Ρούλα Σκουρογιάννη

Από την επανεμφάνιση λοιμώξεων που συνδέονται με περιβαλλοντικούς και κλιματικούς παράγοντες, έως την αυξημένη κυκλοφορία αναπνευστικών ιών και τη διαχρονική επιβάρυνση από χρόνιες λοιμώδεις νόσους, το υγειονομικό σύστημα κλήθηκε να διαχειριστεί πολλαπλές, ταυτόχρονες προκλήσεις.

Η εμφάνιση κρουσμάτων του ιού του Δυτικού Νείλου, η πρώιμη και έντονη δραστηριότητα της εποχικής γρίπης, αλλά και η συνεχιζόμενη επιδημιολογική παρουσία του HIV/AIDS ανέδειξαν τα όρια της πρόληψης, της έγκαιρης διάγνωσης και της οργανωμένης επιτήρησης. Παράλληλα, η αυξημένη ανάγκη για παρακολούθηση ζωονόσων και περιβαλλοντικών κινδύνων υπογράμμισε τη στενή διασύνδεση της ανθρώπινης υγείας με το φυσικό περιβάλλον και την κλιματική κρίση.

Σε αυτό το πλαίσιο, το 2025 λειτούργησε ως δοκιμασία ετοιμότητας για τις δομές δημόσιας υγείας, αλλά και ως υπενθύμιση ότι οι επιδημιολογικές απειλές δεν εμφανίζονται πλέον με τη μορφή μεμονωμένων κρίσεων, αλλά ως ένα διαρκές φάσμα κινδύνων που απαιτεί σταθερή επένδυση στην πρόληψη, την επιτήρηση και τη θεσμική συνεργασία.

Τι αποκάλυψε το 2025 για τις αντοχές της δημόσιας υγείας

Παρακάτω, αναφέρουμε σημαντικά ζητήματα δημόσιας υγείας και επιδημιολογικές προκλήσεις που απασχόλησαν την Ελλάδα, το 2025.

1. Κρούσματα ιού του Δυτικού Νείλου (West Nile virus)

Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 2025, ο Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας (ΕΟΔΥ) επιβεβαίωσε τα πρώτα κρούσματα λοίμωξης από ιό του Δυτικού Νείλου στη χώρα, με τα περιστατικά να εντοπίζονται κυρίως στην Αττική και να αφορούν άτομα άνω των 65 ετών. Ο ιός μεταδίδεται από μολυσμένα κουνούπια και μπορεί να προκαλέσει σοβαρές νευροϊογενείς μορφές νόσου σε ευπαθείς ομάδες.

Η παρουσία του συγκεκριμένου ιού αποτελεί θεσμικό μέλημα των αρχών δημόσιας υγείας, ειδικά καθώς οι περίοδοι έντονης δραστηριότητας των κουνουπιών αυξάνονται λόγω κλιματικών αλλαγών που ευνοούν την εξάπλωσή τους στην Ευρώπη.  

2. Εποχική γρίπη και λοιμώδη αναπνευστικά νοσήματα

Το 2025, η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με πρώιμη έξαρση της εποχικής γρίπης (influenza) και άλλων ιογενών λοιμώξεων του αναπνευστικού, με τις υγειονομικές αρχές να αναφέρουν αυξημένη δραστηριότητα πριν από τον αναμενόμενο χειμερινό κύκλο. Η ευρύτερη κυκλοφορία υποκλώνων του ιού, όπως της ομάδας Α(H3N2), δημιούργησε μεγαλύτερο κίνδυνο ειδικά για ευπαθείς ομάδες, όπως ηλικιωμένους ή άτομα με υποκείμενα νοσήματα.

Αυτές οι αυξήσεις στις ιώσεις έθεσαν πρόσθετη πίεση στις υπηρεσίες υγείας, ιδιαίτερα στις πρωτοβάθμιες δομές και στα νοσοκομεία κατά τη διάρκεια της περιόδου αιχμής.

3. HIV/AIDS και συνεχιζόμενη επιδημιολογική επιβάρυνση

Κατά το 2025, καταγράφηκαν στην Ελλάδα χιλιάδες περιστατικά HIV λοίμωξης, με δεδομένα μέχρι το τέλος Οκτωβρίου να αναφέρουν πάνω από 21.800 διαγνώσεις συνολικά, εκ των οποίων περίπου 526 νέες μέσα στη χρονιά (περίπου 5,1 ανά 100.000 πληθυσμού). Πολλά από αυτά τα περιστατικά αφορούσαν καθυστερημένες διαγνώσεις, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για ενισχυμένα προγράμματα πρόληψης, έγκαιρης διάγνωσης και θεραπείας.

Η συνεχιζόμενη πίεση στη χρηματοδότηση των παγκόσμιων προγραμμάτων αντιμετώπισης του AIDS αποτέλεσε θέμα στην Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS το 2025, με έμφαση στην ανάγκη για μεταρρυθμίσεις και διαχείριση δημόσιας υγείας σε εθνικό επίπεδο.  

4. Ανάδυση και παρακολούθηση ζωονόσων (Sheep pox / Ευλογιά των αιγοπροβάτων) — επίδραση στην υγεία του ζωικού κεφαλαίου

Ενώ η ευλογιά των αιγοπροβάτων και η sheep pox είναι ζωονόσοι που δεν μεταδίδονται απευθείας στον άνθρωπο, η διαχείριση της επιδημίας αυτής ήταν σημαντικό ζήτημα για τις δημόσιες αρχές, δεδομένου του αντίκτυπου στην κτηνοτροφία και την εφοδιαστική αλυσίδα. Υπήρξαν εκτεταμένες προσπάθειες περιορισμού και καταγραφής των κρουσμάτων σε ζώα, με ενδεχόμενη επίπτωση στην υγειονομική επιτήρηση και συντονισμό φορέων δημόσιας υγείας και ζωοτεχνίας.  

5. Συνεχιζόμενη επιτήρηση λοιμωδών νοσημάτων από τον ΕΟΔΥ

Καθ’ όλη τη διάρκεια του 2025, ο ΕΟΔΥ διατήρησε ενεργό ρόλο στην επιτήρηση και την ενημέρωση για λοιμώδη νοσήματα, μέσω έκδοσης τριμηνιαίων και μηνιαίων δελτίων που αφορούσαν επιδημιολογικά δεδομένα, προγράμματα πρόληψης και εμβολιασμού και άλλα έργα δημόσιας υγείας.

Ο οργανισμός επίσης συμμετείχε σε δράσεις ευαισθητοποίησης για την υγιεινή, την πρόληψη λοιμώξεων και βελτίωσης της ετοιμότητας του συστήματος στην αντιμετώπιση νέων ή αναδυόμενων απειλών.

Ανακεφαλαιώνοντας, το 2025 στην Ελλάδα δεν σημειώθηκε κάποια μεγάλη πανδημία ή νέα λοίμωξη με εκτεταμένη διασπορά ανάμεσα στον γενικό πληθυσμό, αλλά η χρονιά χαρακτηρίστηκε από:

• Τοπικές ή περιφερειακές εξάρσεις ιών του West Nile και εποχικής γρίπης, με έμφαση στις ευπαθείς ομάδες.
• Συνεχιζόμενη πρόκληση από το HIV/AIDS, με χιλιάδες εγγεγραμμένα περιστατικά και ανάγκη για καλύτερη επιδημιολογική διαχείριση.
• Συστηματική επιτήρηση από τον ΕΟΔΥ και δράσεις πρόληψης, συμπεριλαμβανομένων εκστρατειών εμβολιασμού και ενημέρωσης του κοινού.
• Αυξημένη επιφυλακή για ζωονόσους και περιβαλλοντικούς παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία.

Αυτές οι εξελίξεις τονίζουν ότι η δημόσια υγεία στην Ελλάδα συνεχίζει να αντιμετωπίζει τόσο παραδοσιακές όσο και σύγχρονες προκλήσεις, εντός ενός πλαισίου που απαιτεί συνεχή επιτήρηση, πρόληψη και δυναμική ανταπόκριση των υγειονομικών αρχών.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ), η UNICEF και η Συμμαχία για τα Εμβόλια (Gavi) προειδοποιούν ότι δεκαετίες προόδου κινδυνεύουν να χαθούν, εάν δεν υπάρξει άμεση και διαρκής ενίσχυση των εμβολιαστικών προγραμμάτων. Τα παραπανω αναφέρονται σε άρθρο που δημοσιεύτηκε στο ιατρικό περιοδικό JAMA και το οποίο σχολιάζουν η ιατρός της Θεραπευτικής Κλινικής (Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Θεοδώρα Ψαλτοπούλου (παθολόγος, καθηγήτρια Θεραπευτικής-Επιδημιολογίας-Προληπτικής Ιατρικής) και η Αλεξάνδρα Σταυροπούλου (βιολόγος).

Χαρακτηριστικό παράδειγμα της επιδείνωσης της κατάστασης είναι η ιλαρά, της οποίας τα κρούσματα αυξήθηκαν κατά 20% μέσα σε έναν μόλις χρόνο – από 8,6 εκατομμύρια το 2022 σε 10,3 εκατομμύρια το 2023. Η άνοδος αυτή συμπίπτει με την πτώση των ποσοστών εμβολιασμού, καθώς η κάλυψη της πρώτης δόσης του εμβολίου για την ιλαρά μειώθηκε από 86% το 2019 σε 81% το 2021, το χαμηλότερο ποσοστό από το 2008.

Ανησυχητικές αυξήσεις σημειώνονται και σε άλλες ασθένειες:

– Στην Αφρική, οι περιπτώσεις μηνιγγίτιδας αυξάνονται δραματικά: μόνο το πρώτο τρίμηνο του 2025 καταγράφηκαν πάνω από 5.500 ύποπτα κρούσματα και σχεδόν 300 θάνατοι.

– Ο κίτρινος πυρετός, που είχε περιοριστεί σημαντικά μέσω εκστρατειών εμβολιασμού, επιστρέφει επικίνδυνα, με δεκάδες επιβεβαιωμένα περιστατικά σε Αφρική και Λατινική Αμερική.

– Ακόμη και η διφθερίτιδα, που είχε ουσιαστικά εξαφανιστεί από πολλές χώρες, θεωρείται πλέον πιθανό να επανεμφανιστεί.

Σύμφωνα με τους ειδικούς, οι αριθμοί είναι αποκαρδιωτικοί: το 2023, 14,5 εκατομμύρια παιδιά παγκοσμίως δεν έλαβαν καμία από τις βασικές δόσεις εμβολιασμού. Ο αριθμός αυτός παρουσιάζει σταθερή άνοδο – από 12,9 εκατομμύρια το 2019, σε 13,9 εκατομμύρια το 2022.

Περισσότερο από το 50% αυτών των παιδιών ζουν σε χώρες με ένοπλες συγκρούσεις, πολιτική αστάθεια ή ανθρωπιστικές κρίσεις, όπου η πρόσβαση στις βασικές υπηρεσίες υγείας είναι περιορισμένη ή ανύπαρκτη.

Παρά τη σοβαρότητα της κατάστασης, πολλές χώρες αντιμετωπίζουν σημαντικές περικοπές στη χρηματοδότηση για την υγεία. Έκθεση του ΠΟΥ αποκάλυψε ότι σχεδόν οι μισές χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος εμφανίζουν σοβαρές διαταραχές στα προγράμματα εμβολιασμού, στις προμήθειες εμβολίων και στη λειτουργία των μηχανισμών επιτήρησης νοσημάτων.

Εμβόλια: Η πιο αποδοτική επένδυση στην Υγεία

Τα εμβόλια παραμένουν η πιο οικονομικά αποδοτική παρέμβαση στον χώρο της υγείας: σώζουν περίπου 4,2 εκατομμύρια ζωές ετησίως και προσφέρουν απόδοση επένδυσης που υπολογίζεται σε 54 δολάρια για κάθε 1 δολάριο που δαπανάται.

Παρά τις προκλήσεις, υπάρχουν και θετικά βήματα:

– Η εξάλειψη της μηνιγγίτιδας τύπου Α στην Αφρική θεωρείται μια από τις μεγάλες επιτυχίες των τελευταίων ετών.

– Το εμβόλιο κατά του ιού HPV, που προστατεύει από τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, κατέγραψε διπλασιασμό της κάλυψης στην Αφρική από 21% το 2020 σε 40% το 2023.

– Τα εμβόλια κατά της ελονοσίας εφαρμόζονται ήδη πιλοτικά σε 20 αφρικανικές χώρες, με την προοπτική να σώσουν έως και 500.000 ζωές μέχρι το 2035.

Η πρωτοβουλία «The Big Catch-Up», που ξεκίνησε το 2023, στοχεύει να καλύψει τα χαμένα εμβόλια της πανδημίας, αλλά η βιωσιμότητά της εξαρτάται από νέους οικονομικούς πόρους.

Έκκληση για άμεση δράση

Η UNICEF, ο ΠΟΥ και η Gavi απευθύνουν επείγουσα έκκληση σε κυβερνήσεις, χορηγούς και την κοινωνία των πολιτών να ενισχύσουν τη στήριξή τους στα εμβολιαστικά προγράμματα. Παράλληλα, καλούν τα κράτη να τηρήσουν τις δεσμεύσεις τους στο πλαίσιο της Ατζέντας Εμβολιασμού 2030 (IA2030), η οποία αποσκοπεί στην καθολική πρόσβαση σε εμβόλια.

Στις 25 Ιουνίου 2025, η Gavi θα πραγματοποιήσει σύνοδο υψηλού επιπέδου, επιδιώκοντας να συγκεντρώσει τουλάχιστον 9 δισεκατομμύρια δολάρια για την περίοδο 2026-2030. Το φιλόδοξο αυτό σχέδιο στοχεύει στην προστασία 500 εκατομμυρίων παιδιών και στη διάσωση 8 εκατομμυρίων ζωών από νοσήματα που μπορούν να προληφθούν.

Η Θεοδώρα Ψαλτοπούλου και η Αλεξάνδρα Σταυροπούλου, καταλήγουν ότι η επιτυχία του εγχειρήματος -και η υγεία εκατομμυρίων παιδιών παγκοσμίως- κρέμεται πλέον από την πολιτική βούληση και την παγκόσμια αλληλεγγύη.