Τα στοιχεία νέας έρευνας του BBC φέρνουν στο φως ένα τεράστιο σκάνδαλο, που αφορά κλινικές γονιμότητας στην περιοχή, με καταγγελίες για παραπλάνηση γονέων, ελλιπή εποπτεία και πιθανή συστηματική χρήση μη εγκεκριμένου γενετικού υλικού.

Οι γονείς των παιδιών υποστηρίζουν ότι είχαν επιλέξει προσεκτικά ανώνυμους δότες, λαμβάνοντας υπόψη το ιατρικό ιστορικό τους, την εμφάνιση, την προσωπικότητα, το μορφωτικό επίπεδο και τα ενδιαφέροντά τους. Ωστόσο, μετά τη γέννηση των παιδιών άρχισαν να έχουν υποψίες ότι στις θεραπείες τους χρησιμοποιήθηκε σπέρμα ή ωάρια διαφορετικών δοτών.

Οι γονείς εξηγούν πως οι σχέσεις τους με τα παιδιά τους δεν αλλάζουν, όμως, φόβους εκφράζουν και για τυχόν κληρονομικές ασθένειες, που δεν θα είναι σε θέση να γνωρίζουν αλλά και για το γεγονός μήπως αδέρφια συναντηθούν μεταξύ τους και έχουν τον φόβο της αιμομιξίας.

Η νέα έρευνα του BBC έρχεται να διευρύνει τις αποκαλύψεις που είχαν γίνει νωρίτερα μέσα στη χρονιά, όταν είχαν εντοπιστεί οι πρώτες 7 περιπτώσεις.

Από τις συνολικά 30 υποθέσεις, οι μισές φαίνεται να συνδέονται με την κλινική Dogus IVF Centre. Οι γονείς καταγγέλλουν ότι άνθρωποι που συμμετείχαν στη διαδικασία τούς διαβεβαίωναν πως θα χρησιμοποιούνταν οι δότες που είχαν επιλέξει, ενώ στη συνέχεια δεν ήταν σε θέση να επιβεβαιώσουν ότι πράγματι χρησιμοποιήθηκε το συγκεκριμένο γενετικό υλικό.

«Πρόκειται για το απόλυτο σκάνδαλο», δήλωσε στο BBC η Ρέιτσελ, μία από τις μητέρες που ανακάλυψε ότι είχε λάβει σπέρμα διαφορετικού δότη από εκείνον που είχε επιλέξει.

Τα τεστ DNA ανοίγουν τον φάκελο

Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της έρευνας είναι τα αποτελέσματα γενετικών εξετάσεων. Έντεκα από τα 30 παιδιά έχουν υποβληθεί σε εμπορικά τεστ DNA, τα οποία έδειξαν ότι έχουν γενετική καταγωγή από την Τουρκία ή γειτονικές περιοχές. Το εύρημα έρχεται σε αντίθεση με τις πληροφορίες που είχαν δοθεί στους γονείς, οι οποίοι είχαν επιλέξει, στις περισσότερες περιπτώσεις, δότες από τη Δυτική Ευρώπη.

Η πλειονότητα των παιδιών που υποβλήθηκαν σε τεστ DNA συνελήφθη μέσω εξωσωματικής γονιμοποίησης στην Dogus μεταξύ 2012 και 2024.

Τα αποτελέσματα έχουν αφήσει τις οικογένειες αντιμέτωπες με κρίσιμα ερωτήματα: Ποιοι είναι στην πραγματικότητα οι βιολογικοί δότες των παιδιών; Ποιο είναι το ιατρικό ιστορικό τους; Και πόσα ακόμη παιδιά μπορεί να έχουν γεννηθεί από τον ίδιο άγνωστο δότη;

«Αυτές οι αναφορές είναι βαθιά ανησυχητικές», δήλωσε η Λόρα Μπρίτζενς, ιδρύτρια της οργάνωσης Donor Conceived UK. Όπως υπογράμμισε, η γνώση της αλήθειας για την καταγωγή του κάθε παιδιού, που γεννιέται με τεχνητή γονιμοποίηση αποτελεί θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα.

Η περίπτωση που αποκάλυψε το πρόβλημα

Η ιστορία της Ρέιτσελ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το 2012, σε ηλικία 39 ετών, επέλεξε την Dogus επειδή το κόστος της θεραπείας ήταν πολύ χαμηλότερο από αντίστοιχες θεραπείες στο Ηνωμένο Βασίλειο. Το πακέτο κόστιζε περίπου 4.000 ευρώ, περίπου 3.200 λίρες εκείνη την εποχή, και περιλάμβανε σπέρμα από την Cryos International στη Δανία, τη μεγαλύτερη τράπεζα σπέρματος στον κόσμο.

Η Ρέιτσελ επέλεξε έναν ανώνυμο Δανό δότη, ο οποίος στο προφίλ του στην Cryos εμφανιζόταν με το όνομα «Ditto». Ο ίδιος είχε δηλώσει ότι θα ήταν διατεθειμένος να αποκαλύψει την ταυτότητά του στα παιδιά του όταν αυτά θα συμπλήρωναν τα 18 χρόνια τους. Η επιλογή αυτή ήταν ιδιαίτερα σημαντική για τη Ρέιτσελ, καθώς ήθελε ο γιος της να έχει στο μέλλον τη δυνατότητα να αναζητήσει τον βιολογικό του πατέρα.

Ωστόσο, οι αμφιβολίες άρχισαν όταν οι συντονιστές ασθενών της κλινικής, μεταξύ των οποίων η Τζούλι Χόντσον, αρνήθηκαν επανειλημμένα να της χορηγήσουν την ιατρική έκθεση που βεβαιώνει ότι χρησιμοποιήθηκε το σπέρμα του συγκεκριμένου δότη.

Όταν γεννήθηκε ο γιος της, Τζόνα, η εμφάνισή του ενίσχυσε τις υποψίες της. Το παιδί διέφερε σημαντικά τόσο από την ίδια όσο και από τα χαρακτηριστικά που αναφέρονταν στο προφίλ του επιλεγμένου δότη. Δεκατρία χρόνια αργότερα, η Ρέιτσελ και ο πλέον 13χρονος Τζόνα υποβλήθηκαν σε τεστ DNA. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ο Τζόνα είναι πράγματι βιολογικός γιος της Ρέιτσελ αλλά ο επιλεγμένος Δανός δότης δεν είναι ο βιολογικός του πατέρας.

Η Cryos δεν είχε παραδώσει σπέρμα στην Dogus

Η έρευνα του BBC αποκάλυψε ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο. Μετά την εξέταση των αποτελεσμάτων DNA, το BBC επικοινώνησε με την Cryos International. Η τράπεζα σπέρματος ανέφερε ότι δεν διαθέτει κανένα αρχείο που να δείχνει ότι είχε παραδώσει σπέρμα στην κλινική Dogus.

Αυτό προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση, καθώς η Dogus διαφήμιζε επί χρόνια τη συνεργασία της με την Cryos ως σημαντικό πλεονέκτημα για τους πελάτες της.

Η αποκάλυψη ενισχύει τις υποψίες των οικογενειών ότι είχαν παραπλανηθεί σχετικά με την ταυτότητα των δοτών που χρησιμοποιήθηκαν στις θεραπείες τους.

Και δημιουργεί ένα ακόμη πιο ανησυχητικό ερώτημα: εάν ο πραγματικός δότης του Τζόνα χρησιμοποιήθηκε και σε άλλες θεραπείες, ενδέχεται να υπάρχουν άλλα παιδιά που έχουν τον ίδιο βιολογικό πατέρα χωρίς να το γνωρίζουν.

Αμέλεια ή εξαπάτηση;

Οι αποκαλύψεις, σύμφωνα με την εφημερίδα Ντοκουμέντο, προκαλούν έντονη ανησυχία στους ειδικούς στον τομέα της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Όπως ανέφεραν στο BBC, η τυχαία χρήση λανθασμένου δότη σε διαδικασία εξωσωματικής γονιμοποίησης είναι εξαιρετικά σπάνια.

Το γεγονός ότι έχουν εντοπιστεί τόσες πολλές παρόμοιες περιπτώσεις, σύμφωνα με τους ειδικούς, υποδηλώνει είτε «αμέλεια» είτε «εξαπάτηση». Η British Fertility Society έκανε λόγο για ένα «συστημικό πρόβλημα», το οποίο υπερβαίνει την περίπτωση ενός μεμονωμένου γιατρού ή μιας μεμονωμένης κλινικής.

Από τις 15 περιπτώσεις που συνδέονται με την Dogus, τρία πρόσωπα εμφανίζονται επανειλημμένα στο ιστορικό των ασθενών.

Ο γιατρός Σεβκέτ Αλπτούρκ είναι ιδιοκτήτης και «υπεύθυνος διευθυντής» της κλινικής. Σύμφωνα με τις «αρχές» των Κατεχομένων, ο ρόλος του περιλαμβάνει την έγκριση όλων των διαδικασιών και δραστηριοτήτων της κλινικής.

Ο Αλπτούρκ είχε αναλάβει τη θεραπεία των γονέων έξι παιδιών, οι οποίοι σήμερα υποψιάζονται ότι χρησιμοποιήθηκαν λανθασμένοι δότες. Το BBC του έθεσε τις σχετικές καταγγελίες, όμως δεν απάντησε.

Η γιατρός Φιρντέβς Ουγκούζ Τιπ, γνωστή επαγγελματικά ως Δρ. Φίρντεβς, είχε αναλάβει τη θεραπεία των γονέων των άλλων εννέα παιδιών που συνδέονται με την Dogus. Η ίδια αρνείται ότι παραπλάνησε ασθενείς και υποστηρίζει ότι υπεύθυνος για την έγκριση των διαδικασιών ήταν ο Αλπτούρκ.

Η Φιρντέβς συνδέεται επίσης με ακόμη εννέα παρόμοιες υποθέσεις σε δύο άλλες κλινικές μετά την αποχώρησή της από την Dogus το 2015. Οι περισσότερες αφορούν την Miracle IVF, την οποία σήμερα διευθύνει.

Η ίδια επιμένει ότι η κλινική της συμμορφώνεται με τη νομοθεσία και ότι οι ασθενείς υπογράφουν έντυπα συναίνεσης που εξηγούν τον τρόπο επιλογής των δοτών. Πολλοί από τους γονείς που μίλησαν στο BBC, ωστόσο, υποστηρίζουν ότι δεν ενημερώθηκαν επαρκώς.

Το τρίτο πρόσωπο που εμφανίζεται σε πολλές από τις υποθέσεις είναι η Τζούλι Χόντσον. Εκείνη αποτελούσε βασικό σημείο επαφής για τους περισσότερους Βρετανούς ασθενείς. Σε emails προς ασθενείς, η Χόντσον φέρεται να έλεγε επανειλημμένα ότι η Δρ. Φίρντεβς θα παρήγγελνε για λογαριασμό τους σπέρμα από την Cryos.

Η Φίρντεβς, ωστόσο, υποστήριξε στο BBC ότι η προμήθεια σπέρματος δεν αποτελούσε μέρος των καθηκόντων της και ότι δεν γνώριζε πως οι ασθενείς ενημερώνονταν διαφορετικά.

Το BBC ρώτησε τη Χόντσον εάν σκόπιμα δεν έκανε τις παραγγελίες στην Cryos ή εάν δεν διαβίβαζε τα σχετικά αιτήματα στους εργαζομένους της Dogus. Δεν απάντησε στις επανειλημμένες προσπάθειες επικοινωνίας. Τόσο η Χόντσον, όσο και η Φίρντεβς έχουν επίσης κατηγορηθεί ότι αγνόησαν ή απέρριψαν ασθενείς όταν εκείνοι επικοινώνησαν μαζί τους εκφράζοντας ανησυχίες ότι είχαν λάβει διαφορετικούς δότες.

Η Cryos είχε ήδη βάλει την Dogus στη «μαύρη λίστα»

Η υπόθεση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα από το γεγονός ότι η Cryos είχε διακόψει τη συνεργασία της με την Dogus ήδη από το 2016. Ο διευθύνων σύμβουλος της Cryos, Όλε Σου, δήλωσε ότι είναι «σοκαριστικό» το γεγονός ότι μπορεί να έχουν επηρεαστεί τόσο πολλές οικογένειες.

Η τράπεζα σπέρματος αποκάλυψε στο BBC ότι είχε βάλει την Dogus στη «μαύρη λίστα» το 2016, επειδή υπήρχαν ανησυχίες ότι η κλινική δεν είχε παραγγείλει σπέρμα της Cryos για ασθενή, παρά το γεγονός ότι είχε υποστηρίξει πως θα το έκανε.

Παράλληλα, η Cryos έχει πλέον αναστείλει τη συνεργασία της και με τη Φίρντεβς και τη Miracle IVF μέχρι να ολοκληρωθεί η έρευνα της κυβέρνησης των Κατεχομένων. Η Φίρντεβς υποστηρίζει ότι έχει πλέον απαλλαγεί από οποιαδήποτε παραβίαση της νομοθεσίας. Το BBC, ωστόσο, δεν μπόρεσε να επιβεβαιώσει τον ισχυρισμό της από το λεγόμενο υπουργείο Υγείας των Κατεχομένων.

Χαλαρό πλαίσιο και «τουρισμός γονιμότητας»

Η υπόθεση φέρνει παράλληλα στο προσκήνιο το ιδιαίτερα χαλαρό κανονιστικό πλαίσιο που διέπει τις κλινικές γονιμότητας στα Κατεχόμενα αλλά και τον καημό για ένα παιδί, που αναγκάζει πολλές φορές γονείς χωρίς ιδιαίτερες οικονομικές δυνατότητες να στρέφονται σε λύσεις, που αποδεικνύονται προβληματικές.

Στην περιοχή δεν εφαρμόζεται το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ τα Κατεχόμενα αναγνωρίζονται διεθνώς μόνο από την Τουρκία. Οι κλινικές προσελκύουν ασθενείς από το εξωτερικό υποσχόμενες χαμηλότερες τιμές, υψηλά ποσοστά επιτυχίας και μεγάλη επιλογή δοτών. Τα Κατεχόμενα αποτελούν, σύμφωνα με την έρευνα, έναν από τους δημοφιλέστερους προορισμούς για Βρετανούς που αναζητούν θεραπείες γονιμότητας εκτός Ηνωμένου Βασιλείου.

Το λεγόμενο υπουργείο Υγείας των Κατεχομένων είχε ανακοινώσει, μετά τις πρώτες αποκαλύψεις του BBC τον Μάρτιο, ότι ξεκίνησε επίσημη έρευνα. Ωστόσο, δεν έχει απαντήσει στα επανειλημμένα αιτήματα του BBC για ενημέρωση σχετικά με την πορεία της.

Τις τελευταίες ημέρες, το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών αναθεώρησε επίσης τις ταξιδιωτικές οδηγίες του, προειδοποιώντας ότι οι θεραπείες γονιμότητας στα Κατεχόμενα «ενέχουν κινδύνους» λόγω της έλλειψης ρυθμιστικού πλαισίου και καλώντας όσους εξετάζουν το ενδεχόμενο εξωσωματικής γονιμοποίησης στην περιοχή να πραγματοποιούν προηγουμένως ενδελεχή έρευνα.

«Μπορεί να υπάρχουν γενετικά αδέλφια εκεί έξω»

Για τη Ρέιτσελ, η αποκάλυψη δεν αλλάζει σε τίποτα τη σχέση της με τον γιο της. Αυτό που την ανησυχεί, όμως, είναι ότι ο Τζόνα μπορεί να έχει χάσει τη δυνατότητα να γνωρίσει στο μέλλον τον άνθρωπο που είναι ο πραγματικός βιολογικός του πατέρας.

Για μεγάλο μέρος της ζωής του, ο Τζόνα πίστευε ότι είχε κατά το ήμισυ δανική καταγωγή. Τα τεστ DNA έδειξαν τελικά ότι έχει τουρκική και νοτιοευρωπαϊκή γενετική καταγωγή.

«Ευτυχώς, ο Τζόνα ενθουσιάστηκε, όταν έμαθε για την καταγωγή του», δήλωσε η Ρέιτσελ. «Ακόμη κι έτσι, αυτό που συνέβη δεν είναι σωστό. Είναι κάτι σημαντικό και θα μπορούσε να του έχει προκαλέσει σοβαρό τραύμα».

Το χρονικό της αντιπαράθεσης για τους όρους διάθεσης του φαρμάκου

Στο επίκεντρο μιας έντονης διαμάχης στον χώρο της υγείας βρίσκεται το σκεύασμα Ovitrelle® της εταιρείας MERCK, μετά από επίσημες καταγγελίες του Πανελλήνιου Φαρμακευτικού Συλλόγου (Π.Φ.Σ.). Σύμφωνα με τον Π.Φ.Σ., η εταιρεία επιβεβαιώνει ότι οι ποσότητες που διοχετεύονται στις φαρμακαποθήκες είναι περιορισμένες. Όταν το κανάλι των φαρμακαποθηκών αδυνατεί να καλύψει την ζήτηση των ιδιωτικών φαρμακείων, η εταιρεία τροφοδοτεί απευθείας μόνο όσα φαρμακεία διατηρούν ήδη συμβατική σχέση και συνεργασία μαζί της.

Για τα υπόλοιπα φαρμακεία που επιχειρούν να προμηθευτούν το σκεύασμα εκτός αυτού του δικτύου, επιβάλλεται μια χρονοβόρα γραφειοκρατική διαδικασία, η οποία καθυστερεί την εκτέλεση της πρώτης παραγγελίας για τουλάχιστον δέκα ημέρες. Μια τέτοια καθυστέρηση ακυρώνει στην πράξη τον αυστηρό χρονικό προγραμματισμό που απαιτεί μια θεραπεία εξωσωματικής γονιμοποίησης, θέτοντας σε κίνδυνο την προσπάθεια των γυναικών που υποβάλλονται σε αυτή.

Ο κρίσιμος ρόλος της ανασυνδυασμένης χορειακής γοναδοτροπίνης

Από κλινική άποψη, το Ovitrelle® περιέχει τη δραστική ουσία choriogonadotropin alfa (r-hCG) και αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι των πρωτοκόλλων ελεγχόμενης διέγερσης των ωοθηκών. Η χορήγησή του είναι αυτή που προκαλεί την τελική ωρίμανση των ωαρίων και την προγραμματισμένη ρήξη των θυλακίων (ωορρηξία).

Η ένεση πρέπει να πραγματοποιείται σε μια απόλυτα καθορισμένη χρονική στιγμή, ακριβώς λίγες ώρες πριν από την προγραμματισμένη ωοληψία. Οποιαδήποτε καθυστέρηση στην προμήθεια του σκευάσματος συνεπάγεται την απώλεια του θεραπευτικού κύκλου, προκαλώντας τεράστια ψυχολογική επιβάρυνση στο ζευγάρι αλλά και σημαντική οικονομική απώλεια από τις ήδη δαπανηρές διαδικασίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Σφοδρή αντίδραση από τους φορείς του φαρμακευτικού χονδρεμπορίου

Οι καταγγελίες του Π.Φ.Σ. βρήκαν άμεση και απόλυτη στήριξη από τους εκπροσώπους των φαρμακαποθηκών και των συνεταιρισμών, οι οποίοι υπογραμμίζουν ότι τέτοιου τύπου πρακτικές αλλοιώνουν την αλυσίδα εφοδιασμού και υπονομεύουν τον θεσμικό ρόλο του φαρμακευτικού χονδρεμπορίου μέσω αδιαφανών επιλογών.

Ο πρόεδρος της Ομοσπονδίας Συνεταιρισμών Φαρμακοποιών Ελλάδας (ΟΣΦΕ), κ. Βασίλης Μπιρλιράκης, τόνισε ότι το πρόβλημα παρατηρείται εντονότατα τα τελευταία δύο χρόνια, επισημαίνοντας πως σήμερα καλύπτεται λιγότερο από το 50% των αιτημάτων για το συγκεκριμένο φάρμακο. Παράλληλα, συνέδεσε ευθέως την έλλειψη αυτή με το μείζον εθνικό ζήτημα του δημογραφικού, καθώς κάθε εμπόδιο στην προσβασιμότητα των θεραπειών γονιμότητας επιβαρύνει την προσπάθεια των νέων ζευγαριών.

Επιπλέον, ο πρόεδρος του Πανελλήνιου Συλλόγου Φαρμακαποθηκαρίων, κ. Θεόδωρος Σκυλακάκης, έκανε λόγο για δραστική μείωση («πετσοκόμμα») των ποσοτήτων της εταιρείας MERCK σε ευρύ φάσμα προϊόντων της. Κατήγγειλε επίσης την τακτική της επιλεκτικής διανομής, σημειώνοντας ότι η εταιρεία έχει διακόψει την πώληση σε περίπου 30 χονδρεμπόρους, κάνοντας λόγο για συμπεριφορές που αποκλίνουν από την κανονικότητα της αγοράς.

Το αποκαλυπτικό συμβάν με τη διοίκηση του Π.Φ.Σ.

Την ανησυχία του κλάδου επέτεινε ένα περιστατικό κατά τη διάρκεια τηλεφωνικής επικοινωνίας διευθυντικού στελέχους της MERCK με τον πρόεδρο του Π.Φ.Σ. Ο πρόεδρος επικοινώνησε χωρίς να δηλώσει τη θεσμική του ιδιότητα ενεργώντας ως απλός φαρμακοποιός που αναζητούσε άμεσα το σκεύασμα για ασθενή σε επείγουσα ανάγκη.

Η απάντηση που έλαβε από την εταιρεία ήταν πως, εφόσον υπάρχει βιασύνη και το φαρμακείο δεν είναι πιστοποιημένο από την ίδια, η ασθενής θα πρέπει να παραπεμφθεί σε άλλο, πιστοποιημένο φαρμακείο. Η πλευρά των φαρμακοποιών ζητά πλέον ανοιχτά τη δημοσιοποίηση των ηχογραφημένων συνδιαλέξεων για την πλήρη διαφάνεια των γεγονότων.

Η διασφάλιση της δημόσιας υγείας πάνω από τις εμπορικές πρακτικές

Ο φαρμακευτικός τομέας υπενθυμίζει ότι το φάρμακο αποτελεί δημόσιο αγαθό και η διακίνησή του δεν μπορεί να εξισώνεται με κοινές εμπορικές πρακτικές καταναλωτικών προϊόντων. Η βασική υποχρέωση κάθε φαρμακευτικής εταιρείας έγκειται στην εξασφάλιση της συνεπούς, ισότιμης και απρόσκοπτης πρόσβασης των ασθενών στη θεραπεία τους, διατηρώντας την αγορά επαρκώς εφοδιασμένη.

Όταν οι επιχειρησιακοί σχεδιασμοί υπερισχύουν των αναγκών της δημόσιας υγείας, η εταιρική ευθύνη ακυρώνεται. Ο Πανελλήνιος Φαρμακευτικός Σύλλογος υπογραμμίζει ότι δεν πρόκειται να αποδεχθεί διακρίσεις μεταξύ φαρμακείων και θα συνεχίσει τις θεσμικές ενέργειες προς τον Εθνικό Οργανισμό Φαρμάκων (Ε.Ο.Φ.) και τις αρμόδιες αρχές μέχρι την αποκατάσταση της ισότητας και της προσβασιμότητας για κάθε ασθενή.