι, όμως, επειδή με την αποπομπή Κασσελάκη μπορεί να αναζωογονηθεί ένα κόμμα που σπαράσσεται και βυθίζεται στην τοξικότητα. Δεν πρόκειται να αναστήσει τον ΣΥΡΙΖΑ και το κατέστησε σαφές. Το μόνο που μπορεί να επιτύχει το κόμμα του οποίου είναι βουλευτής ο Αλέξης Τσίπρας είναι να επιβιώσει με μία νέα ηγεσία που θα φέρει ηρεμία και ψυχραιμία και θα συγκρατήσει μία συρρικνωμένη εκλογική βάση ώστε μελλοντικά να είναι εφικτό να συμμετάσχει σε ευρύτερες πολιτικές διεργασίες. Αυτό θέλει να σηματοδοτήσει ο πρώην πρωθυπουργός, γι΄ αυτό και μίλησε για μία πολιτική επανεκκίνηση, πιθανότατα με ένα νέο πολιτικό υποκείμενο. Είναι εμφανής η ποιοτική διαφορά ανάμεσα σε αυτή την πρόταση και στις συνταγές της συμπόρευσης ή της συγκόλλησης που δοκιμάστηκαν ανεπιτυχώς, είτε πριν τις εκλογές του 2023 και με υπόβαθρο την απλή αναλογική, είτε μετά από αυτές με τα μπρος πίσω και πάνω κάτω του Στέφανου Κασσελάκη.

Όσοι αντιμετωπίζουν την πρόταση Τσίπρα ως μοντέλο συνεργασίας του ευρισκόμενου σε δημοσκοπική ευφορία ΠΑΣΟΚ και του καθημαγμένου ΣΥΡΙΖΑ κάνουν λάθος. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν τον αφορά και δεν πρέπει να τον αφορά, πλην ίσως του συναισθηματικού και ιστορικού φορτίου που τον διακατέχει.

Όταν λέει ότι δεν αρκούν τα αθροίσματα (εκλογικών ποσοστών) έχει δίκιο. Θα περίμενε, ωστόσο, κανείς να είναι πιό συγκεκριμένος σχετικά με το εύρος των αποδεκτών της πολιτικής του πρότασης, να πείσει, δηλαδή, ότι απευθύνεται πέραν των ορίων της αριστεράς. Μόνο έτσι ο “άλλος δρόμος” δεν θα είναι γεμάτος απαγορευτικά σήματα και θα αφορά ακόμα και εκείνους που είχαν υποκύψει στην “γοητεία” του αντιΣΥΡΙΖΑ μετώπου την περίοδο της διακυβέρνησής του.

Έχει ακόμα χρόνο να το πράξει και κυρίως να πείσει ότι το πολιτικό του κεφάλαιο δεν ξοδεύτηκε αλλά τοκίζεται. Οι κοινωνικές διεργασίες, άλλωστε, συντελούνται με πιό αργή ταχύτητα απ΄ ότι οι επιθυμίες και οι προσδοκίες. Ίσως, δε, ο σοβαρός κίνδυνος που ορθώς επισήμανε σχετικά με την άνοδο της ακροδεξιάς να πρέπει να κάνει τον κύκλο του. Λαμβάνοντας, επιπλέον, υπόψη ότι ο Κυριάκος Μητσοτάκης ναι μεν πιέζεται έντονα, ωστόσο δεν έχει εξαντλήσει ούτε τα επιχειρήματά του, ούτε τις δυνατότητες να κρατά την πρωτοβουλία των κινήσεων…

Η ημερομηνία είναι, δίχως άλλον, σημαδιακή αλλά είναι μόνο η αφορμή. Έξι χρόνια πριν (17/6/2018) στις Πρέσπες, υπέγραφε με τον Ζάεφ (και τους Νίκο Κοτζιά και Νικόλα Ντιμιτρόφ) την ομώνυμη συμφωνία, μία διεθνή συνθήκη με την σφραγίδα του ΟΗΕ που χαρακτηρίστηκε από πάρα πολλούς ως μοντέλο επίλυσης διαφορών και αποτελεί σήμερα το “ιερό δισκοπότηρο” της ΕΕ και των ΗΠΑ απέναντι στις παραβιάσεις της από τη νέα εθνικιστική κυβέρνηση του VMRO στα Σκόπια. Τσίπρας και Ζάεφ θα στείλουν τα δικά τους μηνύματα για την τήρηση της συμφωνίας, ωστόσο αυτή είναι μόνο η ευκαιρία για τον Έλληνα πρώην πρωθυπουργό να ξεδιπλώσει το νέο πολιτικό του αφήγημα και να επισημοποιήσει το “rebranding” στη νέα του εγχώρια και διεθνή “ταυτότητα”.

Το συνέδριο θα περιλαμβάνει 8 πάνελ συζήτησης. Δύο θεματικές για τα Βαλκάνια και δύο για τις περιφερειακές εξελίξεις και τον ρόλο των διεθνών οργανισμών για την προώθηση της ειρήνης.

Μία θεματική θα αφορά την κλιματική κρίση και την πράσινη ατζέντα, μία τις εξελίξεις στην ευρωπαϊκή και ελληνική οικονομία και δύο θα αφορούν το μέλλον της Ευρώπης και την αντιμετώπιση της ακροδεξιάς. Την δε υπογραφή της διοργάνωσης έχει ο επί πολλά χρόνια διπλωματικός σύμβουλος του πρώην πρωθυπουργού Βαγγέλης Καλπαδάκης, ένας άοκνος διπλωμάτης της νεότερης γενιάς που διαθέτει σημαντικές διεθνείς επαφές, διατηρώντας πάντοτε και διαύλους επικοινωνίας με τις εκάστοτε πολιτικές ηγεσίες του υπουργείου Εξωτερικών. Οι θεματικές του συνεδρίου προσδιορίζουν σε μεγάλο βαθμό τις πτυχές της νέας παρουσίας του Αλέξη Τσίπρα και επιβεβαιώνουν εκείνους που προέβλεπαν ότι ο πρώην πρωθυπουργός δεν θα συνταξιοδοτηθεί στα πενηντα του χρόνια αλλά θα επιχειρήσει να διαγράψει μία νέα πολιτική τροχιά αποστασιοποιημένος από πολλούς και πολλά που αφορούν την στενόχωρη εγχώρια σκηνή.

Πριν το συνέδριο, οι ευρωεκλογές

Μία εβδομάδα πριν την πρεμιέρα του Ινστιτούτου Τσίπρα θα έχουν διεξαχθεί οι ευρωεκλογές και θα έχει σημειωθεί η πρώτη καταγραφή εκλογικής επιρροής κατά την περίοδο της ηγεσίας του Στέφανου Κασσελάκη. Η συντριβή του ΣΥΡΙΖΑ ΠΣ, ένα χρόνο νωρίτερα, με ποσοστό 17,8% είναι αναμφίβολα ένας μη επισήμως ομολογούμενος πήχης για το νέο πρόεδρο ως προς το τι παρέδωσε ο πρώην πρωθυπουργός.

Εφόσον ο Κασσελάκης υπερβεί αυτό το ποσοστό θα είναι αναντίρρητα μία εκλογική επιτυχία, θα του δώσει τη δυνατότητα να προχωρήσει σε πλήρη “απογαλακτισμό” και να οριοθετήσει αυτό που εμμέσως αλλά σαφώς περιγράφει ως “νέο ΣΥΡΙΖΑ” (χωρίς, όμως, αλλαγή του ονόματος,όπως είπε χαρακτηριστικά σε πρόσφατη συνέντευξή του).

Όταν, λοιπόν, ο Τσίπρας θα υποδέχεται κορυφαίους ευρωπαίους πολιτικούς από τον χώρο της αριστεράς, κυρίως, όμως, της σοσιαλδημοκρατίας, και θα σκιαγραφεί το ευρωπαϊκό πολιτικό του “rebranding”, θα έχει κατά νου το εκλογικό αποτέλεσμα που θα έχει καταγράψει ο διάδοχός του. Άλλωστε, ο Στέφανος Κασσελάκης θα βρίσκεται μεταξύ των προσκεκλημένων καθώς η διεύθυνση του Ινστιτούτου θα του έχει απευθύνει σχετική πρόσκληση και εκείνος είναι βέβαιο πως δεν θα χάσει την ευκαιρία να βρεθεί μεταξύ σημαντικών πολιτικών προσωπικοτήτων, κάτι που θα του επιτρέψει να αρχίσει σταδιακά την “χειραφέτησή” του ως προς τα ευρωπαϊκά πράγματα.

2+2 επιλογές για τον πρώην πρωθυπουργό

Εκ των πραγμάτων προκύπτει το ερώτημα σχετικά με το πως θα κινηθεί μετά τις ευρωεκλογές ο πρώην πρωθυπουργός ασχέτως εκλογικής καταγραφής του ΣΥΡΙΖΑ. Προφανώς τα δεδομένα θα είναι διαφορετικά εάν ο Στέφανος Κασσελάκης θα έχει ξεπεράσει τον πήχη του Ιουνίου του 2023, ή εάν δεν έχει συμβεί κάτι τέτοιο, ωστόσο αρκετοί λένε πως ο Αλέξης Τσίπρας θα πρέπει να λάβει αποφάσεις σε κάθε περίπτωση.

Οι επιλογές που έχει είναι μάλλον συγκεκριμένες:

-Πρώτη, να ακολουθήσει το παράδειγμα σιωπής του Κώστα Καραμανλή μετά το 2009. Να παραμείνει, δηλαδή, ως “γκράαλ” του πολιτικού χώρου του ΣΥΡΙΖΑ – ο οποίος, όμως, θα έχει αλλάξει σημαντικά ως προς την εκλογική του βάση- και να παρεμβαίνει από ελάχιστα έως καθόλου και πάντοτε ενωτικά ή παραινετικά. Εάν αυτή η σανσκριτική-βουδιστική “νιρβάνα” (σβέση φλόγας) ταίριαζε στον Καραμανλή, πολλοί αμφιβάλλουν εάν συνάδει με το πολιτικό πάθος που ακόμα διέπει τον Τσίπρα. Ο ίδιος, άλλωστε, είχε πει, από την πρώτη στιγμή που παραιτήθηκε από την ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ μετά την εκλογική συντριβή, πως “δεν θα γίνει Καραμανλής”.

-Δεύτερη, να πορευτεί στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση, αυτήν της πλήρους ρήξης με το κόμμα που ο ίδιος παρέλαβε από το 4% και το κατέστησε “κυβερνώσα αριστερά”, να προαναγγείλει ακόμα και το τέλος της κοινοβουλευτικής του παρουσίας, και να αναζητήσει άλλους δρόμους στο ευρωπαϊκό στερέωμα, ή κάποια στιγμή στην εγχώρια πολιτική σκηνή εάν και εφόσον ωριμάσουν οι συνθήκες.

Ανάμεσα σε αυτές τις δύο μάλλον ακραίες επιλογές υπάρχουν άλλες δύο ίσως πιό βατές σύμφωνα με την ανάγνωση που κάνουν παρατηρητές του χώρου του ΣΥΡΙΖΑ.

-Να αποχωρήσει αρκετά σύντομα, ακολουθούμενος πιθανότατα από κορυφαία στελέχη που ασφυκτιούν στο νέο ηγετικό και πολιτικό μοντέλο Κασσελάκη και να δηλώσει παρών στις εξελίξεις, ή

-Να “αγοράσει” χρόνο και να προετοιμάσει τα βήματά του, παραμένοντας εντός του σημερινού κομματικού πλαισίου ως πρώην πρωθυπουργός και ηγέτης μια ισχυρής τάσης που θα αποτελεί σημείο αναφοράς για αρκετά στελέχη και πέραν του ΣΥΡΙΖΑ.

Το παράδειγμα άλλων πρώην πρωθυπουργών

Το τελευταίο ήταν σε κάποιο βαθμό το παράδειγμα που ακολούθησαν και άλλοι πρώην πρωθυπουργοί και ηγέτες παρατάξεων. Στη Ν.Δ, για παράδειγμα, ακόμα και σήμερα υπάρχει εν υπνώσει η τάση των “καραμανλικών” (μετριοπαθών της λεγόμενης λαϊκής δεξιάς), παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ο Καραμανλής έχει απομακρυνθεί πλήρως από την πολιτική καθημερινότητα. Σπεύδουν, όμως, να ακούσουν και να υιοθετήσουν τους “χρησμούς” του περί τα εθνικά θέματα και το κοινωνικό πρόσωπο που πρέπει να έχει η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη. Ο Αντώνης Σαμαράς διατηρεί κι αυτός την δική του ολιγάριθμη αλλά με επιρροή ομάδα. Στο δε ΠΑΣΟΚ, παρότι από απόσταση, ο Γιώργος Παπανδρέου παραμένει μία υπολογίσιμη πολιτική οντότητα, ο οποίος, μάλιστα επέστρεψε και διεκδίκησε την ηγεσία μετά από ένα αρκετά μακρύ διάστημα μονήρους πολιτικής διαδρομής, με το δικό του κόμμα (ΚΙΔΗΣΟ) που δοκιμάστηκε και εκλογικά. Ο Αλέξης Τσίπρας, αυτή τη στιγμή, είναι πρόσωπο στο οποίο ομνύουν πίστη πολλοί στον ΣΥΡΙΖΑ αν και αισθάνονται αμήχανα διότι θεωρούν πως δεν τους καθοδηγεί και δεν τους δίνει “γραμμή πορείας”…

Αναζήτηση αφηγήματος

Είναι άγνωστο ακόμα ποιά από τις παραπάνω επιλογές θα κάνει τελικά ο πρωην πρωθυπουργός. Ένα χρόνο μετά την εκλογική συντριβή και την παραίτησή του, η πρεμιέρα του Ινστιτούτου και η ευκαιρία της παραβίασης της Συμφωνίας των Πρεσπών από τους εθνικιστές στη Βόρεια Μακεδονία, του δίνουν την ευκαιρία να περιγράψει τις θέσεις του για την Ευρώπη, τον κίνδυνο της ακροδεξιάς από τη μία και της “μεταπολιτικής” από την άλλη, και να προσδιορίσει τις νέες προοπτικές που πρέπει να αναζητήσει ο χώρος της κεντροαριστεράς.

Σε κάποιες ποιοτικές έρευνες, πάντως, που έχουν περιέλθει σε γνώση πολιτικών και κομματικών επιτελείων, ο ΣΥΡΙΖΑ δεν κατατάσσεται αυτονόητα πλέον στον χώρο της αριστεράς αλλά έχει σαφώς μετακινηθεί. Σε ορισμένες εκφάνσεις της ρητορικής της ηγεσίας του, μάλιστα, μετακινείται και πέραν του κέντρου προς τα δεξιά της γνωστής κλίμακας. Το ερώτημα, όμως, είναι κατά πόσο υφίσταται πιά αυτή η κλίμακα “δεξιά-αριστερά” με τον κατακερματισμό και την “πολτοποίηση” της πολιτικής σε ολόκληρη την Ευρώπη και φυσικά και την Ελλάδα.

Η τάση της λεγόμενης “μεταπολιτικής” (αν και αρκετοί αμφισβητούν την ακρίβεια του όρου) είναι ισχυρή και ο Στέφανος Κασσελάκης μπορεί να ισχυρίζεται πως είναι από τους πρώτους που την κατανόησαν και την προσέγγισαν.

Αυτό το νέο “ρεύμα” δημιουργήθηκε σταδιακά την εποχή της αντιπαλότητας “μνημόνιο-αντιμνημόνιο” και έριξε τα τείχη των περασμένων δεκαετιών. Η συγκυβέρνηση Ν.Δ-ΠΑΣΟΚ (και ΔΗΜΑΡ στο πρώτο μέρος της), η προηγούμενη συνύπαρξη με το ΛΑΟΣ στην κυβέρνηση Παπαδήμου, και φυσικά η κυβερνητική συνεργασία Τσίπρα-Καμμένου, κατέστησε ελαστικά, ακόμα και άνευ λόγου, τα ισχυρά δίπολα του παρελθόντος και διευκόλυνε τις μετακινήσεις ψηφοφόρων σχεδόν σε ολόκληρο το πολιτικό φάσμα.

Ενώ λοιπόν η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία καταρρέει χωρίς νέο αφήγημα και η αριστερά περιχαρακώνεται, η κεντροδεξιά μπορεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο να συνομιλεί και να συνεργάζεται με την χθεσινή ακροδεξιά (ΕΛΚ με ECR– οι τελευταίες δηλώσεις της Ούρσουλα φον ντερ Λάϊεν για την ευρωπαϊκή προσαρμογή της Τζόρτζια Μελόνι είναι χαρακτηριστικές) και οι ψηφοφόροι να κινούνται σε ένα ευρύ πολιτικό φάσμα χωρίς ή με δυσδιάκριτα σύνορα.

Καθ΄ ημάς, οι πολιτικοί εγωϊσμοί αρχηγών μικρομεσαίων κομμάτων στον χώρο αριστερά της Ν.Δ δεν επιτρέπουν την ανάπτυξη πειστικού αφηγήματος σύγκλισης. Κάποιος ή κάποιοι πρέπει να αναλάβουν πρωτοβουλίες την κατάλληλη στιγμή. Ακόμα κι αν χρειαστεί να παίξουν τον ρόλο του καλού Ζιντάν που αίφνης θυμώνει (για σοβαρό λόγο) και σπάει τα στερεότυπα με την “κουτουλιά” στον Ιταλό Ματεράτσι…