Η Χούντα των Συνταγματαρχών το 1967 απαγόρευσε την κυκλοφορία του στην Ελλάδα, την ώρα που άρχισε να μεταφράζεται σε άλλες γλώσσες στα πλαίσια του αντιδικτατορικού αγώνα.

Το 1966 μεταφράστηκε στα γαλλικά από τον Pierre Comberousse και κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Gallimard, ενώ τα επόμενα τρία χρόνια μεταφράστηκε και εκδόθηκε σε άλλες δεκαοχτώ χώρες (18), όπως οι Η.Π.Α, η Αγγλία, η Σοβιετική Ένωση και η Ιαπωνία.

Το «Ζ» έγινε αμέσως σύμβολο του αντιδικτατορικού αγώνα, και βοήθησε, κυρίως με την κινηματογραφική προβολή του, να γίνει γνωστή η κατάσταση με την Χούντα στην Ελλάδα

Επέλεξε το γράμμα «Ζ», θέλοντας να ακούγεται σαν Ζει για να παραπέμπει στο σύνθημα των πολιτών κατά την κηδεία του Λαμπράκη, ένα σύνθημα που ταυτόχρονα εξέφραζε τον πόθο της πλειοψηφίας του ελληνικού λαού για ελευθερία και δημοκρατία.

Το 1969 το βιβλίο «Ζ» έγινε η κινηματογραφική μεταφορά του από τον Κώστα Γαβρά. Το σενάριο υπέγραψε ο Ισπανός συγγραφέας Χόρχε Σεμπρούν, ο οποίος αργότερα έγινε υπουργός Πολιτισμού της Ισπανίας. Πρόθεση των δημιουργών ήταν το «Ζ» του τίτλου να προφέρεται «Ζει» και όχι «ζήτα», καθώς ήθελαν να εκφράζει ηχητικά το ρήμα που ακουγόταν στις διαδηλώσεις που έγιναν όταν σκοτώθηκε ο βουλευτής – «Λαμπράκη ζεις, εσύ μας οδηγείς» και «Ζει, Ζει, Ζει».

Ο αδελφός του Κώστα Γαβρά είχε υπηρετήσει στον στρατό μαζί με τον συγγραφέα Βασίλη Βασιλικό και ήταν φίλοι. Όταν διάβασε το «Ζ» του Βασιλικού για την υπόθεση Λαμπράκη, το πρότεινε αμέσως στον αδελφό του. Εκείνος το είδε θετικά, αλλά δεν βιάστηκε να το υλοποιήσει. Όταν έγινε, όμως, το πραξικόπημα των συνταγματαρχών τον Απρίλη του 1967, ο Γαβράς αποφάσισε αμέσως να κάνει την ταινία. Η ταινία είναι γαλλόφωνη, ενώ τα γυρίσματα έγιναν στην Αλγερία (η τότε σοσιαλιστική αλγερινή κυβέρνηση του FLN βοήθησε πρόθυμα με τα γυρίσματα) και πρωταγωνιστούν κυρίως Γάλλοι ηθοποιοί, με ορισμένες εξαιρέσεις (όπως η Ελληνίδα Ειρήνη Παππά).

Η ταινία είχε κάποιες μικροδιαφορές στην πλοκή τόσο σε σύγκριση με το βιβλίο όσο και με την πραγματικότητα, αλλά ορισμένες σκηνές είναι αυτούσια μεταφορά των γεγονότων, με κυριότερο παράδειγμα την εναρκτήρια σκηνή της ταινίας με τις ομιλίες του Υφυπουργού Γεωργίας και του Στρατηγού της Χωροφυλακής: η σκηνή αυτή αποτελεί σχεδόν αυτολεξεί μεταφορά της ομιλίας του Υφυπουργού Γεωργίας, Παναγιώτη Σταυρόπουλου, και του Γενικού Επιθεωρητή Χωροφυλακής Βορείου Ελλάδος, Κωνσταντίνου Μήτσου, που έγινε το μεσημέρι της 22ας Μαΐου 1963 στο τότε Υπουργείο Βορείου Ελλάδος (Διοικητήριο Θεσσαλονίκης), λίγες ώρες πριν από την δολοφονία Λαμπράκη.

Η ταινία δεν αναφέρει ότι αφορά την Ελλάδα, αλλά μπορεί να το διακρίνει εύκολα κανείς από διάφορα ελληνικά στοιχεία. Αρχίζει με έναν εμπαθή στρατηγό της χωροφυλακής που εκπροσωπεί τη δεξιά κυβέρνηση να βγάζει λογύδριο για την απόφαση των αρχών να πατάξουν τους κομμουνιστές, και μετά δείχνει έναν ειρηνιστή επιστήμονα και βουλευτή, τον Ιβ Μοντάν, να προετοιμάζει μια εκδήλωση της αντιπολίτευσης, στην οποία ο ίδιος θα μιλούσε για πυρηνικό αφοπλισμό. Η οργάνωση της εκδήλωσης αυτής σκοντάφτει σε μια σειρά από εμπόδια. Τελικά διοργανώνεται και ο ειρηνιστής βουλευτής κάνει την ομιλία του, αλλά λίγες ώρες αργότερα υποκύπτει στα χτυπήματα που δέχεται από παρακρατικούς έξω από τον χώρο της εκδήλωσης.

• Στην ταινία η επίθεση γίνεται μπροστά στα μάτια της αστυνομίας, που δεν επεμβαίνει για να συλλάβει τους δράστες, και αυτοί απομακρύνονται με το αυτοκίνητό τους, αφού ο ένας από αυτούς χτυπήσει τον βουλευτή στο κεφάλι με ένα λοστό. Οι αρχές πιέζουν τους μάρτυρες να καταθέσουν ότι επρόκειτο για τροχαίο και ότι ο οδηγός του οχήματος ήταν μεθυσμένος. Διενεργείται όμως ιατροδικαστική αυτοψία και πιστοποιείται ότι ο θάνατος δεν προκλήθηκε από τροχαίο.

Ο ανακριτής που εξετάζει την υπόθεση (Ζαν-Λουί Τρεντινιάν) με τη βοήθεια ενός φωτορεπόρτερ (Ζακ Περέν) αποκαλύπτουν ότι ο φόνος διαπράχθηκε από δύο άνδρες και βρίσκουν στοιχεία που ενοχοποιούν και τέσσερα στελέχη της χωροφυλακής. Εντούτοις η κυβέρνηση προσπαθεί να συγκαλύψει την υπόθεση, παίρνει το φάκελο από τον ανακριτή, που έδειχνε αποφασισμένος να χαρακτηρίσει τον θάνατο του βουλευτή δολοφονία, και οι αυτόπτες μάρτυρες εξαφανίζονται ή σκοτώνονται κάτω από αδιευκρίνιστες και ύποπτες συνθήκες. Οι υπαίτιοι καταδικάζονται σε σχετικά ελαφρές για το έγκλημά τους ποινές. Οι αξιωματικοί της χωροφυλακής δέχονται κυρίως διοικητικές ποινές, οι στενοί συνεργάτες του Γρηγόρη Λαμπράκη απελαύνονται ή πεθαίνουν και ο φωτορεπόρτερ φυλακίζεται με την κατηγορία ότι έδωσε στη δημοσιότητα απόρρητα στοιχεία.

Το βιβλίο μεταφέρθηκε και στο θέατρο, το 2012 από το Εθνικό Θέατρο, σε θεατρική μεταφορά της Έφης Θεοδώρου. Τον Μάρτιο του 2018 παρουσιάστηκε στην Εθνική Λυρική Σκηνή η όπερα που βασίστηκε πάνω στο μυθιστόρημα, σε λιμπρέτο του Βαγγέλη Χατζηγιαννίδη.

Στο σύντομο βίντεο – μήνυμά τους που προβλήθηκε στην οθόνη της κινηματογραφικής αίθουσας, οι δύο σκηνοθέτες υπογράμμισαν την σημασία της διάσωσης των κινηματογράφων που αποτελούν πλούτο για την Αθήνα και αυτή τη στιγμή απειλούνται με «λουκέτο».

Η παρέμβαση του Κώστα Γαβρά

Ο Έλληνας δημιουργός, ο οποίος στην μακρά πορεία του στον χώρο γνωρίζει μεγάλες επιτυχίες, με αριστουργηματικές ταινίες που έχουν αφήσει ιστορία, μίλησε για την σχέση του κοινού με την «μεγάλη οθόνη». Δήλωσε, παράλληλα, την απόλυτη στήριξή του στον «μεγάλο αγώνα που έχετε για να σώσετε δύο αίθουσες κινηματογράφου», τις οποίες όπως αποκάλυψε έχει «πολυεπισκεφθεί στα νιάτα του».

«Ο καλύτερος τρόπος για να βλέπουμε ταινίες είναι οι μεγάλες αίθουσες. Είμαστε όλοι μαζί, είναι μια σχέση πολύ διαφορετική από το να τις βλέπετε στην τηλεόραση ή στο κινητό. Αυτό είναι βαρβαρισμός κατά τη γνώμη μου», τόνισε ο σκηνοθέτης.

Ο διεθνούς φήμης σκηνοθέτης σημειώνει ότι «για µέvα, o Τσίπρας θα παραμείνει αυτός που πρóδωσε τov ελληνικό λαό μετά τo Δηµoψήφισμα, µε τη βoήθεια της Δεξιάς» και υποστηρίζει ότι στο σημερινό πλαίσιο το πολιτικό πρόγραμμα του Γιάνη Βαρουφάκη είναι αυτό που «θα μπορούσε να ανταποκριθεί στα κοινωνικά προβλήματα της Ελλάδας».

Αναλυτικά, ο Κώστας Γαβράς ξεκαθαρίζει τα εξής: «Μαθαívω óτι µoυ αποδίδεται πολιτική συστράτευση µε τον κ. Αλέξη Τσίπρα. Πάvτα απέφευγα vα πω στους ψηφοφόρους ποιον vα ψηφíσoυv, στηv Ελλάδα ή αλλού. Αv έτσι ερµηvεύτηκαv τα λόγια µoυ, τα μετανιώνω. Δεv ήταv αυτή η πρóθεσή µoυ. Ίσως εκφράστηκα κακώς, ασαφώς, αvεπαρκώς. Ή τα λóγια µoυ παρερµηvεύτηκαv. Εvvooύσα óτι o κ. Τσίπρας µπoρεí vα vικήσει τov κ. Μητσoτάκη στις εκλογές. Για µέvα, o Τσίπρας θα παραμείνει αυτός που πρóδωσε τov ελληνικό λαό μετά τo Δηµoψήφισμα, µε τη βoήθεια της Δεξιάς».

Όπως επισημαίνει στη δήλωσή του «στο σημερινό πλαίσιο, βλέπω μόνο ένα σύγχρονο, ριζοσπαστικό, συνεκτικό πολιτικό πρόγραμμα που θα μπορούσε να ανταποκριθεί στα κοινωνικά προβλήματα της Ελλάδας. Και πολύ πιο πέρα, σ’ έvαv κόσµo πoυ oδηγείται σε πολλαπλές καταστροφές. Αυτό είναι το πολιτικό πρόγραμμα του Γιάνη Βαρουφάκη».

«Η παρούσα δήλωση δεν αποτελεί κάλεσμα σε ψήφο, αλλά κάλεσμα για ενημέρωση. Με αυτή την έννοια, πρόκειται για πρόσκληση εμπνευσμένη από το δικό του βιβλίο, στο οποίο βασίστηκε η ταινία που σκηνοθέτησα «Ενήλικες στην Αίθοuσα», με την οποία ανιχνεύω τις ακρότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την υποταγή των Ελλήνων πολιτικών», καταλήγει ο Κώστας Γαβράς.

Ωστόσο, η “Αυγή” έδωσε στη δημοσιότητα το ηχητικό απόσπασμα, από το οποίο επιβεβαιώνεται ότι όντως ο διάσημος σκηνοθέτης είπε όσα αρχικά καταγράφηκαν.

Ακούστε εδώ...