Ρούλα Μαντή

Ο λόγος δεν είναι η αμηχανία ή η έλλειψη πατριωτισμού. Είναι πολύ πιο ιδιαίτερος: η Ισπανία είναι μία από τις ελάχιστες χώρες στον κόσμο που διαθέτει εθνικό ύμνο χωρίς επίσημους στίχους.

Πίσω από αυτή την ιδιαιτερότητα κρύβονται περισσότεροι από δυόμισι αιώνες ιστορίας, πολιτικών συγκρούσεων, εμφυλίων τραυμάτων και μιας διαρκούς αναζήτησης της ισπανικής ταυτότητας.

Ένας από τους αρχαιότερους εθνικούς ύμνους της Ευρώπης

Η Marcha Real («Βασιλική Πορεία») συγκαταλέγεται στους αρχαιότερους εθνικούς ύμνους της Ευρώπης. Οι πρώτες αναφορές της χρονολογούνται στα μέσα του 18ου αιώνα, όταν χρησιμοποιούνταν από τη μοναρχία των Βουρβόνων ως στρατιωτικό εμβατήριο.

Σε αντίθεση με τους περισσότερους εθνικούς ύμνους, δεν γράφτηκε ποτέ για να τραγουδιέται από τον λαό. Προοριζόταν να συνοδεύει στρατιωτικές παρελάσεις, βασιλικές τελετές και επίσημες εμφανίσεις του Στέμματος.

Αυτό εξηγεί γιατί η μουσική προηγήθηκε των στίχων και γιατί, τελικά, οι στίχοι δεν κατάφεραν ποτέ να καθιερωθούν.

Η Ισπανία ανήκει σήμερα σε μια εξαιρετικά μικρή ομάδα κρατών των οποίων ο εθνικός ύμνος παραμένει αποκλειστικά ορχηστρικός. Στην ίδια κατηγορία βρίσκονται μόνο το Σαν Μαρίνο, η Βοσνία-Ερζεγοβίνη και το Κόσοβο.

Η πολιτική έκανε τους στίχους… αδύνατους

Η απουσία λόγων δεν οφείλεται μόνο στην ιστορία του ύμνου αλλά και στις βαθιές πολιτικές διαιρέσεις που χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη Ισπανία.

Όπως εξηγεί ο ιστορικός Xosé Manoel Núñez Seixas του Πανεπιστημίου του Σαντιάγο ντε Κομποστέλα, κάθε προσπάθεια συγγραφής στίχων κατέληγε σε πολιτική αντιπαράθεση.

Το μεγάλο ερώτημα ήταν πάντα το ίδιο:

Τι σημαίνει σήμερα “Ισπανία”;

Ποια ιστορία πρέπει να εξυμνεί ο ύμνος;

Ποιες αξίες μπορούν να ενώσουν μια χώρα που αποτελείται από τόσο διαφορετικές ιστορικές και πολιτισμικές κοινότητες;

Οι στίχοι της δικτατορίας

Η πιο γνωστή προσπάθεια έγινε το 1928, κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του Μιγκέλ Πρίμο ντε Ριβέρα.

Ο συγγραφέας Χοσέ Μαρία Πεμάν έγραψε στίχους που εξυμνούσαν την πατρίδα, τη μοναρχία αλλά και το αποικιακό παρελθόν της Ισπανίας στην Αμερική.

Αργότερα, επί της δικτατορίας του Φρανθίσκο Φράνκο (1939-1975), οι συγκεκριμένοι στίχοι χρησιμοποιήθηκαν περιστασιακά, χωρίς όμως να αποκτήσουν ποτέ επίσημη ισχύ.

Ακόμη και οι υποστηρικτές του καθεστώτος προτιμούσαν να τραγουδούν το Cara al Sol, τον ανεπίσημο ύμνο του φαλαγγιστικού κινήματος.

Με άλλα λόγια, ούτε η ίδια η δικτατορία δεν κατάφερε να επιβάλει έναν κοινά αποδεκτό εθνικό ύμνο με λόγια.

Η… σατιρική εκδίκηση των αντιπάλων του Φράνκο

Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας κυκλοφόρησαν δεκάδες σατιρικές εκδοχές της Marcha Real.

Η πιο διάσημη ήταν μια παρωδία που σατίριζε προσωπικά τον Φράνκο, υποστηρίζοντας σκωπτικά ότι τα… λευκά του οπίσθια οφείλονταν στο γεγονός ότι η σύζυγός του τα έπλενε με το απορρυπαντικό Ariel.

Το περιστατικό δείχνει πόσο δύσκολο ήταν να αποκτήσει ο ύμνος κοινό συμβολισμό σε μια χώρα βαθιά διχασμένη.

Η αποτυχημένη προσπάθεια του 2007

Το θέμα επανήλθε δυναμικά το 2007.

Η Ισπανική Ολυμπιακή Επιτροπή προκήρυξε πανεθνικό διαγωνισμό για τη δημιουργία επίσημων στίχων.

Περίπου 7.000 προτάσεις κατατέθηκαν.

Επιλέχθηκε μία, οργανώθηκε ακόμη και επίσημη παρουσίασή της.

Όμως η κατακραυγή ήταν τόσο μεγάλη ώστε το σχέδιο εγκαταλείφθηκε μόλις πέντε ημέρες πριν από την επίσημη παρουσίαση.

Άλλοι χαρακτήρισαν τους στίχους αδιάφορους, άλλοι υπερβολικά πατριωτικούς, ενώ αρκετοί υποστήριξαν ότι θύμιζαν επικίνδυνα τη φρασεολογία της εποχής του Φράνκο.

Η προσπάθεια απέτυχε πριν καν ξεκινήσει.

Η Ισπανία των πολλών ταυτοτήτων

Το πρόβλημα είναι βαθύτερο από μια απλή επιλογή λέξεων.

Η Ισπανία αποτελείται από περιοχές με έντονη εθνική συνείδηση, όπως η Καταλονία, η Χώρα των Βάσκων και η Γαλικία.

Πολλοί κάτοικοι αυτών των περιοχών απορρίπτουν κάθε αφήγηση που παρουσιάζει την Ισπανία ως ένα απόλυτα ενιαίο έθνος.

Παράλληλα, τμήμα της ισπανικής Αριστεράς εξακολουθεί να συνδέει τη Marcha Real με τη μοναρχία και με το ιστορικό βάρος της φρανκικής περιόδου.

Έτσι, κάθε νέα πρόταση σκοντάφτει στις ίδιες πολιτικές ευαισθησίες.

Ποιοι είναι οι κοινοί αξιακοί κώδικες;

Όπως επισημαίνει ο ιστορικός Núñez Seixas, ακόμη και έννοιες που θεωρούνται αυτονόητες, όπως η ειρήνη, η δημοκρατία, η ελευθερία ή η ισότητα, δεν αρκούν για να δημιουργήσουν έναν ύμνο που θα γίνει αποδεκτός από όλους.

Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό:

Ποιες αξίες μπορούν να εκπροσωπήσουν όλους τους Ισπανούς στον 21ο αιώνα;

Μέχρι σήμερα, καμία απάντηση δεν έχει πείσει την κοινωνία.

Το ποδόσφαιρο ενώνει εκεί όπου αποτυγχάνει η πολιτική

Ίσως γι’ αυτό, κάθε φορά που ακούγεται η Marcha Real πριν από έναν μεγάλο αγώνα, οι παίκτες απλώς στέκονται προσοχή.

Δεν τραγουδούν, αλλά η μουσική αρκεί για να συμβολίσει την κοινή τους εκπροσώπηση.

Και όπως παρατηρούν αρκετοί Ισπανοί ιστορικοί, υπάρχει ίσως ένας χώρος όπου οι πολιτικές διαφορές υποχωρούν περισσότερο από οπουδήποτε αλλού: το ποδόσφαιρο.

Οι επιτυχίες της «Ρόχα», με αποκορύφωμα την κατάκτηση του Μουντιάλ του 2010 και των ευρωπαϊκών τίτλων, κατάφεραν πολλές φορές να δημιουργήσουν μια αίσθηση κοινής υπερηφάνειας που η πολιτική δεν μπόρεσε ποτέ να πετύχει.

Ίσως τελικά η σιωπή κατά την ανάκρουση του εθνικού ύμνου να λέει περισσότερα για την ιστορία της Ισπανίας απ’ όσα θα μπορούσαν να εκφράσουν οποιοιδήποτε στίχοι.