ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:

Ρούλα Μαντή

Για περισσότερα από εξήντα χρόνια, η σύγχρονη αντισύλληψη αποτελεί σχεδόν αποκλειστικά γυναικεία υπόθεση. Από την έγκριση του πρώτου αντισυλληπτικού χαπιού τη δεκαετία του 1960 έως σήμερα, οι γυναίκες έχουν στη διάθεσή τους δεκάδες επιλογές: χάπια, ορμονικά επιθέματα, ενέσεις, εμφυτεύματα, ενδομήτριες συσκευές (IUD), ακόμη και εφαρμογές παρακολούθησης γονιμότητας.

Αυτή η επανάσταση άλλαξε ριζικά τη ζωή εκατομμυρίων γυναικών. Τους έδωσε μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στο σώμα τους, την καριέρα τους και τον οικογενειακό προγραμματισμό. Όμως η ελευθερία αυτή συνοδεύτηκε και από ένα δυσανάλογο βάρος: οι περισσότερες μέθοδοι συνεπάγονται κόστος, ορμονικές μεταβολές, παρενέργειες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σοβαρούς κινδύνους για την υγεία.

Πολλές γυναίκες αναφέρουν πονοκεφάλους, αλλαγές στη διάθεση, μειωμένη libido, αύξηση βάρους ή θρομβώσεις. Παρ’ όλα αυτά, η κοινωνία αντιμετώπισε επί δεκαετίες αυτές τις επιπτώσεις σχεδόν ως «αναπόφευκτο τίμημα» της αντισύλληψης.

Από την άλλη πλευρά, οι άνδρες εξακολουθούν να έχουν ουσιαστικά μόνο δύο επιλογές: το προφυλακτικό —που εξαρτάται από τη σωστή χρήση κάθε φορά— και την αγγειεκτομή, μια διαδικασία που θεωρείται δύσκολα αναστρέψιμη. Το ερώτημα λοιπόν παραμένει: γιατί, έπειτα από τόσες δεκαετίες επιστημονικής εξέλιξης, δεν υπάρχει ακόμη μια ασφαλής, απλή και αναστρέψιμη ανδρική αντισύλληψη;

Πού βρίσκεται σήμερα η έρευνα;

Παρά τις καθυστερήσεις, οι επιστήμονες επιμένουν ότι η ανδρική αντισύλληψη δεν αποτελεί πλέον επιστημονική φαντασία. Αρκετές τεχνολογίες βρίσκονται ήδη σε προχωρημένες κλινικές δοκιμές και ορισμένοι ειδικοί πιστεύουν ότι η πρώτη ευρέως διαθέσιμη λύση μπορεί να φτάσει στην αγορά μέσα στην επόμενη δεκαετία.

Η Ffion Storer Jones, ανώτερη υπεύθυνη υπεράσπισης του γερμανικού ιδρύματος Deutsche Stiftung Weltbevölkerung (DSW), εξηγεί ότι αρκετές νέες μέθοδοι έχουν δείξει ενθαρρυντικά αποτελέσματα τόσο ως προς την αποτελεσματικότητα όσο και ως προς την ασφάλεια.

Ανάμεσά τους βρίσκεται το YCT-529, ένα μη ορμονικό καθημερινό χάπι που μπλοκάρει την παραγωγή σπέρματος χωρίς να επηρεάζει την τεστοστερόνη. Το φάρμακο βρίσκεται ήδη σε δοκιμές με ανθρώπους και θεωρείται από πολλούς ένας από τους πιο ελπιδοφόρους υποψηφίους.

Την ίδια στιγμή, η αμερικανική εταιρεία Contraline αναπτύσσει το ADAM, μια υδρογέλη που εμφυτεύεται στους σπερματικούς πόρους και λειτουργεί σαν προσωρινό «φράγμα», εμποδίζοντας τη διέλευση του σπέρματος. Η λογική θυμίζει μια αναστρέψιμη μορφή αγγειεκτομής, χωρίς όμως μόνιμη παρέμβαση.

Ένα ακόμη πρόγραμμα, το NES/T, χρησιμοποιεί ορμονική γέλη που εφαρμόζεται στους ώμους. Η γέλη συνδυάζει προγεστερόνη και τεστοστερόνη, μειώνοντας δραστικά την παραγωγή σπέρματος ενώ παράλληλα διατηρεί φυσιολογικά επίπεδα ανδρικών ορμονών στον οργανισμό.

Οι ερευνητές θεωρούν ότι αυτή η μέθοδος βρίσκεται πιο κοντά από κάθε άλλη στην εμπορική διάθεση. Αν όλα εξελιχθούν ομαλά, θα μπορούσε να κυκλοφορήσει ακόμη και προς το τέλος της δεκαετίας.

Η Ευρώπη επενδύει — αλλά με αργούς ρυθμούς

Η συζήτηση γύρω από την ανδρική αντισύλληψη αρχίζει πλέον να αποκτά και πολιτική διάσταση. Ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και ερευνητικά ιδρύματα επενδύουν περισσότερα χρήματα σε προγράμματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν «χαμηλής προτεραιότητας».

Η Γερμανία ανακοίνωσε φέτος χρηματοδότηση 11,6 εκατομμυρίων ευρώ για τέσσερα ερευνητικά προγράμματα αντισύλληψης, που αφορούν τόσο άνδρες όσο και γυναίκες, με ορίζοντα έως το 2029.

Ορισμένα έργα, όπως το Contraception.MS, αναζητούν μη ορμονικές λύσεις που θα επιβραδύνουν ή θα αδρανοποιούν το σπέρμα χωρίς να επηρεάζουν το ενδοκρινικό σύστημα.

Άλλα, όπως το PREVENT, εστιάζουν στην ανάπτυξη εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης και βιοτεχνολογίας που θα εντοπίζουν νέες δραστικές ουσίες για αντισυλληπτικά φάρμακα και για τα δύο φύλα.

Παρά την πρόοδο όμως, οι ειδικοί παραμένουν επιφυλακτικοί. Η μετάβαση από το εργαστήριο στην αγορά είναι εξαιρετικά αργή και δαπανηρή. Οι τελικές φάσεις των κλινικών δοκιμών απαιτούν χιλιάδες συμμετέχοντες και πολυετή παρακολούθηση ώστε να αποδειχθεί ότι ένα φάρμακο είναι ασφαλές, αποτελεσματικό και πλήρως αναστρέψιμο.

Και στην περίπτωση της αντισύλληψης, το περιθώριο λάθους είναι σχεδόν μηδενικό.

Το «παράδοξο» της ανδρικής αντισύλληψης

Εδώ βρίσκεται και μία από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της υπόθεσης.

Οι ρυθμιστικές αρχές συχνά εφαρμόζουν πολύ αυστηρότερα κριτήρια στα ανδρικά αντισυλληπτικά απ’ ό,τι στα γυναικεία. Ο λόγος είναι ότι οι άνδρες δεν βιώνουν οι ίδιοι τις ιατρικές συνέπειες μιας εγκυμοσύνης. Έτσι, ακόμη και ήπιες παρενέργειες θεωρούνται λιγότερο αποδεκτές.

Αυτό έχει προκαλέσει έντονες συζητήσεις στον επιστημονικό κόσμο. Πολλοί ερευνητές υποστηρίζουν ότι παρενέργειες όπως η ακμή, οι μεταβολές διάθεσης ή η αύξηση βάρους —οι οποίες θεωρήθηκαν επαρκής λόγος για να διακοπούν δοκιμές ανδρικών αντισυλληπτικών— είναι ακριβώς οι ίδιες που εδώ και δεκαετίες θεωρούνται «ανεκτές» στις γυναίκες.

Το ζήτημα, λένε, δεν είναι μόνο επιστημονικό αλλά βαθιά κοινωνικό και πολιτισμικό.

Σε αρκετές περιπτώσεις, υποψήφιες θεραπείες εγκαταλείφθηκαν ενώ εμφάνιζαν υψηλή αποτελεσματικότητα, επειδή οι συμμετέχοντες ανέφεραν παρενέργειες που κρίθηκαν υπερβολικά σημαντικές για ένα φάρμακο που απευθύνεται σε «υγιείς» ανθρώπους.

Η απουσία της «μεγάλης φαρμακοβιομηχανίας»

Ένα ακόμη εμπόδιο είναι οικονομικό.

Οι μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες δεν έχουν επενδύσει μαζικά στην ανδρική αντισύλληψη, όπως συνέβη με τα γυναικεία σκευάσματα τις προηγούμενες δεκαετίες. Οι λόγοι είναι πολλοί: αβεβαιότητα για το εμπορικό ενδιαφέρον, υψηλό κόστος έρευνας και ένας ήδη καθιερωμένος γυναικείος κλάδος αντισύλληψης που αποφέρει δισεκατομμύρια.

Ορισμένοι αναλυτές πιστεύουν ότι η βιομηχανία δεν βιάστηκε ποτέ πραγματικά να αλλάξει ένα σύστημα που λειτουργούσε οικονομικά. Εφόσον οι γυναίκες χρησιμοποιούσαν ήδη αντισυλληπτικά σε μαζική κλίμακα, το επιχειρηματικό ρίσκο για μια εντελώς νέα αγορά θεωρήθηκε μεγάλο.

Η Jones θεωρεί πως αυτή η έλλειψη χρηματοδότησης είναι ίσως ο βασικότερος λόγος που η ανδρική αντισύλληψη καθυστέρησε τόσο πολύ.

Θα το χρησιμοποιούσαν τελικά οι άνδρες;

Για χρόνια, ένα από τα πιο συνηθισμένα επιχειρήματα κατά της ανάπτυξης ανδρικών αντισυλληπτικών ήταν η ιδέα ότι οι άνδρες «δεν θα τα έπαιρναν ποτέ».

Όμως οι έρευνες δείχνουν κάτι διαφορετικό.

Περισσότερες από 30 μελέτες σε δυτικές χώρες τα τελευταία τριάντα χρόνια καταγράφουν σταθερά υψηλό ενδιαφέρον των ανδρών για νέες μορφές αντισύλληψης. Παράλληλα, πολλές γυναίκες δηλώνουν ότι θα εμπιστεύονταν τους συντρόφους τους να αναλάβουν αυτό το μέρος της ευθύνης.

Οι κοινωνικές αντιλήψεις φαίνεται να αλλάζουν, ιδιαίτερα στις νεότερες γενιές, όπου η συζήτηση για τη γονιμότητα, τη συναίνεση και την ισότητα στις σχέσεις γίνεται πιο ανοιχτή.

Για πολλούς ειδικούς, το ερώτημα πλέον δεν είναι αν οι άνδρες θα δεχτούν την αντισύλληψη, αλλά αν τα συστήματα υγείας και η κοινωνία είναι έτοιμα να τη στηρίξουν όταν τελικά φτάσει.

Μια δεύτερη «επανάσταση» στην αντισύλληψη;

Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η πορεία παραμένει δύσκολη. Οι αποτυχίες στις κλινικές δοκιμές είναι συχνές και η έγκριση ενός νέου φαρμάκου μπορεί να χρειαστεί χρόνια.

Ωστόσο, για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, αρκετές διαφορετικές τεχνολογίες προχωρούν ταυτόχρονα. Και αυτό δημιουργεί την αίσθηση ότι κάτι αλλάζει πραγματικά.

«Νομίζω ότι φτάνουμε σε ένα σημείο όπου οι άνθρωποι είναι έτοιμοι. Τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες θέλουν να το δουν να συμβαίνει», λέει η Jones.

Οι συζητήσεις γύρω από την αντισύλληψη μετατοπίζονται σταδιακά από το «γιατί να υπάρξει ανδρική αντισύλληψη;» στο «πότε θα είναι διαθέσιμη;».

Αν οι σημερινές δοκιμές αποδειχθούν επιτυχημένες, η επόμενη δεκαετία ίσως φέρει τη μεγαλύτερη αλλαγή στην αντισύλληψη μετά το γυναικείο χάπι της δεκαετίας του ’60 — μια αλλαγή που θα μπορούσε να αναδιαμορφώσει όχι μόνο την ιατρική, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ευθύνη, τη γονιμότητα και τις σχέσεις.

Σε όλο τον κόσμο, οι άνθρωποι παλεύουν με την έλλειψη ύπνου. Μόνο στις ΗΠΑ, εκτιμάται ότι μεταξύ 50 και 70 εκατομμυρίων ανθρώπων υποφέρουν από αυτήν την κατάσταση, ενώ σε παγκόσμιο επίπεδο έχει χαρακτηριστεί ακόμη και ως επιδημία. Ωστόσο, υπάρχουν μερικές απλές προσαρμογές – τόσο ψυχολογικές όσο και σωματικές – που μπορεί να συμβάλουν στη βελτίωση της ποιότητας του ύπνου σας.

Ακολουθεί ο οδηγός του BBC για έναν απολαυστικό, ξεκούραστο ύπνο, εμπνευσμένος από τις πιο πρόσφατες επιστημονικές έρευνες και κάποια ξεχασμένα ιστορικά κόλπα.

Ύπνος σε δύο φάσεις

Στη σημερινή εποχή, όταν κάποιος ξυπνά στη μέση της νύχτας, συχνά πανικοβάλλεται – εξάλλου, υπάρχει η πεποίθηση ότι πρέπει να κοιμόμαστε συνεχόμενα για οκτώ ώρες. Όμως, αυτό δεν ίσχυε πάντα. Για χιλιετίες, οι άνθρωποι είχαν έναν σύντομο πρώτο ύπνο – και μετά ξυπνούσαν.

Αυτά τα μικρά διαλείμματα ύπνου γεμίζονταν με μια ατελείωτη ποικιλία δραστηριοτήτων, από δουλειές του σπιτιού μέχρι νυχτερινές κουβέντες (και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμα και εγκλήματα). Στη συνέχεια, μετά από μερικές ώρες, επέστρεφαν στο κρεβάτι και κοιμόντουσαν μέχρι το πρωί.

Αυτή είναι η ξεχασμένη αρχαία πρακτική του «διμερούς ύπνου» (“two sleeps”). Τη δεκαετία του 1990, ο Roger Ekirch, διακεκριμένος καθηγητής ιστορίας στο Virginia Tech, επανέφερε την ύπαρξή της στο προσκήνιο. Πιστεύει ότι η κατανόηση της ιστορικής της διάδοσης μπορεί να βοηθήσει όσους υποφέρουν από αϋπνία σήμερα, μειώνοντας το άγχος τους σχετικά με το νυχτερινό ξύπνημα.

Προσαρμόστε τον ύπνο σας ανάλογα με τις εποχές

Καθώς μπήκε η άνοιξη, μπορεί να παρατηρήσετε ότι χρειάζεστε λιγότερο ύπνο και ότι ξυπνάτε πιο εύκολα το πρωί. Έρευνες δείχνουν ότι κατά τους σκοτεινούς, ψυχρούς μήνες του χειμώνα, ο οργανισμός μας χρειάζεται περισσότερο ύπνο σε σύγκριση με το καλοκαίρι.

Αυτό συμβαίνει επειδή οι άνθρωποι βιώνουν εποχικό ύπνο. Σύμφωνα με μια γερμανική μελέτη, οι συμμετέχοντες παρουσίασαν μεγαλύτερη διάρκεια τόσο του ύπνου REM όσο και του βαθύ ύπνου τον Δεκέμβριο σε σχέση με τον Ιούνιο. Ο ύπνος REM είναι το πιο ενεργό στάδιο του ύπνου, κατά το οποίο ονειρευόμαστε και ο καρδιακός μας ρυθμός αυξάνεται. Αντίθετα, ο βαθύς ύπνος είναι η φάση κατά την οποία το σώμα επιδιορθώνει τους μυς και τους ιστούς και παίζει καθοριστικό ρόλο στην εδραίωση της μακροχρόνιας μνήμης.

Δοκιμάστε έναν σύντομο υπνάκο

Σε πολλές χώρες, ένας μικρός υπνάκος είναι καθημερινή συνήθεια, και οι έρευνες δείχνουν ότι μπορεί να ωφελήσει την υγεία μας. Σύμφωνα με μια μελέτη του 2023, ο τακτικός μεσημεριανός ύπνος βοηθά στη διατήρηση της ενεργητικότητας του εγκεφάλου για περισσότερο χρόνο, καθυστερώντας τη γήρανσή του από τρία έως έξι χρόνια. Η μείωση της ενέργειας του εγκεφάλου έχει συνδεθεί με ασθένειες όπως το Αλτσχάιμερ και η αγγειακή άνοια.

Υπάρχουν επίσης βραχυπρόθεσμα οφέλη. Οι σύντομοι ύπνοι, διάρκειας έως 15 λεπτών, μπορούν να βελτιώσουν άμεσα την πνευματική μας απόδοση, με τα αποτελέσματα να διαρκούν έως και τρεις ώρες μετά το ξύπνημα. Το κλειδί για έναν αποδοτικό «υπνάκο ενέργειας» είναι να τον κρατάμε σύντομο (καθώς μετά τα 20 λεπτά αρχίζουμε να μπαίνουμε σε βαθύ ύπνο) και να τον προγραμματίζουμε το απόγευμα, ώστε να μην επηρεάζει τον νυχτερινό μας ύπνο.

Προσοχή στον κίνδυνο των μικροΰπνων

Όμως, δεν είναι όλοι οι υπνάκοι ωφέλιμοι. Κάποιοι διαρκούν μόλις μερικά δευτερόλεπτα, και αυτοί οι μικροΰπνοι μπορεί να προκαλέσουν σοβαρό κίνδυνο, ιδιαίτερα αν συμβούν κατά την οδήγηση. Ανάλυση υλικού από κάμερες ταμπλό σε 52 οδηγούς μιας εταιρείας φορτηγών στην Ιαπωνία έδειξε ότι τα τρία τέταρτα αυτών εμφάνιζαν σημάδια μικροΰπνου πριν εμπλακούν σε σύγκρουση.

Οι μικροΰπνοι είναι πιο συχνοί σε άτομα που πάσχουν από ναρκοληψία ή που δεν κοιμούνται αρκετά τη νύχτα. Μια μελέτη διαπίστωσε ότι άτομα που κοιμόντουσαν μόλις έξι ώρες τη νύχτα για 14 συνεχόμενες ημέρες παρουσίασαν τον ίδιο αριθμό μικροΰπνων με εκείνους που είχαν μείνει ξύπνιοι ολόκληρη τη νύχτα.

Εάν βιώνετε συχνά μικροΰπνους, πιθανότατα αυτό αποτελεί ένδειξη ότι δεν κοιμάστε αρκετά συνολικά.

Φτιάξτε ατμόσφαιρα και αγκαλιαστείτε

Καθώς στρώνουμε το κρεβάτι μας για τη νύχτα – ιδιαίτερα αν το μόνο που έχουμε είναι ένα καλό podcast – ίσως αναρωτηθούμε γιατί έχει τόσο κρύο κάτω από τα καλύμματα ή γιατί αισθανόμαστε μοναξιά στο κρεβάτι.

Ιστορικά, το να έχεις το δικό σου κρεβάτι ήταν εξαιρετικά ασυνήθιστο. Είτε το θέλαμε είτε όχι, οι περισσότεροι άνθρωποι έπρεπε να μοιράζονται το κρεβάτι – και όχι μόνο με τα αδέλφια τους στην παιδική ηλικία ή με το σύντροφό τους ως παντρεμένοι. Μέχρι τον 19ο αιώνα, η πλειοψηφία των ανθρώπων κοιμόταν συλλογικά, συνηθίζοντας να κοιμούνται δίπλα σε φίλους, συναδέλφους και ακόμη και αγνώστους. Ένας καλός σύντροφος στο κρεβάτι πρόσφερε ζεστασιά και συζήτηση μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες – αν και ίσως έπρεπε να αγνοήσεις την πρωινή τους αναπνοή και τη συνεισφορά τους σε ένα κρεβάτι γεμάτο παρασιτικά έντομα.

Στόχος η ποιότητα και όχι η ποσότητα

Το πόσο ύπνο χρειαζόμαστε μπορεί να διαφέρει από άτομο σε άτομο, με τις περισσότερες συστάσεις να κυμαίνονται από επτά έως εννέα ώρες. Όμως, η ποσότητα του ύπνου που κοιμόμαστε είναι μόνο ένα μέρος της εξίσωσης. Η ποιότητα έχει σημασία το ίδιο, αν όχι περισσότερο.

Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε βιώσει την αίσθηση ότι δεν ξεκουραστήκαμε αρκετά μετά από μια νύχτα αναταραχής και στριφογυρίσματος. Αυτό συμβαίνει εν μέρει επειδή, όταν κοιμόμαστε, ο εγκέφαλός μας γεμίζει με εγκεφαλονωτιαίο υγρό για να απομακρύνει τα συσσωρευμένα απόβλητα και τις τοξίνες. Αυτό το σύστημα απομάκρυνσης αποβλήτων ονομάζεται γλυμφικό σύστημα και λειτουργεί καλύτερα όταν γίνεται την ίδια ώρα κάθε μέρα.

Αυτό σημαίνει ότι το πότε κοιμόμαστε είναι επίσης σημαντικό. Αν συγχρονίσουμε τον ύπνο μας με τους φυσικούς κιρκάδιους ρυθμούς μας – το 24ωρο εσωτερικό ρολόι του εγκεφάλου που ρυθμίζει τον κύκλο εγρήγορσης και υπνηλίας – επιτυγχάνουμε την καλύτερη ποιότητα ύπνου.

Να είμαστε ευγνώμονες για τα σύγχρονα κρεβάτια

Σήμερα, οι περισσότεροι άνθρωποι στον δυτικό κόσμο είναι αρκετά τυχεροί ώστε να ξυπνούν σε ένα μαλακό κρεβάτι, ίσως με στρώμα ελατηρίων ή αφρό μνήμης. Ωστόσο, τα πράγματα δεν ήταν πάντα τόσο άνετα.

Στην μεσαιωνική εποχή, πολλοί άνθρωποι άνοιγαν τα μάτια τους κάθε πρωί σε αποπνικτική ατμόσφαιρα και σκοτάδι – τις συνθήκες μέσα σε ένα «κρεβάτι-κουτί». Αυτά τα δημοφιλή υπνοδωμάτια σε σχήμα ντουλαπιού ήταν εντελώς κλειστά και βοηθούσαν να παραμένουν ζεστοί οι άνθρωποι τη νύχτα, αν και μερικές φορές δεν ήταν μεγαλύτερα από μια ντουλάπα. Αργότερα, εμφανίστηκε το στρώμα «tick», μια σακούλα γεμάτη φτηνά υλικά όπως άχυρο ή φύλλα. Δυστυχώς, ήταν επίσης η ιδανική κρυψώνα για τσιμπούρια, ψύλλους και σκόρους.

Αλλά οι πραγματικοί εφευρέτες μιας κακής νύχτας ύπνου θα μπορούσαν να θεωρηθούν οι Βικτωριανοί, που δημιούργησαν μια ποικιλία από δυσάρεστες λύσεις για τους άστεγους, από σειρές κρεβατιών σε σχήμα φέρετρου μέχρι σκοινί για να κρεμαστεί κάποιος και να ξεκουραστεί.

Έτσι, βρείτε κάποιον σύντροφο για το κρεβάτι, επιτρέψτε στον εαυτό σας να κοιμηθείτε περισσότερο τον χειμώνα, και αν ξυπνήσετε κάποιες φορές μέσα στη νύχτα, θεωρήστε τον εαυτό σας έναν σύγχρονο πρωτοπόρο της χαμένης αρχαίας συνήθειας του διφασικού ύπνου. Δεν μπορούμε ακόμα να υποσχεθούμε ότι θα πεταχτείτε από το κρεβάτι ένα πρωί Δευτέρας, αλλά είναι μια αρχή.