Το κοριτσάκι γεννήθηκε με μία γενετική νόσο, μία ακουστική νευροπάθεια, που προκαλείται από την διατάραξη της μεταβίβασης των νευρικών σημάτων του έσω ωτός προς τον εγκέφαλο.

Περί τα 20.000 άτομα στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Γερμανία, την Γαλλία, την Ισπανία και την Ιταλία πάσχουν από την ανωμαλία ενός γονιδίου που παράγει την ωτοφερίνη, πρωτεΐνη αναγκαία στα τριχωτά κύτταρα του έσω ωτός για την επικοινωνία με το ακουστικό νεύρο.

Σε τέσσερις εβδομάδες μετά την εγχείρηση, που συνίσταται σε ένεση στον κοχλία (τμήμα του έσω ωτός) υπό γενική αναισθησία, η Οπαλ αντιδρούσε στους ήχους. Επειτα από 24 εβδομάδες, η ακοή της ήταν σχεδόν φυσιολογική στους ήπιους ήχους, όπως το μουρμούρισμα.

Η 18μηνη σήμερα Οπαλ ανταποκρίνεται στην φωνή των γονιών της και μπορεί να διατυπώνει λέξεις όπως «μπαμπάς» και «γεια».

«Οταν η Οπαλ μπόρεσε να μας ακούσει χωρίς την βοήθεια από το χτύπημα των χεριών, ήταν απίστευτο. Ημασταν τόσο ευτυχισμένοι όταν η κλινική ομάδα επιβεβαίωσε στις 24 εβδομάδες ότι η ακοή της έπιανε και ηπιότερους ήχους και την ομιλία», είπε η μητέρα της.

The adorable moment deaf toddler Opal Sandy hears for the first time following a world first gene therapy trial.

Opal’s parents Jo and James say the moment was ‘mind blowing.’ pic.twitter.com/S1h5kJEVuz

— The Mirror (@DailyMirror) May 9, 2024

«Τα αποτελέσματα αυτά είναι θεαματικά και καλύτερα από ό,τι ήλπιζα»«, δήλωσε ο καθηγητής Μανοχάρ Μπάνς του πανεπιστημιακού νοσοκομείου του Κέμπριτζ και επικεφαλής ερευνητής της δοκιμής CHORD, που ξεκίνησε τον Μάιο 2023. «Ελπίζουμε ότι είναι η αρχή μίας νέας εποχής για τις γενετικές θεραπείες του μέσου ωτός και πολλών τύπων απώλειας της ακοής».

Και άλλες παρόμοιες μελέτες βρίσκονται σε εξέλιξη ή ξεκίνησαν στις αρχές του έτους στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Ευρώπη και στην Κίνα. Ορισμένες έχουν θετικά αποτελέσματα.

Στις αρχές του έτους, το παιδιατρικό νοσοκομείο της Φιλαδέλφειας στις ΗΠΑ ανακοίνωσε ότι ένα 11χρονο αγόρι «που γεννήθηκε με βαθιά κώφωση» άκουσε «για πρώτη φορά στην ζωή του», έπειτα από γονιδιακή θεραπεία και, τέσσερις μήνες μετά την επέμβαση, το παιδί δεν παρουσίαζε πλέον καμία ελαφρά ή μέτρια απώλεια ακοής.

Μελέτη που δημοσιεύθηκε στις αρχές του έτους από την επιθεώρηση The Lancet αποκάλυψε ότι παρόμοια θεραπεία στην Κίνα σε έξι κωφά παιδιά επέτρεψε στα πέντε από αυτά να ξαναβρούν την ακοή.

Πώς λειτουργεί η γονιδιακή θεραπεία

Μερικές φορές ολόκληρο ή μέρος ενός γονιδίου είναι ελαττωματικό ή λείπει από τη γέννηση ή ένα γονίδιο μπορεί να αλλάξει ή να μεταλλαχθεί κατά τη διάρκεια της ζωής του ενήλικα. Οποιαδήποτε από αυτές τις παραλλαγές μπορεί να διαταράξει τον τρόπο με τον οποίο παράγονται οι πρωτεΐνες, οι οποίες μπορούν να συμβάλουν σε προβλήματα υγείας ή σε ασθένειες.

Στη γονιδιακή θεραπεία, οι επιστήμονες μπορούν να παρέμβουν με  κάποια από τις πολλές δυνατότητες που πλέον έχουν, ανάλογα με το πρόβλημα που υπάρχει. Μπορούν να αντικαταστήσουν ένα γονίδιο που προκαλεί ένα ιατρικό πρόβλημα με ένα που δεν το κάνει, να προσθέσουν γονίδια για να βοηθήσουν το σώμα να καταπολεμήσει ή να θεραπεύσει ασθένειες ή να απενεργοποιήσουν (θέσουν εκτός λειτουργίας) γονίδια που προκαλούν προβλήματα.

• Προκειμένου να εισαχθούν τα νέα γονίδια απευθείας στα κύτταρα, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν ένα όχημα που ονομάζεται “φορέας” το οποίο έχει υποστεί τη γενετική τροποποίηση για να παραδώσει το γονίδιο στο οποίο έχουν παρέμβει.

Οι ιοί, για παράδειγμα, έχουν τη φυσική ικανότητα να παραδίδουν γενετικό υλικό σε κύτταρα και συνεπώς μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως φορείς. Όμως, πριν ένας ιός είναι σε θέση να χρησιμοποιηθεί για τη μεταφορά θεραπευτικών γονιδίων σε ανθρώπινα κύτταρα. τροποποιείται για να του αφαιρεθεί η ικανότητά του να προκαλέσει μολυσματική ασθένεια.

• Η γονιδιακή θεραπεία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την τροποποίηση κυττάρων μέσα ή έξω από το σώμα. Όταν γίνεται μέσα στο σώμα, ένας γιατρός θα χορηγήσει με ένεση τον φορέα που φέρει το γονίδιο απευθείας στο τμήμα του σώματος που έχει τα κύτταρα με τα ελαττωματικά γονίδια.

Στη γονιδιακή θεραπεία που γίνεται με την τροποποίηση κυττάρων έξω από το σώμα, μπορεί να ληφθεί αίμα, μυελός οστού ή άλλος ιστός από έναν ασθενή και στο εργαστήριο ειδικοί τύποι κυττάρων μπορούν να διαχωριστούν. Ο φορέας που περιέχει το επιθυμητό γονίδιο εισάγεται σε αυτά τα κύτταρα. Τα κύτταρα αφήνονται, πολλαπλασιάζονται στο εργαστήριο και στη συνέχεια εγχέονται πίσω στον ασθενή, όπου συνεχίζουν να πολλαπλασιάζονται και τελικά παράγουν το επιθυμητό αποτέλεσμα.

Πρόκειται για τον πρώτο ασθενή στην Ελλάδα ο οποίος ιάθηκε υποβαλλόμενος σε γονιδιακή θεραπεία στη Μονάδα Γονιδιακής και Κυτταρικής Θεραπείας και Μονάδα Μεταμοσχεύσεων Αιμοποιητικών Κυττάρων της Αιματολογικής Κλινικής του Παπανικολάου.

«Μετά τη θεραπεία άλλαξε η ζωή μου, ήταν σαν να ξαναγεννήθηκα » λέει μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. Η θεραπεία αυτή είναι υψηλού κόστους και προς το παρόν δεν είναι διαθέσιμη στην Ελλάδα. Σήμερα υπάρχουν δύο τρόποι γονιδιακής θεραπείας με τις οποίες επιτυγχάνεται ίαση της Θαλασσαιμίας και της Δρεπανοκυτταρικής Αναιμίας που διαθέσιμοι στην Αμερική, ενώ ο ένας εξ αυτών έλαβε πρόσφατα έγκριση στην Ευρώπη.

Την εμπειρία του από την γονιδιακή θεραπεία αφηγήθηκε ο Βασίλης στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ,ενώ η επικεφαλής της Μονάδας Γονιδιακής και Κυτταρικής Θεραπείας και Μονάδας Μεταμοσχεύσεων Αιμοποιητικών Κυττάρων του Παπανικολάου , αιματολόγος Ευαγγελία Γιαννάκη, μίλησε για τις γονιδιακές θεραπείες που είναι διαθέσιμες σήμερα. Να σημειωθεί ότι ο Βασίλης και η κ. Γιαννάκη μιλούν σήμερα για τη γονιδιακή θεραπεία στο πλαίσιο της Πανελλήνιας Ενημερωτικής Συνάντησης με θέμα «Ενδοκρινολογία στη Θαλασσαιμία και τη Δρεπανοκυτταρική νόσου» που διοργανώνει στη Θεσσαλονίκη ο Ελληνικός Σύλλογος Θαλασσαιμίας.

«Εγώ ήμουνα εκ γενετής πάσχων Μεσογειακής Αναιμίας. Διαγνώστηκα σε ηλικία 6 μηνών. Ως παιδί έκανα μεταγγίσεις από 1,5 ετών άλλες φορές κάθε 10 άλλες φορές κάθε 15 μέρες, ανάλογα με το πως κυμαινόταν ο αιματοκρίτης. Η αλήθεια είναι ότι είχα μια πολύ δύσκολη παιδική ηλικία γιατί είμαι από επαρχία έπρεπε να πηγαίνω στη Θεσσαλονίκη για να μεταγγίζομαι. Στα 33 μου χρόνια έγινε αυτή η μελέτη στο Παπανικολάου και μου προτάθηκε να συμμετάσχω γιατί ταίριαζαν ακριβώς τα στοιχεία του αίματός μου. Ήρθα σε επαφή με την κυρία Γιαννάκη μέσω της γιατρού μου στο ΑΧΕΠΑ ,όπου νοσηλευόμουν για πολλά χρόνια. Η κ. Γιαννάκη μου εξήγησε τις λεπτομέρειες και τη διαδικασία γονιδιακής θεραπείας . Η αλήθεια είναι ότι το σκέφτηκα καλά γιατί ήταν μία δύσκολη διαδικασία. Σκέφτηκα ότι έπρεπε να γίνει μεταμόσχευση. Θα έπρεπε να κάνω χημειοθεραπεία, να έρθει ο οργανισμός μου στο σημείο ανοσοκαταστολής, στο λεγόμενο σημείο μηδέν, έτσι ώστε να μπορεί να λάβει το νέο μόσχευμα. Ήταν λίγο δύσκολες οι καταστάσεις εκείνες τις ημέρες που λάμβανα τη χημειοθεραπεία .Γενικά ο οργανισμός μου ήταν σε σοκ , κάτι που ήταν πρωτόγνωρο για μένα. Η αλήθεια είναι ότι άλλα άτομα, όπως οι καρκινοπαθείς με λευχαιμίες κλπ από ανάγκη το περνάνε και δύο και τρεις φορές .

Αφού τελείωσαν οι χημειοθεραπείες έφτασε η μέρα να λάβω το νέο μόσχευμα. Το έλαβα και μετά ο οργανισμός μου σιγά σιγά άρχισε να επανέρχεται , ένιωθα όλο και καλύτερα . Όλη η διαδικασία , του να μείνω σε ένα δωμάτιο εντατικής θεραπείας , κράτησε 35 μέρες. Μετά ο οργανισμός μου σιγά σιγά επανερχόταν και ο αιματοκρίτης μου άρχισε να ανεβαίνει σταδιακά . Αν θυμάμαι καλά έξι μήνες μετά έφτασε σε επίπεδα ενός φυσιολογικού ανθρώπου. Οι μεταγγίσεις είχαν τελειώσει περίπου 5 με 10 ημέρες αφότου βγήκα από την κλινική. Νομίζω ήταν αρχές Νοεμβρίου του 2018 η τελευταία μετάγγιση που έκανα . Από κει και μετά δεν ξαναέκανα. Μετά από αυτό ήταν σαν να ξαναγεννήθηκα . Ήταν ένα όνειρο ζωής που έγινε πραγματικότητα. Από τότε που ήμουν μικρός μας λέγανε στη Μονάδα στο ΑΧΕΠΑ ότι θα έρθει κάποτε η γονιδιακή θεραπεία.Το ονειρευόμουν ότι θα γίνει και τελικά έγινε» αναφέρει ο Βασίλης, ο οποίος μετά τη θεραπεία, το 2021, απέκτησε δύο παιδιά στα οποία είναι αφοσιωμένος.

Παράλληλα σημειώνει πως θα ήθελε όλοι οι ασθενείς με Μεσογειακή Θεραπεία να επωφεληθούν από τη γονιδιακή θεραπεία και η Πολιτεία να τους στηρίξει ώστε να απαλλαγούν από την πάθηση. « Θα ήθελα όλοι οι ασθενείς να μπορούν να επωφεληθούν από αυτή τη θεραπεία και νιώθω ότι έχω βάλει ένα λιθαράκι γιατί όλο αυτό ήταν μια μελέτη στην τρίτη και τελευταία φάση. Νιώθω ότι έχω βοηθήσει κι εγώ να γίνει πραγματικότητα» προσθέτει ο 39χρονος εκπαιδευτικός.

Πώς γίνεται η γονιδιακή θεραπεία ;

Η κ. Γιαννάκη από την πλευρά της σημειώνει ότι η γονιδιακή θεραπεία έχει δώσει εξαιρετικά επιτυχημένα αποτελέσματα στη θεραπεία της Μεσογειακής Αναιμίας και της Δρεπανοκυττάρικής Αναιμίας με δύο διαφορετικούς τρόπους , όσον αφορά την γενετική τροποποίηση των κυττάρων των ασθενών .

«Η θεραπεία γίνεται με δύο διαφορετικούς τρόπους όσο αναφορά το πώς τροποποιούνται γενετικά τα κύτταρα των ασθενών, η διαδικασία όμως παραμείνει ίδια για τον ασθενή. Και οι δύο τρόποι είναι εξαιρετικά επιτυχείς. Στη μία περίπτωση γίνεται η μεταφορά του φυσιολογικού γονιδίου μέσα στα πάσχοντα κύτταρα του ασθενούς. Η άλλη προσέγγιση είναι ότι επεμβαίνουμε σε κάποιο σημείο στο γονιδίωμα του ασθενούς και εκεί τροποποιούμε εκείνο το σημείο έτσι ώστε ο ασθενής να εκφράζει την εμβρυική αιμοσφαιρίνη, η οποία φυσιολογικά μετά τη γέννησή μας αποσιωπάται. Θέλουμε την επανενεργοποιήσουμε την εμβρυική αιμοσφαιρίνη γιατί οι άνθρωποι που έχουν τη μετάλλαξη αυτή ,με την οποία παραμένει και δεν αποσιωπάται η εμβρυική αιμοσφαιρίνη και στην ενήλικη ζωή, έχει βρεθεί ότι όταν έχουν και Θαλασσαιμία χρειάζονται μεταγγίσεις. Αρα ένας τρόπος να θεραπεύσουμε τη Θαλασσαιμία είναι να αυξήσουμε την εμβρυική αιμοσφαιρίνη. Αυτοί είναι η δύο τρόποι με τους οποίους προσεγγίζουμε τη θεραπεία της Μεσογειακής Αναιμίας και της Δρεπανοκυτταρικής με γονιδιακή θεραπεία. Στην Ελλάδα δύο ασθενείς έλαβαν με τον πρώτο τρόπο προϊόν γονιδιακής θεραπείας στο πλαίσιο κλινικής μελέτης και ο ένας είναι εδώ και 5,5 χρόνια χωρίς μεταγγίσεις, ο άλλος είναι 5 χρόνια χωρίς μεταγγίσεις και σήμερα και οι δύο είναι πολύ καλά » αναφέρει η κ. Γιαννάκη.

Η διαδικασία της θεραπείας

Η διαδικασία της θεραπείας αρχίζει με την λευκαφαίρεση, δηλαδή αφαιρούνται από τον ασθενή αρχέγονα αιμοποιητικά κύτταρα, τα οποία τροποποιούνται γενετικά στο εργαστήριο και στη συνέχεια χορηγούνται στον ασθενή ο οποίος έχει προηγουμένως υποβληθεί σε χημειοθεραπεία

«Η λογική της χημειοθεραπείας είναι να καταστρέψει τον ενδογενή θαλασσαιμικό ή δρεπανοκυτταρικό μυελό και να δώσει την ευκαιρία στα ‘διορθωμένα’ κύτταρα να εγκατασταθούν και να παράξουν μετά φυσιολογικές σειρές του αίματος. Οπότε αυτή είναι η διαδικασία για τον ασθενή και είναι ίδια είτε κάνουμε τη γενετική τροποποίηση με την μια περίπτωση που βάζουμε το φυσιολογικό γονίδιο , είτε την κάνουμε με την άλλη που αυξάνουμε την εμβρυική αιμοσφαιρίνη. Η θεραπεία αυτή γίνεται σε ηλικίες άνω των 12 ετών . Θεωρητικά μπορεί να γίνει σε όλες τις ηλικίες αρκεί βέβαια να πληρούν κάποια κριτήρια επιλεξιμότητας με την έννοια του να είναι σε καλή κατάσταση που να μπορούν να αντέξουν μια χημειοθεραπεία. Δηλαδή η ηλικία δεν είναι τόσο το θέμα όσο η συνολική κατάσταση των οργάνων του ασθενούς γιατί και αυτοί οι ασθενείς επιβαρύνονται πάρα πολύ από τη χρόνια εναπόθεση σιδήρο, οπότε μπορεί να έχουν καρδιολογικά προβλήματα, ηπατικά κλπ. » εξηγεί η κ. Γιαννάκη.

Σε ποιες χώρες είναι διαθέσιμη η θεραπεία;

Παράλληλα σημειώνει ότι σήμερα στην Αμερική είναι διαθέσιμοι και οι δύο τρόποι θεραπείας ενώ στην Ευρώπη έχει μόλις πάρει άδεια η θεραπεία που αυξάνει την εμβρυική αιμοσφαιρίνη .«Στην Ελλάδα δεν είναι διαθέσιμη και δεν ξέρουμε πότε θα μπορεί να είναι διαθέσιμη καθώς νομίζω ότι έχουν προτεραιοποιηθεί άλλες χώρες για τη διάθεσή της. Το άλλο τεράστιο θέμα είναι το οικονομικό γιατί αυτές οι θεραπείες κοστίζουν πάνω από δύο εκατομμύρια για έναν ασθενή. Βεβαίως είναι μια θεραπεία που χορηγείται μία φορά και κρατάει δια βίου αλλά το κόστος είναι τεράστιο όταν πρέπει να πληρωθεί εφάπαξ και προκαταβολικά για όλους τους ασθενείς. Μπορεί αυτό το κόστος να μην υπερβαίνει το συνολικό κόστος νοσηλείας και φαρμακοθεραπείας συμπεριλαμβανομένων των μεταγγίσεων των ασθενών με Μεσογειακή Αναιμία και των δρεπανοκυτταρικών ασθενών που ξεκινούν να χρειάζονται μεταγγίσεις, φάρμακα ,νοσηλείες από βρεφική ηλικία μέχρι την ηλικία που θα πεθάνουν . Αυτό το κόστος αν το υπολογίσουμε είναι ενδεχομένως πολύ μεγαλύτερο από τα δύο εκατομμύρια, αλλά δεν παύει να είναι ένα κόστος το οποίο το σύστημα υγείας του κάθε κράτους θα πρέπει να το πληρώσει» σημειώνει η κ. Γιαννάκη.