Σε αυτή τη συνέντευξη, μιλά για τη δύναμη της τέχνης να μας φέρνει αντιμέτωπους με τον εαυτό μας, για τη σημασία της εμπειρίας και της παρατήρησης, αλλά και για την ευθύνη που αισθάνεται απέναντι στους θεατές και τη μυθοπλασία.

Με γλώσσα αληθινή και στοχαστική, αναδεικνύει πώς η τέχνη δεν δίνει λύσεις, αλλά ερωτήματα, πώς κάθε ρόλος είναι ένα ταξίδι αυτογνωσίας και πώς η επαφή με τον άνθρωπο — και όχι μόνο με τον ρόλο — είναι η μεγαλύτερη επιτυχία της δουλειάς της.

Συνέντευξη

Χρόνης Διαμαντόπουλος

–Στη σειρά Ριφιφί υποδυθήκατε μια μητέρα που βιώνει έντονο πόνο. Ποιο ήταν το μεγαλύτερο προσωπικό μάθημα που πήρατε μέσα από αυτόν τον ρόλο;

Δεν πήρα μάθημα — κανένα μάθημα. Έκανα μια βουτιά στα δικά μου σκοτάδια και στον δικό μου, προσωπικό πόνο, γιατί ο πόνος είναι ένας. Το μάθημα έρχεται απ’ έξω, ενώ στην πραγματικότητα αυτό που βίωσα ήρθε από μέσα μου — από τον δικό μου πλούτο και από τις δικές μου ρωγμές.

-Πώς η προσωπική σας εμπειρία ζωής διαμορφώνει τον τρόπο που προσεγγίζετε συναισθηματικά ρόλους στο θέατρο και στην τηλεόραση;

Εμείς δεν είμαστε μηχανήματα για να παίρνουμε κομμάτια μόνο απ’ έξω. Είμαστε άνθρωποι που περπατάμε στη ζωή. Έχουμε εμπειρίες, βιώματα, πόνους, χαρές, επαφές με άλλους ανθρώπους. Είμαστε η ίδια μας η ζωή. Παρατηρούμε, βεβαίως, και τους άλλους, αλλά νομίζω πως το αποτέλεσμα το βγάζουμε μέσα από εμάς. Η εμπειρία είναι πάρα πολύ σημαντική. Δηλαδή, αυτόν τον ρόλο δεν θα μπορούσα να τον κάνω πριν από είκοσι χρόνια — ούτε πριν από δέκα.

Η τέχνη δεν δίνει λύσεις· σου θέτει ερωτήματα. Είναι ένας καθρέφτης: βλέπεις απέναντί σου τον εαυτό σου και όσα συμβαίνουν

Νομίζω ότι ήρθε την κατάλληλη στιγμή για μένα, ώστε να μπορέσω να ταυτιστώ με τον ρόλο μου. Πολλές φορές δεν μπορώ να το εκφράσω με λόγια, γιατί ο τρόπος που δουλεύουμε είναι πολυπαραγοντικός. Μπορεί να ξεκινά από ένα βλέμμα. Μπορεί ολόκληρη η ερμηνεία να βασιστεί σε ένα βλέμμα, σε μια μυρωδιά, σε μια εικόνα.

Ειδικά αυτός ο ρόλος, που βασίζεται σε μια αληθινή ιστορία. Η αδικία υπάρχει και δεν μπορεί κανείς να την ερμηνεύσει διαφορετικά. Δεν ξέρω τι να πω. Σε αυτή την περίπτωση είδα ένα βίντεο ενός παιδιού να πεθαίνει σχεδόν ζωντανά στην τηλεόραση. Αυτό ήταν το σπίρτο που με οδήγησε σε αυτή την ερμηνεία. Χρησιμοποίησα την τέχνη μου, την τεχνική μου — και ταυτόχρονα τις άφησα στην άκρη. Και με αυτό το σπίρτο προέκυψε αυτό το αποτέλεσμα.

-Πιστεύετε ότι η τέχνη μπορεί να συμβάλλει ουσιαστικά στην κατανόηση κοινωνικών και πολιτικών ζητημάτων σήμερα;

Η τέχνη δεν δίνει λύσεις· σου θέτει ερωτήματα. Είναι ένας καθρέφτης: βλέπεις απέναντί σου τον εαυτό σου και όσα συμβαίνουν. Έτσι, το πρόβλημα παύει να είναι αποκλειστικά δικό σου — το παρατηρείς από απόσταση. Κι αν μπορείς να το αναγνωρίσεις, αυτό είναι ήδη ένα βήμα εξέλιξης. Η τέχνη, όμως, δεν δίνει ποτέ λύσεις· μόνο ερωτήματα.

-Υπάρχει κάποιος θεατρικός ρόλος που θεωρείτε σταθμό στην καριέρα σας και σας άλλαξε ως άνθρωπο;

Όχι. Επειδή δεν επιλέγω συχνά ρόλους, αυτοί έρχονται σε μένα. Και κάθε ένας με εκπλήσσει, γιατί δεν τον έχω φανταστεί. Μου έρχεται ένας ξένος άνθρωπος, που δεν ξέρω ποιος είναι, μέσα από ένα κείμενο — και αυτό το κείμενο πάμε να το κάνουμε ζωή όλοι μαζί.

Γιατί δεν είναι μοναχική δουλειά: είναι οι σκηνοθέτες, οι ηθοποιοί, όλοι μαζί. Οπότε κάθε ρόλος με ωθεί να ψάχνω μέσα μου, να δω ποιο είναι εκείνο το κομμάτι που μπορώ να αναγνωρίσω και να το χρησιμοποιήσω για τον ρόλο.

-Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης η προσωπική ζωή γίνεται εύκολα αντικείμενο δημόσιας παρατήρησης. Πώς διαχειρίζεστε την έκθεση αυτή, και πώς επηρεάζει την καθημερινότητά σας και την καλλιτεχνική σας δημιουργία;

Επιλέγω να μην ανεβάζω πολλές προσωπικές μου στιγμές. Προτιμώ να δείχνω τον εαυτό μου μαζί με φίλους και συνεργάτες — πάντα με την έγκρισή τους. Γιατί θεωρώ ότι, όταν δίνω πάρα πολλές πληροφορίες για την προσωπική μου ζωή, χάνεται λίγο η μυθοπλασία.

Aν κάποιος (από το κοινό) νιώσει, συγκινηθεί, κινηθεί μαζί μου, τότε αυτή είναι η επιτυχία της δουλειάς μου. Δεν θέλω να δώσω κανένα μήνυμα

Ναι, είμαι ένα πρόσωπο που ο κόσμος γνωρίζει — είμαι πολλά χρόνια στην τηλεόραση και, πριν απ’ όλα, στο θέατρο. Όμως, φοβάμαι να δείξω περισσότερα. Και δεν έχω ανάγκη να το κάνω. Κρατάω κάτι για μένα, για να μπορώ να το αποκαλύπτω μέσα από τον επόμενο ρόλο μου.

Οπότε δεν με έχει επηρεάσει καθόλου. Δεν έχω ρίξει ιδιαίτερο βάρος σε αυτό, ούτε έχω κάποια συγκεκριμένη «ατζέντα» στα social μου. Είναι όλα πολύ χαλαρά.

-Τι μήνυμα ή συναίσθημα θέλετε να αφήνετε στο κοινό μέσα από την τέχνη σας, ανεξαρτήτως μέσου ή ρόλου;

Καταρχάς, θέλω να υπάρχει συναίσθημα. Αν έρθουμε σε επαφή, αν καταφέρω να αγγίξω δύο καρδιές — επειδή κάποτε άγγιξαν κι εμένα άλλες δύο — αυτό είναι επιτυχία. Δηλαδή, αν κάποιος νιώσει, συγκινηθεί, κινηθεί μαζί μου, τότε αυτή είναι η επιτυχία της δουλειάς μου. Δεν θέλω να δώσω κανένα μήνυμα.

–Πολύ ωραίο αυτό που λέτε. Σε μια εποχή που ο κόσμος βιώνει πολέμους και έντονες γεωπολιτικές εντάσεις, ποιος θεωρείτε ότι μπορεί να είναι ο ρόλος του καλλιτέχνη και ειδικά του θεάτρου;

Δεν υπάρχει ένας μόνο ρόλος. Υπάρχουν έργα που έχουν ως στόχο να αφυπνίσουν τον κόσμο. Άλλα θέλουν να τον κάνουν να ξεχαστεί. Κι άλλα να τον συγκινήσουν μέσα από μια ανθρώπινη ιστορία.

Να περάσει ένας άνθρωπος καλά για δύο ώρες. Να έρθει κοντά με άλλους ανθρώπους. Γιατί, ας μην ξεχνάμε, το θέατρο είναι από τις λίγες τέχνες που γεννιέται και πεθαίνει την ίδια στιγμή.

… είδα ένα βίντεο ενός παιδιού να πεθαίνει σχεδόν ζωντανά στην τηλεόραση. Αυτό ήταν το σπίρτο που με οδήγησε σε αυτή την ερμηνεία (Ριφιφί)

Δεν υπάρχουν δύο ίδιες παραστάσεις. Το ότι ηθοποιοί και θεατές γινόμαστε κοινωνοί της ίδιας πραγματικότητας δημιουργεί κάτι μοναδικό — μια στιγμή που δεν επαναλαμβάνεται. Και το μόνο που μένει, ίσως, είναι κάτι στη μνήμη των ανθρώπων.

Ή στη δική μας μνήμη ή του θεατή. Δεν μένει τίποτα απτό. Οπότε, σε αυτή τη συγκεκριμένη περίπτωση, η τέχνη δίνει ακριβώς αυτό που έχει ανάγκη ο κόσμος.

-Μέσα σε ένα παγκόσμιο κλίμα αβεβαιότητας, τι είναι αυτό που σας κάνει να παραμένετε αισιόδοξη για το μέλλον ;

Κάθε φορά, να σας πω την αλήθεια, παλεύω ανάμεσα σε δύο σκέψεις: από τη μία, ότι τελικά δεν μπορεί κανείς να κάνει τίποτα, γιατί όλα είναι πολύ πιο μεγάλα από μένα· και από την άλλη, ότι έχω εμπιστοσύνη στον άνθρωπο και πως θα υπάρξει φως.

–Σας ευχαριστώ πάρα πολύ.

Κι εγώ!

Σε μια εποχή όπου οι δυσκολίες και οι προκλήσεις υπερτερούν, ο θίασός τους καταφέρνει να ανοίγει διάλογο ακόμη και με τους πιο απομακρυσμένους θεατές, προσφέροντας γέλιο, στοχασμό και συγκίνηση. Η παράσταση γίνεται έτσι μια μικρή γιορτή για το κοινό, ένα σημείο συνάντησης ανάμεσα στην τέχνη και την καθημερινότητα, που θυμίζει ότι το θέατρο μπορεί να είναι φως και έμπνευση, όπου κι αν βρίσκεσαι. Και αυτό, σήμερα, δεν είναι καθόλου λίγο.

Συνέντευξη

Χρόνης Διαμαντόπουλος

–Στην παράσταση που παρουσιάζετε μαζί με την Ιωάννα Πηλιχού, το χάος της διαφορετικότητας μέσα σε ένα ζευγάρι γίνεται πηγή κωμωδίας. Πιστεύετε ότι τελικά οι μεγάλες διαφορές είναι αυτές που κρατούν ζωντανές τις σχέσεις;

Κοιτάξτε, αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι πως δύο άνθρωποι με διαφορετικούς χαρακτήρες και συνήθειες καλούνται να συγκατοικήσουν. Αυτό από μόνο του φέρνει διάφορα προβλήματα και εντάσεις, γιατί όταν είσαι με κάποιον που δεν γνωρίζεις καλά, είσαι πιο επιφυλακτικός και κρατάς άμυνες. Προσπαθείς πρώτα να τον καταλάβεις, να δεις τι άνθρωπος είναι. Μέσα από αυτή τη διαδικασία προκύπτουν πολλές κομβικές καταστάσεις και εκεί γεννιέται και το χιούμορ.

–Ως ηθοποιός αλλά και σκηνοθέτης της παράστασης, ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στο να ισορροπήσετε ανάμεσα στο χιούμορ και στις πιο ουσιαστικές αλήθειες για τις ανθρώπινες σχέσεις;

Σε αυτό το έργο είναι πολύ όμορφα διαχωρισμένα αυτά τα δύο στοιχεία. Πρόκειται για μια ελληνική κωμωδία, γραμμένη πέρσι, που έχει χιούμορ αλλά ταυτόχρονα περνά και έναν προβληματισμό γύρω από το πώς μπορούν δύο άνθρωποι να συνυπάρξουν.

Μπορεί μια εβδομάδα να έχεις ανάγκη από κάτι που να λειτουργεί ως τροφή για το μυαλό και την επόμενη να θέλεις απλώς να περάσεις καλά

Για να γίνει αυτό, χρειάζονται υποχωρήσεις και από τις δύο πλευρές, πράγματα που ίσως πριν δεν θα έκαναν, αλλά είναι απαραίτητα για να υπάρξει ισορροπία.

Αυτό είναι κάτι που με χαροποιεί ιδιαίτερα, γιατί δεν μένει μόνο στη διασκέδαση· είναι ψυχαγωγικό με την ουσιαστική έννοια, καθώς ενώ γελάς, φεύγεις και με κάποιες σκέψεις που σε ακολουθούν.

–Το θέατρο έχει τη δύναμη να λειτουργεί σαν καθρέφτης της κοινωνίας. Πιστεύετε ότι σήμερα το κοινό αναζητά περισσότερο την ψυχαγωγία ή την αφορμή για προβληματισμό;

Το κοινό δεν είναι ένα πράγμα — αποτελείται από πολλούς και διαφορετικούς ανθρώπους. Υπάρχουν εκείνοι που αναζητούν καθαρά τη διασκέδαση, άλλοι που θέλουν περισσότερο προβληματισμό, κι άλλοι που λένε «θέλω απλώς να πάω να γελάσω, να ξεφύγω λίγο από τη μαυρίλα».

Όλα εξαρτώνται από τη φάση στην οποία βρίσκεται ο καθένας. Μπορεί μια εβδομάδα να έχεις ανάγκη από κάτι που να λειτουργεί ως τροφή για το μυαλό και την επόμενη να θέλεις απλώς να περάσεις καλά.

Οι γονείς μου ήταν αυτό που ήταν, εγώ είμαι αυτός που είμαι και η κόρη μου, που ακολουθεί το ίδιο επάγγελμα, θα γίνει κι εκείνη αυτό που είναι να γίνει

Γι’ αυτό πιστεύω πως κάθε έργο είναι καλό να έχει ένα ουσιαστικό υπόβαθρο — να μην μένει μόνο στην επιφάνεια και στη διασκέδαση, αλλά να προσφέρει και κάτι περισσότερο. Να μην είναι απλώς «φρουφρού κι αρώματα».

–Μεγαλώνοντας μέσα σε μια ιστορική θεατρική οικογένεια, αισθανθήκατε ποτέ το βάρος της κληρονομιάς ή τελικά αυτή λειτούργησε ως δημιουργική δύναμη στην πορεία σας;

Το βάρος αυτό το είχα συνειδητοποιήσει από πολύ μικρή ηλικία. Πιστεύω πως τέτοια ζητήματα πρέπει να τα αντιμετωπίζεις από την αρχή. Οι γονείς μου ήταν αυτό που ήταν, εγώ είμαι αυτός που είμαι και η κόρη μου, που ακολουθεί το ίδιο επάγγελμα, θα γίνει κι εκείνη αυτό που είναι να γίνει.

Το θέατρο, δηλαδή, αυτό που κάνει διαχρονικά —και που προσπαθώ κι εγώ όσο μπορώ να υπηρετώ— είναι να ανοίγει μικρά «παραθυράκια» σκέψης στο μυαλό του θεατή

Στην τέχνη τα πράγματα είναι πιο απλά και πιο ανοιχτά — δεν υπάρχουν «κουτάκια». Δεν λειτουργούμε όπως σε άλλα επαγγέλματα, όπου μπορεί κάποιος να κληρονομήσει έτοιμη μια πελατεία. Εδώ δεν υπάρχει κάτι τέτοιο.Κάθε καλλιτέχνης καλείται να αποδεικνύει την αξία του ξανά και ξανά, μέσα από τη δουλειά του. Είναι μια διαρκής διαδικασία, μια καθημερινή απόδειξη στην πράξη.

–Σε μια εποχή που ο κόσμος βιώνει πολέμους και έντονες γεωπολιτικές εντάσεις, ποιος θεωρείτε ότι μπορεί να είναι ο ρόλος του καλλιτέχνη και ειδικά του θεάτρου;

Αυτός που ήταν πάντα. Το θέατρο, δηλαδή, αυτό που κάνει διαχρονικά —και που προσπαθώ κι εγώ όσο μπορώ να υπηρετώ— είναι να ανοίγει μικρά «παραθυράκια» σκέψης στο μυαλό του θεατή. Να δημιουργεί εκείνες τις στιγμές που κάτι μετακινείται μέσα σου και λες: «Μήπως είναι κι έτσι; Για να το δω κι από αυτή την πλευρά…».

Όταν σταματά η σκηνική ζωή, παύεις να είσαι ο χαρακτήρας που υποδυόσουν. Είναι σημαντικό να υπάρχει αυτός ο διαχωρισμός

Αυτός είναι ο στόχος: να ανοίγουν νέοι δρόμοι σκέψης. Όλες οι τέχνες το κάνουν αυτό, αλλά το θέατρο ίσως λίγο πιο έντονα, γιατί είναι άμεσο, ζωντανό — συμβαίνει μπροστά σου, εκείνη τη στιγμή. Κι αυτή η αμεσότητα είναι που κάνει αυτή τη διαδικασία πιο δυνατή. Αυτό είναι το ζητούμενο, πάντα.

–Η καθημερινότητα ενός ηθοποιού έχει συχνά έντονους ρυθμούς και συναισθηματικές διακυμάνσεις. Πώς καταφέρνετε να βρίσκετε ισορροπία ανάμεσα στη σκηνή και την προσωπική ζωή;

Α, είναι δύο τελείως διαφορετικά πράγματα. Και όποιος τα μπλέκει, αργά ή γρήγορα θα βρεθεί σε δύσκολη θέση. Η σκηνική ζωή σταματά τη στιγμή που σβήνουν τα φώτα και ολοκληρώνεται με το χειροκρότημα· εκεί τελειώνουν όλα — και οι ρόλοι και οι καταστάσεις.

Από εκεί και πέρα, παύεις να είσαι ο χαρακτήρας που υποδυόσουν. Είναι σημαντικό να υπάρχει αυτός ο διαχωρισμός. Η προσωπική ζωή είναι κάτι τελείως ξεχωριστό από αυτό που κάνεις στο θέατρο ή στην τηλεόραση. Αν αρχίσουν να μπλέκονται, δημιουργούνται προβλήματα. Γι’ αυτό και προσπαθούμε να μην «παίρνουμε» τη δουλειά μας στο σπίτι.

–Η πατρότητα αλλάζει πολλές φορές τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο. Πώς σας έχει επηρεάσει προσωπικά και καλλιτεχνικά;

Σίγουρα θα με έχει επηρεάσει, φαντάζομαι. Είναι όμως κάτι που δεν νομίζω ότι μπορώ να το κρίνω εγώ ο ίδιος — ίσως να το δει καλύτερα κάποιος που με παρατηρεί απ’ έξω, γιατί οι εσωτερικές αλλαγές δεν γίνονται πάντα εύκολα αντιληπτές από εμάς. Δεν πιστεύω ότι έχω αλλάξει δραματικά, αλλά σίγουρα κάποια πράγματα έχουν μετακινηθεί.

Δεν είναι καλή περίοδος. Και ο πλανήτης πάει κατά διαόλου, λίγο. Αλλά εμείς πρέπει να φροντίσουμε να μην σταματάμε την πορεία μας αυτή που έχουμε ξεκινήσει

Το βασικό είναι ότι έχω γίνει πιο προσεκτικός και πιο συνειδητός, γιατί πλέον υπάρχουν άνθρωποι που εξαρτώνται από μένα. Αυτό φέρνει ευθύνες, και αυτές πρέπει να τις αναλαμβάνεις. Στην ουσία, αυτό που συμβαίνει είναι ότι ωριμάζεις. Τα παιδιά δεν σε αλλάζουν απαραίτητα ως άνθρωπο, αλλά σε βοηθούν να γίνεις καλύτερος, να εξελιχθείς.

–Υπάρχει κάτι στην καθημερινότητα των ανθρώπων σήμερα που σας εμπνέει ιδιαίτερα ως καλλιτέχνη;

Όχι. Γιατί ζούμε μια περίοδο πτώσης. Πέφτουμε γενικά, παντού. Δεν είναι καλή περίοδος. Και ο πλανήτης πάει κατά διαόλου, λίγο. Αλλά εμείς πρέπει να φροντίσουμε να μην σταματάμε την πορεία μας αυτή που έχουμε ξεκινήσει. Να την ολοκληρώσουμε εκεί μπροστά. Μπορεί να έχει θύελλες, να φυσάει, να κάνει διάφορα, αλλά εμείς θα συνεχίσουμε να προχωράμε.

Το μόνο που με κρατάει είναι η πίστη ότι ο άνθρωπος μπορεί να ξεπεράσει αυτά τα πράγματα και να βελτιωθεί

Τα πράγματα όμως δεν είναι καλά, ούτε στην Ελλάδα ειδικά, με όλα αυτά που συμβαίνουν. Υπάρχουν ζητήματα όπως η ατιμωρησία, η έλλειψη δικαιοσύνης, η έλλειψη πολιτισμού. Γενικά, η κατάσταση δεν είναι πολύ ευχάριστη αυτή την περίοδο στον κόσμο.

–Και με αφορμή αυτό που λέτε, θα ήθελα να σας ρωτήσω το εξής: Μέσα σε ένα παγκόσμιο κλίμα αβεβαιότητας, τι είναι αυτό που σας κάνει να παραμένετε αισιόδοξος για το μέλλον – τόσο για την κοινωνία όσο και για το θέατρο;

Το μόνο που με κρατάει είναι η πίστη ότι ο άνθρωπος μπορεί να ξεπεράσει αυτά τα πράγματα και να βελτιωθεί. Γι’ αυτό και παλεύουμε: για να μην επιστρέψουμε σε καταστάσεις του παρελθόντος, να μην μείνουμε στάσιμοι. Προσπαθούμε να υπάρχει μια διαρκής πρόοδος, όχι μόνο σε οικονομικό επίπεδο, αλλά και σε πνευματικό. Να προχωρά ο άνθρωπος προς τα εμπρός, να εξελίσσεται και να μην επαναλαμβάνει τα ίδια λάθη.

–Στις σχέσεις – γυρνώντας πάλι στην παράσταση – πιστεύετε ότι οι άνθρωποι τελικά συμπληρώνονται μέσα από τις αντιθέσεις τους;

Εγώ νομίζω πως ναι. Νομίζω πως ναι. Αλλά αυτό εξαρτάται πάρα πολύ από τους ανθρώπους. Δηλαδή, μπορεί τα αντίθετα να έλκονται, μπορεί και να απωθούνται. Μπορεί, βέβαια, να αγαπήσεις πάρα πολύ μια γυναίκα η οποία είναι τελείως αντίθετη σε χαρακτήρα και μπορεί να ερωτευτείς μετά από ένα-δύο χρόνια κάποια που να είναι ίδια με σένα. Εξαρτάται από την περίοδο, τι ζητάς εκείνη τη στιγμή από τον άλλον, και από το πώς είναι ο άλλος σε εκείνη τη φάση. Δεν ξέρει κανείς. Στον έρωτα και στον πόλεμο όλα επιτρέπονται.

–Πώς είναι να γυρνάτε όλη την Ελλάδα με αυτή την ομάδα;

Να πούμε ότι δεν είμαστε μόνο με την Ιωάννα Πηλιχού στη σκηνή. Είναι και ο Σταύρος Παργινός, ένας καταπληκτικός μουσικός που παίζει βιολοντσέλο και συνοδεύει μουσικά όλη την παράσταση. Δεν τη συνοδεύει μόνο· είναι και το κρυφό ατού της παράστασης. Δεν μπορώ να σας πω παραπάνω γι’ αυτό, αλλά η παρουσία του δίνει μια ιδιαίτερη δυναμική στο έργο.

Μπορεί, βέβαια, να αγαπήσεις πάρα πολύ μια γυναίκα η οποία είναι τελείως αντίθετη σε χαρακτήρα και μπορεί να ερωτευτείς μετά από ένα-δύο χρόνια κάποια που να είναι ίδια με σένα

Έχουμε καταφέρει να δημιουργήσουμε μια ωραία παρέα, και παρότι γυρνάμε όλη την Ελλάδα —κάτι που είναι κουραστικό και πολλές φορές εξοντωτικό— καταφέρνουμε να το ευχαριστιόμαστε. Μας κρατάει κυρίως η αγάπη που μας δείχνει ο κόσμος. Πηγαίνουμε σε πολύ απομακρυσμένες περιοχές, ακόμα και σε νησιά, και ο κόσμος μάς λέει «ευχαριστούμε που ήρθατε, δεν έχουμε τη δυνατότητα να δούμε θέατρο εδώ, θα πρέπει να πάμε στην Αθήνα». Αυτό από μόνο του είναι κάτι που μας δίνει πολλή δύναμη και μας βοηθά να συνεχίζουμε αυτό που κάνουμε.

–Σας ευχαριστώ πάρα πολύ γι’ αυτή την κουβέντα!

Κι εγώ!

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ

«Check in για 2» του Μάκη Τσούφη

Σκηνοθεσία: Κωνσταντίνος Καζάκος

Με τους: Κωνσταντίνος Καζάκος, Ιωάννα Πηλιχού

Στο τσέλο: Σταύρος Παργινός

Σκηνογραφία – Κοστούμια: M-Paul

Μουσική: Γιάννης Μακρίδης

Κωμωδία για δύο διαφορετικούς ανθρώπους που συνυπάρχουν, με χιούμορ και συγκίνηση.

Περιοδεία σε όλη την Ελλάδα.

Συνέντευξη

Χρόνης Διαμαντόπουλος

 –Στην ταινία «Τι ψυχή θα παραδώσεις μ…», υποδύεστε έναν ρόλο σε μια κωμωδία. Τι ήταν αυτό που σας τράβηξε περισσότερο στον χαρακτήρα σας;

Μου αρέσουν οι πολυδιάστατοι χαρακτήρες. Η ηρωίδα που υποδύομαι έχει χιούμορ, όπως όλες οι ηρωίδες της ταινίας, όμως το κωμικό στοιχείο προκύπτει μέσα από το τραγικό της βίωμα. Αυτό αποτέλεσε για μένα μια μεγάλη πρόκληση. Για έναν ηθοποιό, οι ρόλοι που κινούνται στο περιθώριο έχουν πάντα ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Η μεγαλύτερη πρόκληση, όμως, ήταν να δημιουργήσουμε κάτι διαφορετικό από αυτό που είχε παρουσιαστεί στο παρελθόν

Εκείνο που με τράβηξε περισσότερο ήταν η «ρωγμή» που φέρει η ηρωίδα — και το πώς, μέσα από αυτή τη ρωγμή, αναδύεται το κωμικό της στοιχείο. Στην ταινία αυτή, ο Αλέξανδρος Ρήγας εμβαθύνει ουσιαστικά τόσο σε αυτή τη ρωγμή όσο και στο ζήτημα της κακοποίησης που βιώνουν αυτές οι γυναίκες.

-Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις για εσάς κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας;

Όλη η εμπειρία αποτέλεσε μια πρόκληση για όλους μας. Τα γυρίσματα ήταν πολλά, ιδιαίτερα τα νυχτερινά. Δουλέψαμε ατελείωτες ώρες τη νύχτα, σε απαιτητικές σκηνές, με καταδιώξεις, πτώσεις σε πισίνες και άλλες δύσκολες δοκιμασίες. Δεν ήταν εύκολο. Ωστόσο, οι δυσκολίες αυτές εξομαλύνθηκαν χάρη στο δέσιμο που αναπτύξαμε μεταξύ μας και οι τέσσερις ηθοποιοί — ένα δέσιμο που προέκυψε φυσικά μέσα από την πολύωρη, καθημερινή μας επαφή.

Στην προκειμένη περίπτωση, κάθε «μπουνιά στο στομάχι» διαδέχεται μια κωμική στιγμή, που φέρνει μαζί της μια αίσθηση αποφόρτισης και ηρεμίας

Γυρίσματα με έντονη ζέστη το καλοκαίρι και τσουχτερό κρύο τον χειμώνα· όλα αυτά αποτέλεσαν προκλήσεις για εμάς. Η μεγαλύτερη πρόκληση, όμως, ήταν να δημιουργήσουμε κάτι διαφορετικό από αυτό που είχε παρουσιαστεί στο παρελθόν. Και πράγματι, είναι κάτι διαφορετικό. Είμαστε διαφορετικές.Για μένα, δεν τίθεται ζήτημα σύγκρισης ως προς το «καλύτερο», αλλά μόνο ως προς το «διαφορετικό».

-Η κωμωδία συχνά αντανακλά την κοινωνία με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Πιστεύετε ότι η ταινία στέλνει ένα μήνυμα που αφορά την καθημερινή ζωή του κοινού;

Οι περισσότερες ταινίες λειτουργούν ως καθρέφτης της κοινωνίας. Άλλωστε, η τέχνη αποτυπώνει την ίδια τη ζωή. Στην προκειμένη περίπτωση, κάθε «μπουνιά στο στομάχι» διαδέχεται μια κωμική στιγμή, που φέρνει μαζί της μια αίσθηση αποφόρτισης και ηρεμίας. Δεν ξεχνάς τη «μπουνιά»· απλώς το βάρος της γίνεται πιο ελαφρύ.

-Στη νέα σας θεατρική δουλειά, «Πλεξούδα», υποδύεστε μια γυναίκα που έχει κατακτήσει πολλά επαγγελματικά αλλά νιώθει απορριπτέα από τη ζωή. Πόσο προσωπικά σας αγγίζει αυτός ο ρόλος;

Η ηρωίδα νιώθει απορριπτέα εξαιτίας της ασθένειάς της. Μπαίνει στη διαδικασία να κρύβεται, φοβούμενη μήπως χάσει τη δουλειά της. Στο παρελθόν, τέτοιες καταστάσεις ήταν ακόμη πιο συχνές. Υπήρχαν αυτοάνοσα νοσήματα, όπως η σκλήρυνση, που πολλοί άνθρωποι τα απέκρυπταν από τον φόβο του κοινωνικού αποκλεισμού. Και σήμερα, βέβαια, αυτό εξακολουθεί να συμβαίνει. Γι’ αυτό και η ηρωίδα μου βιώνει αυτά τα συναισθήματα.

Στη δουλειά μας μπορεί να εργάζεσαι συνεχόμενα για κάποια χρόνια, όμως αργά ή γρήγορα έρχεται κι ένα διάστημα παύσης, που λειτουργεί βαθιά αναζωογονητικά

Εκεί που είναι επιτυχημένη και φαίνεται να τα έχει όλα, ξαφνικά αρρωσταίνει.Είναι ένας εξαιρετικά απαιτητικός ρόλος, γιατί πρόκειται για μια ιστορία οικεία σε πολύ κόσμο — γενικά στη Δύση. Η γυναίκα αυτή νοσεί και το κρύβει, περνώντας μέσα από σκοτεινές διαδρομές, όπως τόσοι άνθρωποι στην πραγματική ζωή. Αυτό που με φοβίζει είναι μήπως προδώσω όσους έχουν περάσει ή περνούν καθημερινά αυτή τη δοκιμασία. Έρχονται άνθρωποι να μας δουν και είναι φανερό πόσο ανάγκη έχουν να νιώσουν ότι δεν είναι μόνοι, ότι υπάρχουν κι άλλοι σαν κι αυτούς, ότι η ελπίδα είναι δικαίωμα όλων.

–Πως διαχειρίζεστε τη φθορά και την πίεση που φέρνει η ζωή του ηθοποιού; Υπάρχουν συνήθειες ξεκούρασης ή «reset» που ακολουθείτε;

Ναι, υπάρχουν «reset», γιατί εμείς δουλεύουμε με σεζόν. Μπορεί να περάσει μια ολόκληρη χρονιά χωρίς να εργαστείς. Για μένα, παύση σημαίνει διάβασμα, μαθήματα χορού και τραγουδιού, συναντήσεις με φίλους, παρακολούθηση παραστάσεων. Με λίγα λόγια, σημαίνει να ζω — να περνάω χρόνο με την οικογένειά μου με έναν πιο ανθρώπινο ρυθμό. Στη δουλειά μας μπορεί να εργάζεσαι συνεχόμενα για κάποια χρόνια, όμως αργά ή γρήγορα έρχεται κι ένα διάστημα παύσης, που λειτουργεί βαθιά αναζωογονητικά. Έχουν υπάρξει περίοδοι στη ζωή μου που δούλευα ασταμάτητα, αλλά και άλλες που αφοσιωνόμουν σε ένα μόνο πράγμα. Κάπως έτσι κατάφερνα να βρίσκω και την ισορροπία μου.

-Πρόσφατα μιλήσατε για το θέμα της κατάψυξης ωαρίων και την αναπαραγωγική ελευθερία των γυναικών. Πιστεύετε ότι η τέχνη μπορεί να στείλει ένα θετικό μήνυμα σε γυναίκες που σκέφτονται τέτοιες επιλογές;

Εννοείται. Όταν κάποιοι άνθρωποι μιλούν ανοιχτά γι’ αυτά τα ζητήματα, οι υπόλοιποι καταλαβαίνουν ότι δεν είναι μόνοι. Είναι όπως έλεγα και πριν για την παράστασή μας, την «Πλεξούδα».

Τα δυσάρεστα γεγονότα μας κάνουν να σκεφτόμαστε, να πενθούμε. Και την ίδια στιγμή, μπορεί να δούμε ένα παιδί να τρέχει στον δρόμο και, έστω για λίγο, να ξεχαστούμε. Αυτό λέγεται ελπίδα.

Είναι σημαντικό να μιλάμε. Κι εγώ κάποτε δεν γνώριζα, μέχρι που κάποιος μου το εξήγησε.

Θέλω πολύ να επικοινωνήσω αυτό το θέμα και να πω: «Ναι, κορίτσια, έχετε την απόλυτη ελευθερία να κάνετε ό,τι θέλετε με το σώμα σας». Σήμερα η γυναίκα έχει επιλογές — και αυτές πρέπει να γίνονται γνωστές.

-Στην εποχή μας, με τα κοινωνικά και πολιτικά γεγονότα να τρέχουν συνεχώς, πώς καταφέρνετε να κρατάτε ισορροπία ανάμεσα στην ενημέρωση και στην ψυχική ηρεμία;

Με τόσες κακές ειδήσεις, είναι δύσκολο να χαρούμε. Κι όμως, η ζωή είναι φτιαγμένη έτσι ώστε να περιλαμβάνει και το σκοτάδι και το φως. Φυσικά, τα δυσάρεστα γεγονότα μας επηρεάζουν βαθιά· μας κάνουν να σκεφτόμαστε, να πενθούμε. Και την ίδια στιγμή, μπορεί να δούμε ένα παιδί να τρέχει στον δρόμο και, έστω για λίγο, να ξεχαστούμε. Αυτό λέγεται ελπίδα.

-Υπέροχο αυτό που λέτε. Τι κάνετε στον ελεύθερο χρόνο σας για να γεμίζετε ενέργεια και να παραμένετε δημιουργική;

Είμαι με την οικογένειά μου και δεύτερον, κάνω γυμναστική. Είναι κάτι που αγαπώ πολύ.

-Το πιο υποτιμήμενο αγχολυτικό. Αν μπορούσατε να δώσετε μια συμβουλή σε νέες ηθοποιούς που ξεκινούν τώρα την καριέρα τους, ποια θα ήταν;

Δεν μπορώ να δώσω συμβουλή, απλώς θα πω ότι αυτή τη δουλειά πρέπει να την αγαπάς πάρα πολύ για να την κάνεις. Να μην στοχεύεις στην αναγνωρισιμότητα μόνο –που εντάξει, είναι πολύ καλή-, πρέπει να αγαπάς αυτό που κάνεις και να μπορείς να θυσιάζεις πράγματα, κυρίως οικογενειακές στιγμές.

-Τι είναι αυτό που ανυπομονείτε περισσότερο να μοιραστεί το κοινό με τις ταινίες και τα θεατρικά σας έργα φέτος;

Συγκίνηση. Αυτή είναι η λέξη που με εκφράζει. Μ’ αρέσει βαθιά η συγκίνηση και είναι αυτό που αναζητώ σε κάθε μου δουλειά. Αυτό είναι που με ενδιαφέρει περισσότερο: να γεννιέται συναίσθημα και να υπάρχει αληθινή σύνδεση.

–Σας ευχαριστώ πάρα πολύ γι’ αυτή την κουβέντα.
Κι εγώ!

Συνέντευξη

Χρόνης Διαμαντόπουλος

–Στη Φθινοπωρινή Ιστορία συναντάμε ανθρώπους που, αργά πια στη ζωή, τολμούν να ρίξουν τις άμυνές τους. Τι ήταν αυτό που σας άγγιξε βαθύτερα σε αυτό το έργο;

Πρώτα απ’ όλα η ποιότητα της γραφής του Αρμπούζοφ. Κείμενο τρυφερό, αστείο και ευφυές. Με βάθος που δε βιάζεται να φανεί, αλλά σε χτυπάει πισώπλατα. Έπειτα η συνεργασία με τη Βάνα Πεφάνη. Ξέρω πως η σκηνοθετική ματιά της πάντα φωτίζει πλευρές αθέατες, πάντα κρύβει μια ωραία έκπληξη. Τέλος – but not least – η ίδια η θεματική του έργου, η συνειδητοποίηση ότι στον έρωτα όλες οι ηλικίες αντιδρούν με τον ίδιο περίπου τρόπο!

-Έχετε συνδεθεί με ρόλους εσωτερικούς και με μια φωνή που αφήνει χώρο στη σιωπή. Πιστεύετε ότι αυτή η ποιότητα έχει αλλάξει νόημα για εσάς όσο περνούν τα χρόνια;

Τι ωραία που το διατυπώνετε! «Αφήνει χώρο στη σιωπή»… Από ένστικτο προφανώς στην αρχή, όλο και πιο συνειδητά μεγαλώνοντας, κατάλαβα ότι στη σιωπή υπάρχουμε ολόκληροι, στη σιωπή συντελούνται οι αλλαγές. Οι λέξεις είναι υπαινιγμοί, προφάσεις ή αφορμές. Άρα όχι, δεν έχει αλλάξει νόημα για μένα αυτή η ποιότητα. Αντίθετα ενισχύεται.

-Η ζωή σας σήμερα πόσο διαφέρει από εκείνη που ονειρευόσασταν όταν ξεκινούσατε; Τι κερδήθηκε και τι χάθηκε στη διαδρομή;

Ονειρευόμουνα μια ζωή πλούσια σε εμπειρίες, χωρίς να έχω συγκεκριμένη αναμονή για το ύφος ή το σχήμα της. Κι αυτό σαφώς κερδήθηκε! Είχα ονειρεμένα ταξίδια με ανθρώπους, όπως και απίστευτες σφαλιάρες. Συνεχίζω όρθια, με κατεκτημένη μια υπέροχη σχέση με τους ανθρώπους. Νιώθω τυχερή. Το μόνο που χάνεται σιγά σιγά, που λιγοστεύει, είναι ο γήινος χρόνος. Έτσι κι αλλιώς όλη μας η ζωή είναι χτισμένη πάνω σ’ αυτή τη βεβαιότητα και τη διαχείρισή της.

-Νοσταλγείτε ποτέ το παρελθόν ή προτιμάτε να το κοιτάτε σαν μια δεξαμενή εμπειριών και όχι σαν καταφύγιο;

Φύσει, το νοσταλγώ. Θέσει, προσπαθώ να κάνω το δεύτερο. Δεν χρησιμεύει σε τίποτα να κυνηγάς τον χαμένο χρόνο ή τις στιγμές που πέρασαν. Γι’ αυτό οι φωτογραφίες με μελαγχολούν.

-Ποια πρόσωπα υπήρξαν καθοριστικά ώστε να διαμορφωθεί ο τρόπος που στέκεστε απέναντι στο θέατρο και στη ζωή; Άνθρωποι που σας έμαθαν να ακούτε περισσότερο παρά να φαίνεστε.

Το πώς στέκεσαι απέναντι στο θέατρο προκύπτει από τον τρόπο που στέκεσαι απέναντι στη ζωή. Είναι ταυτόσημα. Άρα οι ρίζες είναι κατ’ αρχάς στην παιδική ηλικία. Εκεί έπαιξε μεγάλο ρόλο η οικογένειά μου. Οι γονείς μου άνθρωποι του χώρου, συγκροτημένοι και χωρίς έπαρση.

Ο παππούς μου τυπογράφος, μορφωμένος άνθρωπος, η γιαγιά μου πηγή έμπνευσης και απίστευτα γενναιόδωρης δοτικότητας. Δεν θα μπορούσα να έχω καλύτερο αξιακό πλαίσιο. Στη συνέχεια συναντήθηκα με σπουδαίους δασκάλους στο αυστηρό τότε Αρσάκειο που με έκαναν να εμπεδώσω ότι η πνευματική εξέλιξη είναι σημαντική.

Από ένστικτο προφανώς στην αρχή, όλο και πιο συνειδητά μεγαλώνοντας, κατάλαβα ότι στη σιωπή υπάρχουμε ολόκληροι, στη σιωπή συντελούνται οι αλλαγές

Ο χορός μου δίδαξε την πειθαρχία. Κι έπειτα ήρθε το θέατρο. Ευλογημένες συνεργασίες. Πρόλαβα να συναντήσω επί σκηνής τον Ηλιόπουλο – τι ήθος! – την Καρέζη – πόση γενναιοδωρία! – τον Αλεξανδράκη, τον Φωτόπουλο κι ύστερα τον Φέρτη, τον Κατρανίδη, την Ελεύθερη Σκηνή, τον Τσακίρογλου και τόσους άλλους. Κι από σκηνοθέτες τον Ντασέν, τον Βολανάκη, τον Βουτσινά, τον Στούρουα, τον Τσουλάτζε.

Ο καθένας μια ολόκληρη σχολή ζωής. Τέλος πρέπει να αναφέρω ότι υπήρξε μεγάλη σχολή για μένα ο κινηματογράφος. Από την εφηβεία μου παρακολουθούσα ευλαβικά τους τεράστιους ηθοποιούς της Ευρώπης και της Αμερικής, αυτοί μου έδειχναν το δρόμο. Μου έδειχναν κυρίως το μέγεθος της τέχνης που λέγεται Υποκριτική και τον συνεχή αγώνα να φτάσεις τον πήχη που διαρκώς ανεβαίνει.

-Κοιτώντας τους επόμενους μήνες, τι σας ενδιαφέρει περισσότερο: η συνέχεια μιας πορείας ή μια ανατροπή που θα σας φέρει σε άγνωστα νερά;

Μετά από 44 χρόνια δουλειάς λαχταρώ τα άγνωστα νερά. Κι όταν έρχονται ενθουσιάζομαι σαν έφηβη.

*Φωτογραφίες:  Γιώργος Καπλανίδης

Συνέντευξη

Χρόνης Διαμαντόπουλος

–Κύριε Καθηγητά, είστε επικεφαλής του Κυπριακού Κέντρου του Διεθνούς Ερευνητικού Ινστιτούτου του Όσλο. Πείτε λίγα λόγια για τον ρόλο του και τους στόχους του Κέντρου;

Από την ίδρυσή του το 2005, το Κυπριακό Κέντρο λειτουργεί ως ανεξάρτητο, δικοινοτικό ερευνητικό ίδρυμα. Οργανικά, είναι μία από τις διευθύνσεις του Ερευνητικού Ινστιτούτου του Όσλο για την Ειρήνη, του παλαιότερου και πρωτεύοντος διεθνώς ινστιτούτου ειρήνης. Ταυτόχρονα, οι απευθείας όροι εντολής του Κέντρου από το Κοινοβούλιο και την Κυβέρνηση της Νορβηγίας είναι να συνεισφέρει στην επίλυση του Κυπριακού, συμβάλλοντας τόσο στη διαδικασία επίλυσης, σε συνεργασία με τα Ηνωμένα Έθνη και τη διεθνή κοινότητα, όσο και στον δημόσιο διάλογο για το ζήτημα. Η διασύνδεση μεταξύ της έρευνας, της ενημέρωσης του δημόσιου διαλόγου και της λήψης πολιτικών αποφάσεων βρίσκεται στον πυρήνα των δραστηριοτήτων του Κέντρου. Μέσω του δικτύου, των έργων και των φόρουμ διαλόγου του, το Κέντρο στοχεύει στην ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων και στην ενίσχυση της περιφερειακής συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο γενικότερα. Μετά από 20 και πλέον χρόνια συμβολής στον διακοινοτικό διάλογο για ευαίσθητα ζητήματα, το Κέντρο εξακολουθεί να βρίσκεται σε εξαιρετική θέση για να ασκήσει θετικό αντίκτυπο στη διαδικασία των διαπραγματεύσεων και της συμφιλίωσης στην Κύπρο. Διχαστικά αφηγήματα που έχουν δυστυχώς εδραιωθεί μετά από 60 χρόνια σύγκρουσης και 50 χρόνια διαχωρισμού ύστερα από την εισβολή του ‘74 μπορούν να ξεπεραστούν μόνο μέσω της αντικειμενικής πληροφόρησης και του ισορροπημένου διαλόγου μεταξύ όλων των κοινωνικών ομάδων.

-Στις ημέρες μας οι ιδεολογίες φαίνεται να έχουν υποχωρήσει. Αυτό διακρίνεται και από τον τρόπο που συμπεριφέρεται το εκλογικό σώμα. Κάνει άλματα από τα αριστερά προς τα δεξιά – και το αντίθετο – χωρίς να διακρίνει διαφορές, βασιζόμενο κυρίως σε συνθήματα. Έχουν ευθύνη γι’ αυτό όσοι κυβέρνησαν; Κύριε Τζήμητρα, θα ήθελα να το εξηγήσω περισσότερο. Όταν το 2011 το ΠΑΣΟΚ συγκυβέρνησε με την ΝΔ και το ΛΑΟΣ και το 2015 ο ΣΥΡΙΖΑ επέλεξε για κυβερνητικό εταίρο τους ΑΝΕΛ, δεν «θόλωσαν» τα ιδεολογικά τους χαρακτηριστικά; Όταν ο κ. Τσίπρας χαρακτήριζε «έντιμο εταίρο» τον κ. Καμμένο δεν άμβλυνε τις διαφορές μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς;

Πράγματι, οι ιδεολογίες φαίνεται να υποχωρούν. Δεν πρόκειται, βέβαια, για ελληνικό φαινόμενο, μάλιστα θα έλεγα ότι είναι ίσως εντονότερο στο εξωτερικό. Αυτό έχει να κάνει με διάφορους λόγους. Ένας απ’ αυτούς ήταν η αποδόμηση ιδεολογιών λόγω της αδυναμία τους να προσφέρουν πειστικές απαντήσεις σε μεγάλα ζητήματα ή ακόμα και της αποτυχίας που τους χρεώθηκε για πολλά από τα δεινά του παρελθόντος. Άλλος είναι μια γενικότερη στροφή στη χρησιμοθηρία, σε συνδυασμό με έναν άκρατο καταναλωτισμό και ακραίο καπιταλισμό, που οδήγησε στη σημερινή πραγματικότητα της ολοένα συρρικνούμενης συζήτησης με πολιτικούς όρους.

Κι άλλος είναι η γενικότερη κρίση της παιδείας και άρα της καλλιέργειας κριτικής σκέψης που οδηγεί στις ψευδείς ειδήσεις, στην άκριτη αποδοχή «εναλλακτικής πραγματικότητας» και τελικά στη διευκόλυνση της χειραγώγησης και την έγκριση αν όχι νομιμοποίηση των χειρότερων μορφών εξουσίας. Αυτά είναι τα δεδομένα σήμερα και αν και δεν υποτιμώ καθόλου τις διαφορετικές ικανότητες και προσεγγίσεις της νέας γενιάς, είμαι ανήσυχος για το μέλλον.

Οι οικονομίες τόσο της ελληνοκυπριακής όσο και της τουρκοκυπριακής κοινότητας υποφέρουν από έλλειψη ανταγωνιστικότητας. Λύση του Κυπριακού προβλήματος θα δημιουργούσε ένα σημαντικό “μέρισμα ειρήνης“

Όσον αφορά στο παρελθόν και στο ερώτημά σας για περιόδους συγκυβέρνησης, θα έλεγα ότι το 2015 υπήρχαν συνθήκες έκτακτης ανάγκης. Όλοι τις χαρακτήρισαν έτσι, όπως θα θυμάστε. Και στις έκτακτες ανάγκες προτεραιότητα πάντα είναι η έξοδος από την κρίση και η αποσόβηση των χειρότερων. Εξάλλου του 2015, πράγματι όπως λέτε, είχε προηγηθεί το 2011 με τη συμμετοχή και του ΛΑΟΣ στην κυβέρνηση, που νομιμοποίησε μετά και η ΝΔ.

Πάντως, η αλήθεια είναι πως στην Ελλάδα δεν υπάρχει η πολιτική κουλτούρα των ευρύτερων συνεργασιών και των μεγαλύτερων συνασπισμών που συναντάται στην Ευρώπη.      

-Σύμφωνα με έρευνα που διεξήγαγε το Κυπριακό Κέντρο του Διεθνούς Ερευνητικού Ινστιτούτου του Όσλο για την Ειρήνη (PRIO), πριν από λίγα χρόνια η μη λύση του Κυπριακού δημιουργεί τεράστια οικονομικά ζητήματα καθώς και οι δυο κοινότητες υποφέρουν από το μικρό μέγεθος της αγοράς τους και η διαίρεση του νησιού είναι ο παράγοντας που δεν τους επιτρέπει να αξιοποιήσουν οικονομίες κλίμακας. Τελικά τι ισχύει;

Γιατί πιστεύετε ότι το Κυπριακό παραμένει ανεπίλυτο μισό αιώνα και πλέον από την Τουρκική εισβολή;

Το τεράστιο οικονομικό δυναμικό της Κύπρου παρεμποδίζεται επί του παρόντος από μια σειρά παραγόντων, τους οποίους ενισχύει η διαίρεση του νησιού. Οι οικονομίες τόσο της ελληνοκυπριακής όσο και της τουρκοκυπριακής κοινότητας υποφέρουν από έλλειψη ανταγωνιστικότητας, η οποία προκαλείται, μεταξύ άλλων, από το υψηλό και ασταθές κόστος ενέργειας, τις κακές δημόσιες συγκοινωνίες και τις βαθιά ριζωμένες παθογένειες δεκαετιών, περιλαμβανομένων διαφόρων συμφερόντων. Δεν αποτελεί έκπληξη, επομένως, το γεγονός ότι και οι δυο πλευρές υστερούν σε παραγωγικότητα. Μια λύση του κυπριακού προβλήματος θα δημιουργούσε σημαντικές νέες αγορές για όλη την Κύπρο. Θα άνοιγε την αγορά του 1.6 τρισεκατομμυρίων ευρώ της Τουρκίας στους Ελληνοκύπριους και θα έδινε άμεση πρόσβαση στην αγορά των 23 τρισεκατομμυρίων ευρώ της ΕΕ στους Τουρκοκύπριους. Αυτό θα έδινε μεγάλη ώθηση σε όλο το νησί στον τουρισμό, την τριτοβάθμια εκπαίδευση, τις επαγγελματικές υπηρεσίες και τη ναυτιλία. Λόγω της επίδρασης αυτών των τομέων, θα έφερνε επίσης σημαντική ώθηση στο λιανικό και χονδρικό εμπόριο, στις τιμές των ακινήτων και της γης, με την προσέλκυση σημαντικών ξένων επενδύσεων. 

Λύση του Κυπριακού προβλήματος θα δημιουργούσε ένα σημαντικό «μέρισμα ειρήνης» – τη διαφορά μεταξύ της οικονομικής απόδοσης με λύση και της οικονομικής απόδοσης χωρίς αυτήν. Λύση του Κυπριακού προβλήματος θα μπορούσε να ενισχύσει το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν (ΑΕΠ) έως 11.000 ευρώ κατά κεφαλήν σε σύγκριση με την απουσία λύσης. Η λύση θα αύξανε το συνολικό ΑΕΠ έως και κατά 17,4 δισεκατομμύρια ευρώ σε διάστημα 20 ετών. Η πραγματική αύξηση του ΑΕΠ θα ήταν, κατά μέσο όρο 4,1% με λύση και μόνο 2,3% υπό το status quo. Με έναν συνετό διακανονισμό του περιουσιακού, τα φορολογικά και άλλα έσοδα που θα παραγόταν από ένα τέτοιο μέρισμα ειρήνης θα μπορούσαν να καλύψουν περίπου τα δύο τρίτα των αποζημιώσεων περιουσίας.

Πρέπει να φοβόμαστε από τη βίαιη και απότομη κατάλυση της διεθνούς δικαιοταξίας. Όσα γνωρίζαμε και λαμβάναμε ως δεδομένα, περιλαμβανομένων των στοιχειωδών κανόνων της διεθνούς νομιμότητας τελούν υπό αμφισβήτηση

Όμως πράγματι, δυστυχώς, πάνω από 60 χρόνια μετά τη χάραξη της πράσινη γραμμής και 50 χρόνια μετά τη βίαιη διαίρεση του νησιού, ύστερα από την εισβολή του ’74, το Κυπριακό παραμένει ανεπίλυτο και οι προοπτικές βιώσιμής επίλυσής του είναι όλο και πιο δυσοίωνες. Ίσως να μην εκμεταλλευτήκαμε ευκαιρίες που προέκυψαν, ίσως το ενδεχόμενο λύσης να μας ξέφυγε μέσα από τα χέρια, ίσως να προσδοκούσαμε κάτι καλύτερο που ποτέ δεν ήρθε ή δε θα μπορούσε να έρθει. Το αποτέλεσμα είναι το ίδιο και κάθε μέρα που περνάει τα πράγματα δυσκολεύουν όλο και περισσότερο. Σε τοπικό επίπεδο, οι γενιές της λύσης από ανθρώπους που είχαν ζήσει μαζί φεύγουν και οι νέες γενιές έχουν μια εντελώς διαφορετική αντίληψη και προσέγγιση του θέματος. Σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο, η πραγματικότητα είναι εξαιρετικά δυσχερής, με τη συσσώρευση πιεστικών και διασυνδεδεμένων προβλημάτων (ενεργειακά, Συρία, Λιβύη κλπ.), την ισχυροποίηση αντιπάλων, την αβεβαιότητα συμμάχων και την αποδόμηση θεσμών. Απαιτείται φυσικά ρεαλισμός στη βάση αρχών και κατανόηση της αίσθησης του επείγοντος, στη βάση της συνειδητοποίησης ότι ο χρόνος δε δουλεύει πάντοτε υπέρ ημών. Πάντως, ενώ τα προβλήματα αναζητούνται πάντοτε στο παρελθόν, οι λύσεις τους πάντοτε πρέπει να αναζητούνται έχοντας ως γνώμονα το μέλλον.   

-Ζούμε κατά κοινή ομολογία σε μια εποχή δυστοπίας. Εκτός όλων των άλλων παραγόντων, την επηρεάζει και η Προεδρία Τραμπ στις ΗΠΑ. Η περιοχή της νοτιοανατολικής Ευρώπης απ’ ότι φαίνεται συνεχίζει να ενδιαφέρει τους Αμερικανούς. Πρέπει να φοβόμαστε για κάτι;

Πρέπει να φοβόμαστε από τη βίαιη και απότομη κατάλυση της διεθνούς δικαιοταξίας. Όσα γνωρίζαμε και λαμβάναμε ως δεδομένα, περιλαμβανομένων των στοιχειωδών κανόνων της διεθνούς νομιμότητας τελούν υπό αμφισβήτηση, αν δεν έχουν ήδη περιθωριοποιηθεί και πρακτικά ακυρωθεί. Από τη διεθνή τάξη στη βάση αρχών, με όσα προβλήματα και περιορισμούς και αν υπήρχαν, περάσαμε, σχεδόν σε μια νύχτα, στην κανονικοποίηση της εξαίρεσης και τη νομιμοποίηση του εκφοβισμού.

Ούτε οι εχθροί ούτε οι φίλοι είναι παντοτινοί στις διεθνείς σχέσεις και δυστυχώς πια οι ΗΠΑ μας υπενθυμίζουν οδυνηρά το δεύτερο. Παραπέταξαν την Ευρώπη χωρίς δεύτερη σκέψη κι η Ευρώπη με τη σειρά της παραπέταξε τις αρχές της.Όμως Ευρώπη χωρίς αρχές, δεν είναι Ευρώπη, δεν είναι τίποτε. Δεν έχει τη δυνατότητα, κι ούτε πρέπει, να ανταγωνιστεί αυταρχικά καθεστώτα, απαλλαγμένα από τη λογοδοσία, ούτε λαούς και κράτη που φαντασιώνονται μόνο ισχυρούς άνδρες ως ηγέτες. Κι ούτε μπορεί – και καλώς – να ανταπεξέλθει σε κουλτούρες χειραψίας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει πει πως θέλει να γίνει πιο γεωπολιτική. Όμως, κατά την άποψή μου, πιο γεωπολιτική αναγκαστικά θα σήμαινε και πιο συναλλακτική, άρα και πιο απομακρυσμένη από αρχές και κανόνες που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Αυτό για μένα θα ήταν καταστροφικό, ειδικά αν γινόταν πρόχειρα και βεβιασμένα.  

Tο 2015 υπήρχαν συνθήκες έκτακτης ανάγκης. Όλοι τις χαρακτήρισαν έτσι… Και στις έκτακτες ανάγκες προτεραιότητα πάντα είναι η έξοδος από την κρίση και η αποσόβηση των χειρότερων

Τον ίδιο προβληματισμό έχω και για τη χώρα μας. Στα πλαίσια αυτής της συναλλακτικής νοοτροπίας, τι γίνεται με κράτη, όπως η Ελλάδα και η Κύπρος, που έχτισαν όλη την εξωτερική τους πολιτική – ή, τουλάχιστον, το αφήγημά της – στη βάση των αρχών και των κανόνων του διεθνούς δικαίου; Ούτε μπορούμε, ούτε πρέπει, να ανταγωνιστούμε στη βάση αυτή ας πούμε ισχυρότερους αναθεωρητικούς γείτονες. Καλό θα ήταν να το έχουμε υπόψη μας αυτό όταν λέμε πως δεν είναι η στιγμή να μιλήσουμε για νομιμότητα όταν αυτή παραβιάζεται αλλού ή όταν λ.χ. παρακάμπτουμε αποφάσεις του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. Διαφορετικά υποσκάπτουμε τόσο το ουσιαστικό υπόβαθρο των θέσεων και των διεκδικήσεών μας όσο και την αξιοπιστία των επιχειρημάτων μας. Όπως και η Ευρώπη, αλλά και κάθε σοβαρό κράτος, έτσι και η Ελλάδα δεν είναι τίποτε χωρίς αρχές. Βεβαίως και πρέπει να ασκούμε την εξωτερική μας πολιτική με πραγματισμό. Όμως να πρόκειται για μια εξωτερική πολιτική ρεαλιστική, αλλά στη βάση αρχών. Ευέλικτη, αλλά όχι μόνο συναλλακτική. Και σαφώς, μια πολιτική χαρακτηρισμένη από αξιοπρέπεια, που να μας καθιστά συμμάχους και ισότιμους εταίρους κι όχι αναλώσιμους πελάτες ή φόρου υποτελείς που κανείς δε θα υπολογίζει πραγματικά σε βάθος χρόνου – ίσως ούτε κι εμείς οι ίδιοι.   

Συγκινείται από το θάρρος τους, σέβεται την επιστημονική αρτιότητα των γιατρών που εργάζονται εκεί και υπενθυμίζει με τη στάση του πως η ελευθερία και η αξιοπρέπεια δεν είναι αφηρημένες έννοιες, αλλά υποχρέωση όλων μας να τις υπερασπιζόμαστε.

Συνέντευξη

Χρόνης Διαμαντόπουλος

–Κύριε Γεωργάλα, πώς βιώσατε την πρώτη σας επαφή με τη Γάζα; Τι εικόνες και συναισθήματα σας «χτύπησαν» αμέσως μόλις φτάσατε εκεί;

Εξαρτάται τι εννοεί κανείς πρώτη επαφή – από μακριά καθώς πλησιάζει κανείς την Γάζα, βλέπει το βάθος του ουρανού να αλλάζει. Η σκόνη από τις εκρήξεις έχει αλλάξει το τοπίο. Μια αίσθηση αποκαλυπτική.

Το πέρασμα των «συνόρων» στο Kissufim – από τις πιο τρομακτικές εμπειρίες της ζωής μας – σε θωρακισμένα οχήματα του ΟΗΕ (OCHA – organisation for the Coordination of Humanitarian Assistance) – γνωρίζοντας ότι μπορούμε οποιαδήποτε στιγμή να αποτελέσουμε στόχο.

Φτάνοντας στο Deir El Balah – ανακούφιση-, οι άνθρωποι φαίνονται πολύ πιο ζωντανοί, πιο ζεστοί και πιο όρθιοι από ό,τι θα περιμέναμε. Αισιοδοξία, παρά τις καταστροφές. Καταλαβαίνεις ότι η άρρωστη κοινωνία είναι αυτή που μόλις διασχίσαμε. Όχι η κοινωνία της Γάζας.

–Υπήρξαν στιγμές που νιώσατε αβοήθητος; Και αν ναι, πώς συνεχίσατε; Τι σας κράτησε να μην καταρρεύσετε ψυχολογικά;

Όχι. Η αλήθεια είναι ότι ο φόβος που υπήρχε (θα ήταν παράλογο να μην υπάρχει) ήταν πιο έντονος μέχρι να μπούμε στη Γάζα (όπως ακριβώς μου είχαν περιγράψει οι συνάδελφοι μου που έρχονταν για δεύτερη ή τρίτη φορά στην εμπόλεμη Γάζα).

Το πέρασμα των «συνόρων» στο Kissufim – από τις πιο τρομακτικές εμπειρίες της ζωής μας… γνωρίζοντας ότι μπορούμε οποιαδήποτε στιγμή να αποτελέσουμε στόχο

Όντας στο νοσοκομείο Νάσερ, στο Khan Yunis, οι εκρήξεις ήταν πρακτικά συνεχόμενες και η ροή των τραυματιών χωρίς διακοπή αλλά ήμασταν πλέον μαζί με τους ντόπιους συναδέρφους μας.

Και θέλοντας και μη, δεν μπορείς παρά να ακολουθήσεις τους ρυθμούς τους. Ήταν σαν να είναι κολλητικό, σχεδόν μεταδοτικό το θάρρος τους – και δεν μπορούσες πλέον παρά να σκεφτείς την δουλειά και τους ασθενείς σου.

–Ποιο ήταν το πιο συγκλονιστικό περιστατικό που ζήσατε; Κάτι που σας σημάδεψε και ίσως σας άλλαξε για πάντα.

Δεν μπορώ να απομονώσω ένα περιστατικό – το πιο συγκλονιστικό ήταν η συνεχής ροή από παιδιά τραυματισμένα, διαμελισμένα, ακρωτηριασμένα, αποκεφαλισμένα. Και η συνειδητοποίηση ότι τα όπλα που τους διαμέλιζαν την ίδια στιγμή διαφημίζονταν στην Ελλάδα στην κοινή έκθεση στρατιωτικού εξοπλισμού με το Ισραήλ.

–Ποια είναι η εικόνα που κρατάτε πιο έντονα μέσα σας από εκεί; Κάτι απλό, ανθρώπινο, που ίσως συνοψίζει την εμπειρία σας στη Γάζα.

Δύο πράγματα που συνοψίζουν την εμπειρία μου: Το απίστευτα υψηλό μορφωτικό επίπεδο των Παλαιστίνιων γιατρών στη Γάζα, μαζί με το συγκλονιστικό τους θάρρος και μια ηρεμία που έχει καλλιεργηθεί από την πάλη ενάντια στην κατοχή από το 1948.

–Πιστεύετε ότι η βία μπορεί ποτέ να δικαιολογηθεί; Σε έναν πόλεμο, υπάρχουν «καλοί» και «κακοί», ή τελικά όλοι είναι θύματα;

Πιστεύω στο δικαίωμα (και την υποχρέωση) του υποτελή να πολεμήσει για την ελευθερία του. Αν κανείς βάζει στην ίδια μοίρα τον σκλάβο και τον εξουσιαστή του, δεν είναι ουδέτερος. Παίρνει σαφώς τη μεριά του εξουσιαστή. Θα έπρεπε τότε να πάψουμε να γιορτάζουμε την 25η Μαρτίου, την 28η Οκτωβρίου. Και οι δυο παραδείγματα «προσφυγής στη βία».

Υπήρχε ένα ζωντανό κίνημα αντίστασης – όπως το δικό μας ΕΑΜ – ΕΛΑΣ στην Κατοχή, αλλά η δράση του στρατού κατοχής ήταν αντίστοιχη με των Γερμανών στα Καλάβρυτα ή στο Δίστομο

Και οι Παλαιστίνιοι, λιγότερο στο Ισραήλ, απόλυτα στην Δυτική Όχθη και στη Γάζα, ζουν σε καθεστώς κατοχής και στρατιωτικού ελέγχου από το Ισραήλ από το 1967 – για 58 χρόνια. Σκεφτείτε για λίγο τη Γερμανική Κατοχή να διαρκεί όχι για 4, αλλά για 60 σχεδόν χρόνια! Και αναλογιστείτε πώς θα κρίνατε αυτόν που θα τολμούσε να βάλει στην ίδια μοίρα την Αντίσταση στην Κατοχή με τα εγκλήματα των Γερμανών στην Ελλάδα.

–Ποια είναι η θέση της ανθρωπιάς μέσα σε έναν πόλεμο; Είδατε παραδείγματα αγάπης, αλληλεγγύης ή ελπίδας μέσα στο χάος;

Όπως το είπα, δεν θεωρώ ότι πήγα σε πόλεμο. Υπήρχε φυσικά ένα ζωντανό κίνημα αντίστασης – όπως το δικό μας ΕΑΜ – ΕΛΑΣ στην Κατοχή, αλλά η δράση του στρατού κατοχής ήταν αντίστοιχη με των Γερμανών στα Καλάβρυτα ή στο Δίστομο – για κάθε στόχευση στρατιώτη της κατοχής, η απάντηση ήταν μαζικές δολοφονίες παιδιών και αμάχων.

Γνωρίζοντας ότι δεν μπορούν να νικήσουν την αντίσταση σε μάχες, η δημόσια και ανοιχτά διακηρυγμένη προσπάθειά τους είναι να προκαλέσουν τέτοιες σφαγές στον πληθυσμό που να τον κάνουν να αποκηρύξει την ένοπλη αντίσταση.

Η συντριπτική πλειοψηφία των χωρών του ΟΗΕ (χονδρικά 158 από τα 193 κράτη-μέλη) – δεν θεωρούν τη Χαμάς τρομοκρατική οργάνωση αλλά νόμιμο απελευθερωτικό κίνημα

Προφανώς, όπως και σε όλους τους απελευθερωτικούς αγώνες (από το Βιετνάμ, την Αλγερία ή την Κύπρο) αυτό δεν λειτούργησε ποτέ – απλώς κάνει τον λαό να συμμετέχει περισσότερο και πιο ενεργά στην αντίσταση.

Είναι ωστόσο εντυπωσιακή η ταύτιση ανάμεσα στα λόγια του αρχηγού των μυστικών υπηρεσιών του Ισραήλ Ααρόν Χαλίβα μια εβδομάδα με την επίθεση της 7 Οκτώβρη (“50 Παλαιστίνιοι πρέπει να πεθάνουν για κάθε νεκρό Ισραηλινό – δεν με νοιάζει αν είναι παιδιά ή άμαχοι.”) https://www.theguardian.com/world/2025/aug/17/israeli-general-aharon-haliva-palestinians-7-october-gaza) και στην επιγραφή που άφησαν οι Γερμανοί στην Κάντανο (” Εδώ υπήρχε η Κάντανος. Κατεστράφη προς εξιλασμόν της δολοφονίας 25 Γερμανών στρατιωτικών”)

–Η διεθνής κοινότητα δείχνει συχνά μια «ουδέτερη στάση». Πιστεύετε ότι η σιωπή μπροστά σε τέτοια βία είναι ουδετερότητα ή συνενοχή;

Εξαρτάται τι θεωρεί κανείς διεθνή κοινότητα. Είναι ένα αντικειμενικό γεγονός ότι η συντριπτική πλειοψηφία των χωρών του ΟΗΕ (χονδρικά το 80% των κρατών μελών του ΟΗΕ – 158 από τις 193 χώρες κράτη -μέλη του ΟΗΕ ) – δεν θεωρούν την Χαμάς τρομοκρατική οργάνωση αλλά νόμιμο απελευθερωτικό κίνημα. Και μόνο οι χώρες- σύμμαχοι του Ισραήλ θεωρούν την Χαμάς τρομοκρατική (μια μικρή μειοψηφία 35 χωρών – οι 27 της ΕΕ και άλλες 8 ( ΗΠΑ και Καναδάς, Αυστραλία κλπ). Παρόλα αυτά, η μικρή αυτή μειοψηφία αυτή θεωρεί ότι εκφράζει τη διεθνή κοινότητα – εν τη αγνοία της…

Το κίνημα BDS – Μποϊκοτάζ αποπεπενδύσεων και κυρώσεων είναι ένα ειρηνικό παγκόσμιο κίνημα υπέρ των ίσων δικαιωμάτων και της ελευθερίας όλων των κατοίκων της ιστορικής Παλαιστίνης

Αν θεωρήσουμε λοιπόν ως διεθνή κοινότητα τη συντριπτική πλειοψηφία των κρατών του ΟΗΕ, τα τελευταία 80 χρόνια έχει καταδικάσει σε δεκάδες ψηφίσματα το κράτος του Ισραήλ. Και την ουσία της δημιουργίας του, τον Σιωνισμό, μια βαθιά μισάνθρωπη, ρατσιστική ιδεολογία, αντίστοιχη με τον ναζισμό και τις φυλετικές θεωρίες λευκής υπεροχής. Μην ξεχνάμε ότι πέρα από την ηθική δικαίωση της παλαιστινιακής αντίστασης, υπάρχει και η νομική πλευρά.

Σύμφωνα με το Διεθνές Δικαστήριο, το Ισραήλ διαπράττει το έγκλημα του Απαρτχάιντ και της Κατοχής, και σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, είναι δικαίωμα και υποχρέωση ενός λαού υπό κατοχή, η ένοπλη αντίσταση (και τελείως παράνομη η συνεργασία με το καθεστώς αυτό όσο συνεχίζεται η κατοχή – (Απόφαση Ιουλίου 2024 – https://www.icj-cij.org/case/186) .

–Τι θα θέλατε να πείτε στους νέους ανθρώπους που νιώθουν ότι «δεν μπορούν να κάνουν τίποτα»; Πού αρχίζει η ευθύνη του απλού πολίτη;

Σε αντίθεση με άλλα καθεστώτα, στα δικά μας «δημοκρατικά» μπορούμε να ψηφίσουμε και να επηρεάσουμε, σε έναν βαθμό, με την ψήφο μας τα πράγματα. Επίσης, κάθε εκδήλωση καταδίκης του καθεστώτος του Ισραήλ και συμπαράστασης φτάνει μακριά – και το κίνημα BDS – Μποϊκοτάζ αποπεπενδύσεων και κυρώσεων είναι ένα ειρηνικό παγκόσμιο κίνημα υπέρ των ίσων δικαιωμάτων και της ελευθερίας όλων των κατοίκων της ιστορικής Παλαιστίνης, για ένα μοναδικό κράτος όπου θα απολαμβάνουν όλοι τα ίδια δικαιώματα, Εβραίοι, Χριστιανοί, Μουσουλμάνοι και Άθεοι.

Η στήριξη αυτού του κινήματος είναι το σημαντικότερο που μπορούμε να κάνουμε.

Γι’ αυτό την παραδέχονται όλοι. Πολυγραφότατη και μαχητική, η Σεμίνα Διγενή δεν υπήρξε ποτέ «βολική». Δεν χώρεσε ποτέ στα κουτάκια που έφτιαξαν άλλοι — αντίθετα, άνοιξε δικά της πεδία σκέψης, λόγου, δημοσιογραφίας, ακόμα και δημόσιου διαλόγου.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, μιλά για όσα δεν λέγονται εύκολα, για τη ζωή, για την πολιτική, τη μνήμη, τα λάθη, τους ανθρώπους — και για όλα εκείνα που, τελικά, μας διαμορφώνουν.

Συνέντευξη

Χρόνης Διαμαντόπουλος

–Επτά νέα βιβλία μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Τι ήταν αυτό που σας ώθησε σε αυτή την ιδιαίτερη δημιουργικότητα;

Πολλές κρυμμένες εικόνες, ιστορίες,  και πρόσωπα μέσα μου, που επέμεναν να βγουν στο φως. Η αλήθεια είναι πως εδώ και χρόνια, με απασχολούσε  όλος αυτός ο -ολοζώντανος και απαιτητικός- κόσμος μέσα μου, αλλά ή δεν προλάβαινα ν ασχοληθώ μαζί του ή και μπορεί να φοβόμουν να αναμετρηθώ με την αλήθεια του. Το 2018 όμως, αισθάνθηκα έτοιμη και το αποτόλμησα.

«Το ένδοξο σκοτάδι του Βοτανικού», των Εκδόσεων Σύγχρονη Εποχή μάλλον είναι μια ειλικρινέστατη προσωπική εξομολόγηση

Πάντως, νομίζω ότι ήταν μονόδρομος το να γράψω βιβλία, παραήταν ανήσυχο και άτακτο το μυαλό μου, για να με καλύπτουν απολύτως η αρθρογραφία κι οι συνεντεύξεις. (Βέβαια, αν είχα λίγο περισσότερο θάρρος, ίσως να εξέδιδα και τα ποιήματά μου, αλλά ξέρω πως αυτό -προς το παρόν- αποκλείεται.)

–Πώς συνδέονται αυτά τα βιβλία; Ποιος ο κοινός παρονομαστής τους;

Το μόνο κοινό τους είναι η συγγραφέας τους. Πραγματεύονται εντελώς διαφορετικά θέματα. Σ’ αυτά τα μυθιστορήματα, τα διηγήματα, τα δημοσιογραφικά κείμενα και το θεατρικό έργο, αν δεν υπήρχε όνομα στο εξώφυλλο, θα μπορούσε κάποιος να φανταστεί ότι γράφτηκαν από διαφορετικούς συγγραφείς.

–Απ’ όταν ξεκίνησε να ξετυλίγεται κι αυτή σας η ιδιότητα, νιώσατε ότι ήρθε η σειρά και μιας πιο προσωπικής εξομολόγησης;

Το τελευταίο βιβλίο, «Το ένδοξο σκοτάδι του Βοτανικού», των Εκδόσεων Σύγχρονη Εποχή, περιέχει τέτοια στοιχεία. Μάλλον, όλο είναι μια ειλικρινέστατη προσωπική εξομολόγηση, μέσα από την αφήγηση των περιπετειών του παράξενου σογιού μου στο Βοτανικό, αλλά και την περιπέτεια της Ελλάδας, από το 1958 μέχρι το 1980.

–Το κοινό σας ακολουθεί, καθώς φαίνεται, και σε αυτό το πεδίο. Και μοιάζει πάντα να περιμένει εναγωνίως το επόμενο βήμα σας;

Ευχαριστώ πολύ τους αναγνώστες γι’ αυτό. Και για το ότι διαβάζουν τα βιβλία μου και για τη θερμή συμμετοχή τους στις παρουσιάσεις του και για τα συγκινητικά μηνύματα που μου στέλνουν.

Πιστεύω πως ο μόνος δρόμος που μπορεί να βγάλει τον λαό από αυτές τις περιπέτειες και τους θανάσιμους κινδύνους, είναι αυτός του αγώνα

Η αγάπη των αναγνωστών, μου φαίνεται πως διαφέρει από εκείνη των τηλεθεατών, ίσως γιατί βασίζεται σε πιο βαθιά, πιο ουσιαστική γνωριμία με τον συγγραφέα.

–Ποιο πρόβλημα της σημερινής εποχής, σας ανησυχεί περισσότερο;

Το ότι στην ΕΕ κατατίθεται ένας πολυετής προϋπολογισμός πολεμικής οικονομίας και κρίσεων, που  κινείται στη λογική «κόψτε λεφτά από συντάξεις και Υγεία και δώστε τα για εξοπλισμούς».

Το ότι οι αστικές τάξεις παντού, ντύνονται στο χακί, μπροστά σε πολέμους και επεμβάσεις, με την πολεμική οικονομία να αποτελεί την άλλη όψη και την προέκταση της «ειρηνικής περιόδου» της φτώχειας και της άγριας εκμετάλλευσης.

Οι δημοσιογράφοι -και οι γυναίκες και οι άνδρες- αν δεν είναι υπάκουοι στο σύστημα, θα βρίσκονται καθημερινά αντιμέτωποι με εκβιασμούς, απειλές, απολύσεις και παρακολουθήσεις

Το ότι το σύστημα της εκμετάλλευσης στέλνει τους λαούς στην ανθρωποσφαγή για τα κέρδη του κεφαλαίου, αφού πρώτα έχει κανονίσει να παραλάβουν  και τον λογαριασμό για τις πολεμικές δαπάνες και τους εξοπλισμούς.

–Και ποια θεωρείτε πως είναι η μεγαλύτερη πρόκληση, η λύση; 

Πιστεύω πως ο μόνος δρόμος που μπορεί να βγάλει τον λαό από αυτές τις περιπέτειες και τους θανάσιμους κινδύνους, είναι αυτός του αγώνα για την κατάργηση των επαίσχυντων συμφωνιών με τις ΗΠΑ, να κλείσουν οι στρατιωτικές βάσεις τους, και να απεμπλακεί η Ελλάδα από τους πολέμους και τα παζάρια των ιμπεριαλιστών.

-Ως γυναίκα με έντονη παρουσία στον δημόσιο λόγο εδώ και δεκαετίες, πώς βλέπετε την εξέλιξη της γυναικείας φωνής στα ΜΜΕ;

Μαχητική κι ενδιαφέρουσα. Δύσκολος όμως και ανηφορικός ο δρόμος τους. Οι γυναίκες δημοσιογράφοι, μαζί με τους άνδρες συναδέλφους τους, όσο η ενημέρωση βρίσκεται στα χέρια μεγαλοεπιχειρηματιών, του αστικού κράτους και των μεγάλων συμφερόντων, θα είναι δεμένες χειροπόδαρα.

(Ο λόγος για τους δημοσιογράφους) Οι «υπάκουοι», οι «συνεργάσιμοι», οι ευνοούμενοι και τα υποχείρια καναλαρχών και εκδοτών, φροντίζουν να χειραγωγούν και να εγκλωβίζουν τη συνείδηση των εργαζομένων και του λαού

Θα αναγκάζονται να συμμετέχουν στο όργιο παραπληροφόρησης, παραμόρφωσης της πραγματικότητας,  αποπροσανατολισμού της κοινής γνώμης, αποθέωσης της βίας και του εγκλήματος και διάδοσης της διαφθοράς.

Οι δημοσιογράφοι -και οι γυναίκες και οι άνδρες- αν δεν είναι υπάκουοι στο σύστημα, θα βρίσκονται καθημερινά αντιμέτωποι με εκβιασμούς, απειλές, απολύσεις και παρακολουθήσεις.

-Θεωρείται πως κανείς δεν προστατεύει τους δημοσιογράφους σήμερα;

Κανείς! Αντί να προστατευθούν για το έργο τους, διώκονται, συκοφαντούνται και εξουθενώνονται οικονομικά με αγωγές φίμωσης.

Αντίθετα οι «υπάκουοι», οι «συνεργάσιμοι», οι ευνοούμενοι και τα υποχείρια καναλαρχών και εκδοτών, φροντίζουν να χειραγωγούν με κάθε τρόπο και να εγκλωβίζουν τη συνείδηση των εργαζομένων και του λαού στο «όλα βαίνουν καλώς» και στο ότι «δεν πετυχαίνεται τίποτα με τις απεργίες».

Προσπάθησα και σε μεγάλο βαθμό κατάφερα να απαλλαγώ από τα «ελαττώματα» και τα «κουσούρια» που μου κληρονόμησε η 30ετής περιπετειώδης θητεία μου στην τηλεόραση

Έτσι ώστε να καλλιεργούνται ευκολότερα, οι θεωρίες ότι οι αγώνες είναι παρωχημένοι και ξεπερασμένοι, για να διαιωνίζονται η φτώχεια, η ανεργία, το χτύπημα σε κάθε εργασιακό και συνδικαλιστικό δικαίωμα, και βεβαίως η εξουσία των βιομηχάνων, των εφοπλιστών και των τραπεζιτών. Αυτών δηλαδή που είναι και τα μεγάλα αφεντικά των περισσότερων εργαζομένων στα ΜΜΕ.

-Υπάρχουν κομμάτια του χαρακτήρα σας που δεν περιέχει πλέον η σημερινή Σεμίνα Διγενή;

Δούλεψα πολύ -κυρίως τα τελευταία χρόνια- για να βελτιώσω τον εαυτό μου. Προσπάθησα και σε μεγάλο βαθμό κατάφερα να απαλλαγώ από τα «ελαττώματα» και τα «κουσούρια» που μου κληρονόμησε η 30ετής περιπετειώδης θητεία μου στην τηλεόραση. Δεν ήταν εύκολη η αποτοξίνωση, μετά από τέτοιο roller coaster. Ελπίζω όμως, πως σημείωσα κάποια πρόοδο κι έτσι μπόρεσα να βρω τους τρόπους να γίνω πιο χρήσιμη στους γύρω μου.

–Μέσα σ’ αυτή τη διαδρομή σε τόσα πεδία —δημοσιογραφία, λογοτεχνία, τηλεόραση, πολιτική— ποιο θεωρείτε το πιο αυθεντικό σας μέσο έκφρασης;

Όλα. Παντού πρωταγωνιστούσε και  πρωταγωνιστεί η ειλικρίνεια, το πάθος, αλλά και η εντιμότητα. Ποτέ δεν υποδύθηκα κάτι άλλο απ’ αυτό που είμαι, για τις ανάγκες …της αγοράς. Και κυρίως, ποτέ δεν ξεπουλήθηκε η προσωπική ζωή για την προώθηση της επαγγελματικής.

–Ο πολιτικός λόγος σας διαφέρει από τον λογοτεχνικό ή δημοσιογραφικό σας λόγο; Ή νιώθετε πως όλα αποτελούν όψεις της ίδιας ανάγκης να μιλήσετε;

Ας ξεκινήσουμε από το ότι ο πολιτικός λόγος δεν μπορεί να είναι αταξικός, όπως άλλωστε και η γνώση κι η ενημέρωση κι ο σχολιασμός. Ο πολιτικός λόγος που διατυπώνουμε οι βουλευτές του ΚΚΕ είναι ενημερωτικός, διαφωτιστικός και οργανωτικός και πάντα με στόχο το συμφέρον της εργατικής τάξης.

Ο λογοτεχνικός λόγος παίζει σημαντικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται η σκέψη μας και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε, κατανοούμε και ερμηνεύουμε την πραγματικότητα. Δηλαδή το τι διαβάζουμε παίζει καθοριστικό ρόλο στην κριτική μας σκέψη και στην ανάπτυξη της κοινωνικής συνείδησης, ένα ανάχωμα δηλαδή,  στη δυστοπική κατάσταση που κυριαρχεί στις μέρες μας. Όσο για τον δημοσιογραφικό λόγο, θα έλεγα πως οι δημοσιογράφοι οφείλουμε με το κεφάλι ψηλά, να πάρουμε την κατάσταση στα χέρια μας, με μορφές συλλογικής οργάνωσης και αγώνα σε κάθε τόπο δουλειάς.

Το χιούμορ, έχω  πειστεί πως είναι ο πιο σύντομος δρόμος από τον ένα άνθρωπο στον άλλον

Να μετατραπεί ο θυμός και η  αγανάκτηση, που δικαίως υπάρχει στο χώρο μας, σε οργανωμένη δύναμη που θα μάχεται για την πραγματική ενημέρωση του λαού, κόντρα στον σημερινό σκοταδισμό. Υπηρετώντας και τα τρία ταυτόχρονα τα τελευταία χρόνια, ελπίζω να αποτελούν -όπως αναφέρατε πριν- όψεις της ίδιας ανάγκης έκφρασης, αγώνα και προσφοράς.

–Έχετε πολύ χιούμορ, τόλμη και κυρίως νιότη μέσα σας. Πώς καταφέρνετε να συνδυάζετε αυτή την αίσθηση της ελευθερίας και της φρεσκάδας, με τις απαιτήσεις της καθημερινότητας, είτε στο γράψιμο, είτε στην πολιτική;

Ζώντας την εποχή μου. Δεν την παρατηρώ απλώς, είμαι κομμάτι της. Σχετικά με τα προτερήματα που μού αποδίδετε, πρώτον, το χιούμορ, έχω  πειστεί πως είναι ο πιο σύντομος δρόμος από τον ένα άνθρωπο στον άλλον, δεύτερον η τόλμη μου δίδαξε πως πρέπει να κάνω οπωσδήποτε, όσα φοβάμαι να κάνω και τρίτον σε σχέση με τη νεότητα, δε θα σταματήσω ποτέ να πιστεύω πως η νεότητα δεν είναι μια χρονική περίοδος, αλλά μια πνευματική κατάσταση.

Και τα τρία μαζί, (οπωσδήποτε και με τη γνώση), βοηθούν και τη δημοσιογράφο και τη συγγραφέα και την πολιτικό και σίγουρα διευκολύνουν τις εφόδους στον ουρανό και τις βουτιές στο μέλλον.

Η δικαιοσύνη δεν είναι αφηρημένη έννοια γι’ αυτόν· είναι βίωμα. Αρρωσταίνει με το άδικο και συγκινείται από το ανθρώπινο. Παρατηρεί τον κόσμο αθόρυβα, με σεβασμό και επιμονή, ψάχνοντας εκείνες τις λεπτομέρειες που οι περισσότεροι προσπερνούν. Στη σκέψη του κυριαρχεί η σιωπή και η ουσία – όχι οι εντυπώσεις.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ξεδιπλώνεται ένας χαρακτήρας που δεν αποζητά τον θόρυβο της έκθεσης, αλλά την αλήθεια της εμπειρίας.

Συνέντευξη

Χρόνης Διαμαντόπουλος

-Πώς συνδυάζετε την επιστημονική προσέγγιση της οικονομίας με τη δημιουργικότητα που απαιτεί η μουσική και η φωτογραφία;

Δεν νομίζω ότι συνδυάζω κάτι ιδιαίτερο. Τα οικονομικά και η διαχείριση του χαρτοφυλακίου ήταν η δουλειά μου και η μουσική και η φωτογραφία ήταν αγαπημένα μου πράγματα. Δεν χρειάστηκε ποτέ να συνδυάσω τα δύο.

Από το ένα ζούσα κι από το άλλο θεράπευα την ψυχή μου, χωρίς να ήμουν αναγκασμένος να ζω από αυτό. Αλλά είναι μια μεγάλη κουβέντα αυτή όσον αφορά στα θέματα της τέχνης, ιδίως σήμερα.

-Ποιο ρόλο παίζει η Τήνος στη ζωή σας και πώς επηρεάζει την έμπνευση σας ως καλλιτέχνη και συγγραφέα;

Η Τήνος προέκυψε από ένα τυχαίο περιστατικό. Η καταγωγή μου είναι από την ορεινή Αρκαδία κι επαφή έχω με τα βουνά και όχι με τα νησιά ή τη θάλασσα. Τέλος πάντων, μια ιστορία πολύ περίεργη είναι. Κατέληξα να βρεθώ εγώ να μένω σε ένα βουνό, σε ένα νησί. Κι αυτό σημαίνει αρκετές ώρες μοναχικότητας.

Το σαξόφωνο είναι το πλησιέστερο που έχουμε, στα μουσικά όργανα, στην ανθρώπινη φωνή

Και οι πολλές ώρες μοναχικότητας επηρεάζουν, με ένα συγκεκριμένο τρόπο, και τα πράγματα που σκέφτεσαι, που γράφεις, που αναπολείς. Δηλαδή, είναι πολύ διαφορετικό το να είσαι στην μητρόπολη, μέσα στο κέντρο των πραγμάτων και πολύ διαφορετικό να είσαι κάπου αποτραβηγμένος.

-Γιατί σας κέρδισε το σαξόφωνο; Mε τι θα παρομοιάζατε τον ήχο του;

Το σαξόφωνο είναι το πλησιέστερο που έχουμε, στα μουσικά όργανα, στην ανθρώπινη φωνή. Έχει ένα θαυμάσιο πλούσιο ηχόχρωμα, που, αν το δείτε στο φασματοσκόπιο, έχει εκατοντάδες αρμονικές από πάνω από την βασική του νότα και είναι πάρα πολύ κοντά στην ανθρώπινη φωνή, την οποία θεωρώ κι αυτή ένα μουσικό όργανο.

Είναι το τραγούδι μας και η δυνατότητά μας να αρθρώνουμε λέξεις, μουσικές λέξεις, φθόγγους και νότες. Για αυτό, αντίθετα με τα κρουστά όργανα, στα οποία, αν θέλετε, με αυστηρή κατηγοριοποίηση μπορείτε να εντάξετε και το πιάνο και την κιθάρα, καθετί το οποίο, στη βάση, είναι κρουστό, το σαξόφωνο είναι κάτι το οποίο ενώνεται με το στομάχι σου, με το διάφραγμά σου, με το στόμα σου.

Ήταν όλα μια περιπέτεια. Το να τραβήξεις μια φωτογραφία δεν ήταν κάτι απλό

Γίνεσαι ένα με το σαξόφωνο και τα περισσότερα πνευστά, αλλά ειδικά το σαξόφωνο έχει ένα θαυμάσιο πλούσιο ηχόχρωμα, το οποίο υποθέτω ότι αυτό ήταν που με κέρδισε, όταν για πρώτη φορά άκουσα στη ζωή μου αυτό το όργανο. Κάπως έτσι, αποφάσισα να αφήσω το πιάνο και να ασχοληθώ μόνο με το σαξόφωνο.

-Τι σας έκανε να αγαπήσετε τη φωτογραφία και ποια είναι η αγαπημένη σας θεματολογία μέσα από τον φακό σας;

Η φωτογραφία είναι ο τρόπος ίσως για όλους εμάς να ζωγραφίζουμε ή να μεταφέρουμε στο χαρτί αυτά που ζωγραφίζει η Φύση, η Μοίρα ή ο Θεός, δεν θέλω να μπούμε στα θεολογικά θέματα, ό,τι πιστεύει ο καθένας. Είναι συναρπαστικό το να καταγράφεις κάτι που σου αρέσει και μετά να το έχεις στο χαρτί και να το βλέπεις.

Σήμερα, βέβαια, δεν τίθεται θέμα να μεταφέρεις στο χαρτί γιατί είναι όλα ηλεκτρονικά και σε ένα τηλέφωνο μέσα, αλλά τέλος πάντων, το ίδιο πράγμα είναι, απλώς σε άλλη τεχνική εκδοχή. Πάρα πολλά πράγματα και το μηχανικό της μέρος και οι κάμερες και τα φιλμ και η πάλη με όλο αυτό το πράγμα και η αγωνία αν θα βγει σωστή η φωτογραφία -γιατί έπρεπε να περιμένεις μια εμφάνιση-, ήταν πολύ διαφορετικά από σήμερα. Ήταν όλα μια περιπέτεια. Το να τραβήξεις μια φωτογραφία δεν ήταν κάτι απλό.

Τα πάντα με συγκινούν. Το σημαντικό είναι να έχουμε να πούμε μια ιστορία για αυτό που μας συγκινεί

Όσον αφορά στη θεματολογία, αυτή την ερώτηση αναγκάστηκα να την απαντήσω κάποτε σε μία επιμελήτρια ενός μουσείου, που με ρώτησε ποιο θα ήταν το θέμα μου. Της είπα, λοιπόν, ότι δεν έχω κάποιο συγκεκριμένο θέμα και ότι ό,τι με συγκινεί είναι το  θέμα μου. Μου λέει «δεν έχετε κάτι που..».

Της λέω «τι θέλετε ορίζοντες, ακτές, αλογάκια, τα πάντα είναι το θέμα μου, από τον μικρόκοσμο μέχρι τον μακρόκοσμο, από ένα μακρινό ορίζοντα μέχρι ένα μυρμηγκάκι μέσα στον ανθό μιας κολοκύθας, αυτό είναι το θέμα μου. Ναι, λέει, «αλλά πρέπει να έχουμε ενιαία θεματολογία». Λέω «εσείς πρέπει να έχετε ενιαία θεματολογία, εγώ δεν πρέπει».

-Τόσο απλό. Η φωτογραφία, κύριε Μαθιόπουλε, είναι θέμα έμπνευσης, είναι ψυχοσύνθεση της στιγμής;

Όχι και ίσως είναι λίγο υπερτονισμένο το θέμα της έμπνευσης. Είναι ό,τι σε συγκινεί.

Δηλαδή, σήμερα το πρωί, με συγκίνησε ένα σκαθάρι το οποίο ήταν επίμονα πάνω στο δάχτυλό μου, το πρωί που έπινα καφέ έξω στο χωράφι μέχρι τον πρωινό ορίζοντα στις 5:30, που εκείνη την ώρα πρέπει να ποτίσεις, τώρα το καλοκαίρι, για να μην πάει χαμένο το νεράκι.

Ήταν ένας πίνακας, τι να πω! Ρόθκο έβλεπες μπροστά σου, ήταν απίστευτο. Τα πάντα με συγκινούν. Το σημαντικό είναι να έχουμε να πούμε μια ιστορία για αυτό που μας συγκινεί.

-Ποια είναι τα βασικά μηνύματα που θέλετε να περάσετε μέσα από τα βιβλία σας;

Δεν θέλω να περάσω κανένα μήνυμα. Θέλω να καταγράψω πράγματα τα οποία με θύμωσαν, με συγκίνησαν. Όλη μου τη ζωή, τελικά. Δύο πράγματα μού ήταν σημαντικά, η δικαιοσύνη, το να είναι δίκαια τα πράγματα και η ευγένεια. Κι αν ήταν κάτι άδικο ήθελα απλώς αν μπορώ να το γράψω, να το φωνάξω, να το πω. Δεν περνάω κανένα μήνυμα, -μηνύματα περνάνε άνθρωποι -φοβάμαι πολύ πιο σοβαροί από μένα- (γέλια). Ήθελα να γράψω πράγματα, τα οποία ήταν μια ανάγκη.

Όταν ένας άνθρωπος σκέπτεται –και όχι συγκεκριμένο έργο ή κάποιο άμεσο βάσανο ή έγνοια όπως έχουμε όλοι-, αν όμως σκέπτεται, αναπολεί, νοσταλγεί, κοιτάει τον απέραντο ουρανό, το ταβάνι και όλα αυτά δεν ακούγονται τόσο ποιητικά ή μεγαλειώδη.

Αυτή η αντίληψη ότι «πρέπει να μπω στον κύκλο του τάδε συλλέκτη, γόνου της τάδε οικογενείας», είναι χάλια για μένα

Αλλά ένας ταπεινός ουρανός είναι κι όταν ξαπλώνει το βράδυ στο δωμάτιο και κοιτά το ταβάνι και αφήνει το μυαλό του να τρέχει και τους συνειρμούς να έρχονται. Τότε, αυτές οι σκέψεις, αυτά τα κείμενα δεν είναι μυθιστόρημα, δεν είναι διήγημα, δεν έχουν μήνυμα, δεν θέλεις να πεις τίποτα σε κανέναν, ούτε συγκεκριμένο, ούτε πρόγραμμα, ούτε επίλογο, ούτε εισαγωγή, ούτε  επίμετρο. Θέλω να πω ότι δεν προσπαθώ να στείλω κάποιο μήνυμα.

Απλώς προσπαθώ να μιλήσω για πράγματα, τα οποία θεωρώ πάρα πολύ άδικα γιατί δεν τα βλέπω να λέγονται με έναν συγκεκριμένο τρόπο, που θα μπορούσε να είναι προσιτός και κατανοητός στον κόσμο.

-Οι καλλιτεχνικές σας ασχολίες, είπατε, δεν είχαν εμπλοκή με το βιοποριστικό κομμάτι. Ήθελε, παρόλα αυτά, προσπάθεια για να διατηρηθεί μια ισορροπία;

Είναι πάρα πολύ απλό. Δεν χρειάζεται να διατηρήσω καμιά ισορροπία. Πρέπει να πάρεις μια απόφαση, στην αρχή, για το αν θα ζήσεις από αυτό που αγαπάς. Αυτό που αγαπάς επαρκεί για να ζήσεις την οικογένειά σου ή όχι; Σε μένα, η απάντηση ήταν αρνητική. Βρέθηκα με δύο παιδιά, πάρα πολύ νωρίς κι ενώ λάτρευα την μουσική και μάλιστα ένα ιδιαίτερο είδος μουσικής αυτοσχεδιαζόμενης, κατάλαβα ότι δεν πρόκειται ποτέ στην Ελλάδα να μπορέσω να θρέψω την οικογένειά μου. Αυτό ήταν το τέλος.

Από κει και πέρα, έπρεπε να κάνω κάτι για να ζήσει η οικογένειά μου, το οποίο να είχε συνάφεια ή σχέση με αυτά που ήξερα ή που νόμιζα ότι θα μπορούσα να κάνω. Και αυτό ήταν ένας συγκεκριμένος κλάδος των οικονομικών, που είναι η διαχείριση χαρτοφυλακίου. Και το βράδυ, αν είχα ώρα ή κουράγιο, να κάνω αυτό που αγαπούσα. Και από αυτή την διαδρομή, κατέληξα σε μια λίγο ιδιόρρυθμη θέση, αλλά δεν πειράζει αυτή είναι η θέση μου: Η τέχνη πρέπει να είναι ανώφελη. Για την τέχνη, πρέπει να κάνεις πράγματα για να ευχαριστήσεις τον τεχνοκριτικό, να μπεις σε κύκλο και να πουλήσεις τον εαυτό σου με ένα συγκεκριμένο τρόπο.

Κάποια στιγμή, κατάλαβα ότι η δουλειά μου είναι ένα απέραντο λησταρχείο

Λυπάμαι πιο πολύ τα νέα παιδιά που πρέπει να κάνουν αυτή την δουλειά, ιδίως σε μια εποχή, που πλέον οι απόφοιτοι των σχολών Καλών Τεχνών είναι λεγεώνες, κάθε χρόνο. Πώς θα ζήσουν αυτοί οι άνθρωποι; Αυτή η αντίληψη ότι «πρέπει να μπω στον κύκλο του τάδε συλλέκτη, γόνου της τάδε οικογενείας», είναι χάλια για μένα, αλλά καθένας, όπως νομίζει. Δεν είχα κανένα πρόβλημα, λοιπόν, να συμβιβάσω τέχνη και οικονομικά, γιατί είχα πάρει τις αποφάσεις μου, ότι είναι δύο τελείως ξεχωριστά πράγματα. Με το ένα έπρεπε να φέρνω σπίτι το φαγητό των παιδιών μου και με το άλλο έπρεπε να κάνω κάτι για να θεραπεύεται η ψυχούλα μου το βράδυ. Γιατί τα νεύρα μου είχαν γίνει καλώδια από την δουλειά.

-Δίνετε συμβουλές σε νέους ανθρώπους; Κάποιος μπορεί να θέλει να ορίσει μια διαδρομή πολυδιάστατη, που να περιέχει με κάποιον τρόπο και μια άτυπη καριέρα σε κάτι που θεραπεύει, όπως η τέχνη.

Εγώ δεν έκανα καμία καριέρα σε τίποτα. Είχα τη δουλειά μου και είχα και τα θέματα που μου αρέσανε, που θεράπευαν την ψυχή μου. Τη μουσική, τη φωτογραφία, το γράψιμο.

Δεν έχω κάνει ποτέ μου καριέρα σε κάτι, με αυτή την έννοια. Κάποτε, ήμουν ένας καλούτσικος διαχειριστής. Κάποια στιγμή, κατάλαβα ότι η δουλειά μου είναι ένα απέραντο λησταρχείο. Και σε ότι αφορά στα καλλιτεχνικά εκεί είναι που δεν έκανα καριέρα ποτέ, γιατί δεν θεώρησα ότι ένας άνθρωπος που λέει αυτά που μόλις είπα είναι δυνατόν να κάνει καριέρα.

Και όταν κάποτε με ρωτήσανε γιατί πουλάω μια φωτογραφία σε μια γκαλερί 40 ευρώ, είπα απλώς γιατί ντρέπομαι να την πουλήσω παραπάνω. Μου λένε τότε «πρέπει να την πουλάτε 300 ευρώ». Όχι, λέω, «300 ευρώ, δεν υπάρχει αυτή τιμή».

Αν την κάνετε Λούτσα την Τήνο, η Λούτσα είναι πιο κοντά σε μένα, οπότε δεν έχω κανένα λόγο να πληρώνω 500 ευρώ το εισιτήριο για να έρθω σε σας

Υπάρχει τιμή ή 30 ευρώ ώστε να μπορεί να την πάρει ένα παιδί, φοιτητής που δεν έχει τα μέσα, είτε 3.000.000 για να μπορεί να την πάρει κάποιος καραγκιόζης στο μουσείο μοντέρνας τέχνης του τάδε μεγιστάνα. 300 ευρώ, όχι, οπότε με κοιτούσαν, μετά τρεις μέρες, για να καταλάβουν τι είχα πει. Από ένα σημείο και πέρα, βλέποντας ιδίως πού πωλούνται πράγματα για την τέχνη σήμερα, συγγνώμη, αλλά είναι ντροπή αυτά τα πράγματα. Δεν μπορείτε να έρχεστε και να λέτε «αγόρασα εκείνον τον πίνακα 50.000.000 ευρώ».

Με 50.000.000 ευρώ χτίζατε 500 νοσοκομεία σε μια φτωχή ήπειρο. Αλλά πήρατε την μπανάνα του τάδε 5.000.000 ευρώ, όπως θυμάστε προ μηνών. Αυτά είναι ντροπής πράγματα και συμπαρασύρουν δυστυχώς πάρα πολύ κόσμο να μπει σε αυτό τον χορό. Και να’ ναι καλά βέβαια κάτι ολιγάρχες, πλουτοκράτες, που έχουν κερδίσει μερικά δισεκατομμύρια και περνάνε και την ώρα τους κάνοντας μουσεία για τις ανιψιές τους.

-Σε μια περίοδο όπου οι επιπτώσεις του πολέμου διεθνώς διαταράσσουν οικονομίες και κοινωνίες, ενώ παράλληλα ο υπερτουρισμός αλλοιώνει τα τοπικά πολιτισμικά και οικολογικά ισοζύγια, πώς εκτιμάτε ότι μπορούν οι τοπικές κοινωνίες, όπως αυτή της Τήνου, να διαχειριστούν αυτές τις πιέσεις; Ποιος ρόλος ανήκει στους οικονομολόγους, τους καλλιτέχνες και τους συγγραφείς στην ευαισθητοποίηση και τη διαμόρφωση πολιτικών που προάγουν την αειφορία και την κοινωνική συνοχή σε αυτή τη νέα πραγματικότητα;

Αυτή η νέα πραγματικότητα, είναι μια μάχη που δεν κερδίζεται. Ας πούμε τα πράγματα από την αρχή, όπως είναι. Το μόνο πράγμα το οποίο μπορεί να φέρει σε κάποιο ίσως ανεκτό και ανθρώπινο ισοζύγιο τα πράγματα είναι αυτό που πάντα πίστευα: η κεντρική νομοθετική πρωτοβουλία, αν αυτή μπορεί να υπάρξει. Από κει και πέρα, επιμέρους ευαισθητοποίηση επειδή εγώ πήρα την φίλη μου και ήρθα στην Τήνο και αγαπήσαμε τα μονοπάτια, θα μου κρατήσει περίπου τρία με τέσσερα χρόνια. Μετά θα κόψω και την κοτσίδα και θα μου περάσει και θα μείνουν τα μονοπάτια να καταστρέφονται.

Τα λέω έτσι ωμά γιατί έχω μηδενική, μηδενική ελπίδα ότι πρωτοβουλίες καλλιτεχνών, ποιητών, ευαίσθητων ανθρώπων, αναίσθητων ανθρώπων θα κάνουν τίποτα σε οτιδήποτε. Και στο τέλος της ημέρας, για να πω και κάτι που επίσης το έχω ζήσει εδώ, με διάφορες ομάδες, οι οποίες λένε είμαι φίλος της Πάρου, φίλος της Μυκόνου, της Ανάφης, της άγονης γραμμής, της μη άγονης γραμμής. Τα πράγματα δεν πάνε έτσι. Εδώ υπάρχουν άνθρωποι που ζούνε είτε από τη γη ή λιγότερο πλέον και περισσότερο από τον τουρισμό, που στα μάτια πολλών ανθρώπων είναι χυδαίος. Νομίζω τον πρώτο λόγο τον έχουν οι άνθρωποι που ζουν εδώ πέρα και που είναι η ζωή τους.

Δεν θα μπω στην παγίδα αυτή, αν ήταν έγκλημα ή δεν ήταν έγκλημα (Τέμπη). Ήταν κάτι το οποίο όταν συμβεί στη βάρδια σας, κύριοι, πρώτον πρέπει να εξαφανιστείτε από το πρόσωπο της γης

Εφόσον δεν υπάρχει μια κεντρική νομοθετική πρωτοβουλία να πει ότι δεν θα βάλεις ντισκοτέκ πάνω στο νερό, ας βάλουν ντισκοτέκ πάνω στο νερό. Και όπως λέω αν την κάνετε Λούτσα την Τήνο, η Λούτσα είναι πιο κοντά σε μένα, οπότε δεν έχω κανένα λόγο να πληρώνω 500 ευρώ το εισιτήριο για να έρθω σε σας. Αλλά επιμένω σε αυτό, ότι πρέπει να λειτουργεί η κεντρική κυβέρνηση, όποια είναι αυτή. Αν δεν λειτουργεί εκείνη όλα τα άλλα είναι μια κοροϊδία. Πριν από μήνες, διαβάσαμε ότι το Συμβούλιο Επικρατείας έβγαλε  τρανταχτές αποφάσεις για την Πάρο, την Αντίπαρο, τη Μύκονο, μπλόκαρε πράγματα, έβαλε την έννοια της φέρουσας ικανότητας κ.λπ.  Βλέπεις τι έγινε, τα ίδια πράγματα δηλαδή κοροϊδευόμαστε, παίζουμε μια παντομίμα όπως τότε που παίζαμε πάλι παντομίμα, τον καιρό του κόβιντ.

Επίσης, τις πρωτοβουλίες που παίρνουν στην Ισπανία, ορισμένοι πολίτες, που κατεβαίνουν κάτω και διώχνουν τουρίστες, δεν τις καταλαβαίνω. Μέχρι προχθές ήταν καλοί οι τουρίστες που αφήναν τα λεφτά τους; Και όλοι λαδώσανε τα εντεράκια τους και τώρα είναι κακοί οι τουρίστες οπότε να τους διώξουμε. Γιατί να τους διώξουμε; Όλα αυτά λίγο με αρρωσταίνουμε. Οπότε πρέπει να κουνήσουμε τα κεφάλια μας και να τα κάνουμε όλα αυτά για εκτόνωση προσωπική μας. Ας το κάνουμε, ναι, αλλά να έχουμε συνειδητοποιήσει γιατί το κάνουμε. Αυτή τη στιγμή, θυμάμαι τους συμφοιτητές μου. Όλοι, από την άκρα αριστερά μέχρι την άκρα δεξιά, τους θυμάμαι έναν –έναν. Πού ήταν και πού κατέληξαν και λόγω ηλικίας οι μισοί από αυτούς ήταν και υπουργοί και τέτοια. Αστεία πράγματα.

-Στο βιβλίο σας «Το Πρωί» αναδεικνύετε ιδιαίτερα θέματα και συναισθήματα — ποια ήταν η κύρια έμπνευση πίσω από αυτό το έργο και τι μήνυμα θα θέλατε να μεταφέρει στους αναγνώστες σας; Πώς συνδέεται το «Πρωί» με τις προσωπικές σας εμπειρίες και τον τρόπο που βλέπετε τον κόσμο;

Το «Πρωί» ξεκίνησε πάλι με τον ίδιο τρόπο που λέω και για την φωτογραφία. Πράγματα που είπα γιατί να μην τα κάνω. Πράγματα που σκεφτόμουν, που με συγκινούσαν, χωρίς συγκεκριμένη θεματολογία. Η θεματολογία τους είναι αυτή ακριβώς. Πράγματα που σκεφτόμαστε όλοι μας κάθε μέρα.

Άρχισε ως ένας ύμνος για την ζωή, μια μέρα που παρακολουθούσα μια αράχνη να τρέφει τα μωρά με το σώμα της και ήταν πολύ συγκινητικό αυτό το πράγμα. Η μητροφαγία είναι σπανιότατη στα είδη -λίγο προτού φύγουν τα μικρά της, τα προσκαλεί να τη φάνε για να πάρουν δυνάμεις, να μπορούν να βγουν έξω στον κόσμο. Ξεκίνησε από εκεί, πήγε από εδώ, πήγε στα διάφορα άδικα του κόσμου, από το Νταβός και τους τετρακόσιους κυρίους που αναρωτιούνται τι γίνεται η κατάσταση στον κόσμο και 4 δισεκατομμύρια πεινάνε, λόγω των τετρακοσίων κυρίων. Το βιβλίο τελείωσε με μία μικρή αναφορά στα Τέμπη, γιατί την ώρα που τελείωνε το βιβλίο ήταν οι διαδηλώσεις του Φεβρουαρίου.

Αυτό είναι ένα θέμα, το οποίο πονάει πάρα πολύ. Η κόρη μου θα μπορούσε να είναι στο τρένο, και δεν το λέω προσωπικά και εγωιστικά, απλώς πονάει η καρδιά σου για αυτό που έγινε. Γιατί ήξερα τα παιδιά και με πιάνει απέραντη αηδία. Δεν έχω άλλη λέξη για τον πολιτικό χειρισμό του θέματος αυτού. Δεν θα μπω στην παγίδα αυτή, αν ήταν έγκλημα ή δεν ήταν έγκλημα. Ήταν κάτι το οποίο όταν συμβεί στη βάρδια σας, κύριοι, πρώτον πρέπει να εξαφανιστείτε από το πρόσωπο της γης, όπως εγώ θα έκανα. Δηλαδή αν είχε συμβεί στην βάρδιά μου δεν θα με είχε ξαναδεί ούτε ο περιπτεράς μου για να πάρω τσιγάρα. Τέτοια θα ήταν η ντροπή μου.

Δεν μπορώ την αδικία, τρελαίνομαι. Δεν ανέχομαι να λέγεται το άσπρο μαύρο

Πρώτον, λοιπόν, πρέπει να εξαφανιστείτε από το πρόσωπο της γης και δεύτερον να μη μιλάτε. Δεν μπορείτε να αμολάτε τα σκυλιά σας να λένε «υποκλίνομαι στον πόνο των γονιών, αλλά βέβαια αν ήταν έγκλημα, στο έγκλημα υπάρχει πολύ μεγαλύτερη αποζημίωση». Πιο χυδαία δήλωση από αυτή δεν έχει γίνει στην ιστορία του ανθρώπινου γένους. Αυτό κάπου εκεί μου σάλεψαν τα μυαλά με την έννοια ότι δεν άντεχα να ακούω τέτοια πράγματα. Σοβαρολογείς; Υποκλίνεσαι στον πόνο των γονιών και με την ίδια αναπνοή μετά λες ένα σωρό χυδαιότητες. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη ντροπή από αυτή που έγινε. Ένα σαθρό, γελοίο, διάτρητο πολιτικό σύστημα δεν είχε την αξιοπρέπεια, την τσίπα να σιωπήσει, όταν 57 άνθρωποι σκοτώθηκαν,  κάηκαν ζωντανοί, επειδή ο “Μήτσος”, ο σταθμάρχης και ο “Ντίνος” δεν ήταν εκεί. Και προς Θεού δεν είναι ευθύνη του “Μήτσου”. Να μην πιάσουμε τους ανθρώπους που είναι απόρροια των παραλείψεών μας και εκεί ψάχνουμε τους ενόχους. Αυτά είναι γελοιότητες. Αλλά στο τέλος της ημέρας, λέω ότι ο καθ’  ύλην αρμόδιος υπουργός αντί να μην ξαναπάει στο περίπτερο, όπως δεν θα πήγαινα εγώ και θα είχα πηδήξει σε μια τρύπα μέσα, κατέβηκε στις επόμενες εκλογές, τον κατέβασε το κόμμα του δηλαδή, και βγήκε θριαμβευτικά. Οπότε όλα αυτά που λέω είναι για πέταμα.

Εκείνο που με αρρωσταίνει είναι το άδικο. Δεν μπορώ το άδικο. Ή όπως είπα πριν, δεν μπορώ να βλέπω τετρακόσιους καραγκιόζηδες, οι οποίοι, αυτή τη στιγμή, κι ενώ πεθαίνει κόσμος εξαιτίας τους, πηγαίνουν στο Νταβός και χύνουν μαύρο δάκρυ, επειδή πεινάει ο κόσμος εξαιτίας τους. Δεν μπορώ την αδικία, τρελαίνομαι. Δεν ανέχομαι να λέγεται το άσπρο μαύρο.

-Κύριε Μαθιόπουλε, απόλαυσα τη συζήτηση. Κι ας ευχηθούμε αυτό: ότι κάποια στιγμή, το άνισο, το άδικο, το ανήθικο θα έχουν απέναντί τους εκατοντάδες μαχητές.

Αμήν. Σας ευχαριστώ κι εγώ.

«Οι δωσίλογοι», ήταν εξάλλου ένα θέμα ταμπού για την Ελλάδα. Γιατί ήταν εκείνοι που φρόντισαν μετά την κατοχή – τα Δεκεμβριανά, όπως γράφει ο Χαραλαμπίδης – να ταυτιστούν με την εξουσία και να αποκομίσουν προστασία και κυρίως αμνηστία, αφού δεν λογοδότησαν  ποτέ για τις πράξεις τους. 

Σ’ ότι αφορά τα οφέλη της συνεργασίας με τους Ναζί ήταν πολλά και διαφορετικά για τους δωσίλογους. Και η συνεργασία είχε «θεσμικά θεμέλια τα εντοπίζουμε στην συνεργασία των τριών κατοχικών Ελληνικών κυβερνήσεων με τους Γερμανούς». Όπως μας λέει ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης το συλλογικό τραύμα του διχασμού «έχει ρίζες στην περίοδο της κατοχής». Και όπως εξηγεί «η συνεργασία προκάλεσε ένα τεράστιο συλλογικό τραύμα στην ελληνική κοινωνία, ένα τραύμα το οποίο επειδή δεν αποδόθηκε δικαιοσύνη μεταπολεμικά έχει διατηρηθεί ανοιχτό. Δηλαδή, η μη απονομή δικαιοσύνης λειτούργησε ως ένα συντηρητικό, στο χρόνο».

Ίσως γι’ αυτό το λόγο κάποιοι απόγονοι δωσίλογων επικοινώνησαν με τον Μ. Χαραλαμπίδη: «Για να με ευχαριστήσουν γιατί μάθανε για την δράση των προγόνων τους, πράγματα που δεν συζητιόντουσαν ούτε καν σε οικογενειακό επίπεδο», όπως λέει και στη συνέντευξη που ακολουθεί.

Συνέντευξη

Χρόνης Διαμαντόπουλος

–Αναζητώντας στο λεξικό τον όρο «δωσίλογος», βρήκα ότι σημαίνει «ο συνεργάτης του εχθρού που κατέχει τη χώρα του, ιδίως ο συνεργάτης των γερμανικών δυνάμεων κατοχής κατά τον δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο».  Σε ποιο επίπεδο συνεργάστηκαν οι Έλληνες δωσίλογοι με τους κατακτητές; Το κίνητρό τους ήταν κυρίως οικονομικό ή πολιτικό;

Όπως σε όλη την κατεχόμενη, από τις δυνάμεις του Άξονα, Ευρώπη, έτσι και στην Ελλάδα, η συνεργασία με τον κατακτητή εκδηλώθηκε σε όλα τα επίπεδα. Τα τρία κύρια είναι αυτά που εξετάζω και στο βιβλίο: πολιτική – διοικητική, οικονομική και ένοπλη συνεργασία. Υπήρχε και πολιτικό και οικονομικό κίνητρο. Το οικονομικό αφορούσε τα υλικά οφέλη που είχαν όσοι συνεργάζονταν με τον κατακτητή. Οι κατακτητές είχαν επιβάλει ένα καθεστώς ανομίας, το οποίο εξασφάλιζε την ατιμωρησία για όσους συνεργάζονταν μαζί τους. Οι Έλληνες συνεργάτες τους πρωτοστατούσαν στα δίκτυα εκβιασμών (αποσπούσαν χρήματα και αντικείμενα αξίας από Εβραίους ή μέλη του ΕΑΜ για να μην τους καταδώσουν), κλοπών και λεηλασιών οικιών και καταστημάτων και βέβαια στα δίκτυα της μαύρης αγοράς.

Το πολιτικό κίνητρο είχε να κάνει με την προσπάθεια των Ελλήνων αντικομμουνιστών, να αποτρέψουν την επικράτηση του ΕΑΜ μετά την αποχώρηση των στρατευμάτων κατοχής από την χώρα και μέχρι την άφιξη των βρετανικών στρατιωτικών δυνάμεων.

–Γνωρίζουμε – το περιγράφετε και εσείς στο βιβλίο σας – ότι μεγάλο μέρος της ελληνικής παραγωγής δεσμεύτηκε από γερμανικές εταιρείες για τη στήριξη της βιομηχανίας των κατακτητών. Οι δωσίλογοι τι ρόλο είχαν σε αυτό;

Για να καταλάβουμε κυρίως την οικονομική συνεργασία, αλλά και όχι μόνο, θα πρέπει να γυρίσουμε λίγο πίσω να δούμε τι γίνεται την περίοδο του μεσοπολέμου.

Την περίοδο του μεσοπολέμου έχουμε μια γερμανική οικονομική εισβολή σε όλα τα Βαλκάνια, η οποία ξεκινάει από την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία το 1933.

Από εκείνη το χρονικό σημείο και μετά, η Ελληνική οικονομία συνδέθηκε στενά με την Γερμανική.

Ένα σημαντικό μέρος της ελληνικής επιχειρηματικής τάξης, που είχε συνδεθεί με τις γερμανικές εταιρείες προπολεμικά, ήταν αυτοί που άνοιξαν την πόρτα της συνεργασίας στα χρόνια της Κατοχής. Κάνοντας την αρχή “παρέσυραν” και άλλους συναδέλφους τους στα δίκτυα της συνεργασίας.

Η συνεργασία (με τους Γερμανούς) είχε θεσμικά θεμέλια, τα οποία εντοπίζονται στην πολιτική και διοικητική συνεργασία των τριών κατοχικών Ελληνικών κυβερνήσεων 

Ένας άλλος τρόπος οικονομικής συνεργασίας εκδηλώθηκε μέσα από την ίδρυση μεγάλου αριθμού ελληνικών εταιρειών στα χρόνια της Κατοχής, οι οποίες εργάστηκαν αποκλειστικά και μόνο για να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες των γερμανικών και ιταλικών αρχών κατοχής.

Ένας άλλος τρόπος συνεργασίας εκδηλώθηκε μέσω των επιτάξεων παραγωγικών μονάδων. Υπήρξαν περιπτώσεις που οι επιτάξεις επιβλήθηκαν στους Έλληνες επιχειρηματίες από τους κατακτητές. Υπήρξαν όμως και πολλές περιπτώσεις που οι Έλληνες επιχειρηματίες επιδίωξαν να επιταχθεί το εργοστάσιο, το ναυπηγείο ή το μηχανουργείο τους. Και αυτό διότι η επίταξη, η παραγωγή για λογαριασμό των κατακτητών, εξασφάλιζε τη βιωσιμότητα της επιχείρησης.

Οικονομική συνεργασία ήταν και η επίμονη προσπάθεια για την εκμετάλλευση του ελληνικού εργατικού δυναμικού, στην οποία βέβαια συμμετείχε ο ελληνικός κρατικός μηχανισμός (υπουργεία, τοπική αυτοδιοίκηση), τα ελεγχόμενα, από την ελληνική δωσιλογική κυβέρνηση, εργατικά σωματεία, Έλληνες εργολάβοι και άλλοι.

Μέσα από αυτούς και αρκετούς άλλους τρόπους, που περιγράφονται αναλυτικά στο βιβλίο, εκδηλώθηκε το φαινόμενο της οικονομικής συνεργασίας. Η συνεργασία αυτή συνέβαλε στην αλλαγή του προσανατολισμού της παραγωγικής διαδικασίας. Από την παραγωγή της ειρηνικής περιόδου περάσαμε στην πολεμική παραγωγή. Πολλές παραγωγικές μονάδες άρχισαν να παράγουν αποκλειστικά και μόνο για τους κατακτητές με αποτέλεσμα η παραγωγή να μην επαρκεί για τους Έλληνες πολίτες.

-Οι δωσίλογοι, ήταν συνεργάτες των Γερμανών που φορούσαν κουκούλες, ήταν πράκτορες με αμοιβή ή μήπως τελικά ήταν το ίδιο το κράτος;

Είναι όλα αυτά που λέτε. Δηλαδή, αυτό που βλέπουμε μελετώντας το θέμα της συνεργασίας είναι ότι δεν αφορά μεμονωμένες περιπτώσεις κακών Ελλήνων που παραστράτησαν και συνεργάστηκαν. Όχι.

Η συνεργασία είχε θεσμικά θεμέλια, τα οποία εντοπίζονται στην πολιτική και διοικητική συνεργασία των τριών κατοχικών Ελληνικών κυβερνήσεων. 

Αν θέλουμε να εξετάσουμε το θέμα της απονομής της δικαιοσύνης μετά το τέλος της Κατοχής, το κρίσιμο γεγονός δεν είναι ο εμφύλιος πόλεμος, αλλά τα Δεκεμβριανά

Κυβερνήσεις οι οποίες είχαν ένα πλούσιο νομοθετικό έργο προς εξυπηρέτηση των Γερμανών, κυβερνήσεις οι οποίες στηρίξαν με κάθε δύναμη τις γερμανικές πολιτικές που επιβλήθηκαν στην κατεχόμενη χώρα.

Οπότε είναι πολύ διαφορετική η πραγματική εικόνα της συνεργασίας και συνεπώς και της Κατοχής, από  αυτή που έχουμε εμείς, είτε μέσα από τον κινηματογράφο, είτε μέσα από τη λογοτεχνία, είτε μέσα από το διαδίκτυο.

 -Μετά τη λήξη του πολέμου και την ήττα των Γερμανών ναζί είχαμε τα Δεκεμβριανά, έναν εμφύλιο και την ανασυγκρότηση του κράτους των εθνικοφρόνων. Οι δωσίλογοι πως διασώθηκαν αν και ήταν γνωστός ο ρόλος τους;

Έχει να κάνει ακριβώς με το ζήτημα των Δεκεμβριανών όπως λέτε πολύ σωστά. Αν θέλουμε να εξετάσουμε το θέμα της απονομής της δικαιοσύνης μετά το τέλος της Κατοχής, το κρίσιμο γεγονός δεν είναι ο εμφύλιος πόλεμος, αλλά τα Δεκεμβριανά. Στο στρατόπεδο των νικητών των Δεκεμβριανών βρέθηκαν αρκετοί άνθρωποι που βαρύνονταν με κατηγορίες συνεργασίας στα χρόνια της Κατοχής.

Τα Δεκεμβριανά ήταν μια ευκαιρία για αυτούς, κυρίως για όσους συμμετείχαν στο ένοπλο σκέλος της συνεργασίας (άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας, της Ελληνικής Βασιλικής Χωροφυλακής, του Μηχανοκίνητου Τμήματος της Αστυνομίας Πόλεων, των τοπικών Ομάδων Ασφαλείας, αλλά και «αντιστασιακών» οργανώσεων όπως η αντικομμουνιστική οργάνωση Χ ή ο «προδοτικός» ΕΔΕΣ Αθηνών και Πειραιά) να ενσωματωθούν στις Ελληνικές κυβερνητικές δυνάμεις και να πολεμήσουν κατά των κομμουνιστών.

Με αυτόν τον τρόπο έσβησαν το δωσιλογικό τους παρελθόν, προσφέροντας υπηρεσίες στο νέο Ελληνικό κράτος των εθνικοφρόνων που ξεκίνησε να συγκροτείται μετά τα Δεκεμβριανά.

Αυτό που δίχασε την ελληνική κοινωνία ήταν η συνεργασία με τον κατακτητή και όχι η βία που άσκησε το αντιστασιακό κίνημα

Αυτό, επετεύχθη κυρίως μέσα από το ρόλο που έπαιξε η ελληνική δικαστική εξουσία. Βρισκόμενη σε μια διατεταγμένη υπηρεσία, ουσιαστικά εξαφάνισε το έγκλημα της συνεργασίας, απαλλάσσοντας ή αθωώνοντας μαζικά όσους κατηγορήθηκαν ως συνεργάτες των κατακτητών. Στα δύο μεγαλύτερα Ειδικά Δικαστήρια (Δωσιλόγων) της χώρας που μελέτησαν, αυτά της Αθήνας και του Πειραιά, καταδικάστηκε με μικρές ποινές, κάτι λιγότερο από το 2% των λίγων που μηνύθηκαν. Λέω λίγων, γιατί οι μηνύσεις γίνονταν αμέσως μετά τη λήξη των Δεκεμβριανών, κάτω από το καθεστώς πλήρους τρομοκρατίας, που επικρατούσε σε Αθήνα και Πειραιά για όσες ή όσους ανήκαν ή υποστήριζαν το ΕΑΜ. Για αυτό το λόγο στη διεθνή βιβλιογραφία είμαστε το μοναδικό και ακραίο παράδειγμα πλήρους ατιμωρησίας των συνεργατών, σε αντίθεση με την υπόλοιπη Ευρώπη.

-Ο διχασμός της ελληνικής κοινωνίας την εποχή του πολέμου και όσα ακολούθησαν κατά καιρούς, με ποιο πρόσφατο γεγονός τα μνημόνια, έχει προκαλέσει ένα συλλογικό τραύμα;  Πιστεύετε ότι ο διχασμός αυτός μπορεί να έχει ρίζες στην εποχή των δωσίλογων;

Η συνεργασία με τον κατακτητή προκάλεσε ένα τεράστιο συλλογικό τραύμα στην ελληνική κοινωνία, ένα τραύμα το οποίο επειδή δεν αποδόθηκε δικαιοσύνη μεταπολεμικά έχει διατηρηθεί ανοιχτό. Δηλαδή, η μη απονομή δικαιοσύνης λειτούργησε ως ένα συντηρητικό στο χρόνο. Αυτό που δίχασε την ελληνική κοινωνία ήταν η συνεργασία με τον κατακτητή και όχι η βία που άσκησε το αντιστασιακό κίνημα, γιατί πολύ απλά η συνεργασία προηγείται χρονικά του αντιστασιακού κινήματος.

Αυτό το τονίζω διότι υπάρχει η άποψη ότι η  βία του αντιστασιακού κινήματος και συγκεκριμένα του ΕΑΜ, ανάγκασε κάποιους να συνεργαστούν με τον κατακτητή. Αυτό είναι περισσότερο μια πολιτική παρά μια επιστημονική θέση.

Είναι ενδιαφέρον να δούμε πως προέκυψαν αυτές οι επιχειρήσεις και μιλάμε για μεγάλες επιχειρήσεις, που μπορούν να υπάρχουν μέχρι τις μέρες μας

Η ελληνική κοινωνία είχε υποστεί ένα πρωτόγνωρο, σε μέγεθος και ένταση, κύμα βίας, πολύ πριν εμφανιστεί, η βία του αντιστασιακού κινήματος. Αρκεί να σκεφτούμε μόνο τη βία του κατοχικού λιμού, της πείνας, τον χειμώνα του 1941-1942, που οδήγησε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους στον θάνατο.

Η συνεργασία προκάλεσε ένα τεράστιο συλλογικό τραύμα που αφορούσε εκατοντάδες χιλιάδες ελληνικές οικογένειες, ένα τραύμα το οποίο παρέμεινε ανοικτό ακριβώς επειδή δεν αποδόθηκε δικαιοσύνη.

-Δημιούργησαν οικονομικές αυτοκρατορίες, οι δωσίλογοι; Έχουν αφήσει ισχυρά ίχνη στη σημερινή Ελλάδα;

Η εικόνα μου είναι πως ναι, τώρα για αυτοκρατορίες δεν ξέρω, αλλά ότι έχουν μια παρουσία στην μεταπολεμική περίοδο πιστεύω πως ναι. Γι’ αυτό όμως το ζήτημα θα πρέπει να περιμένουμε μία επικεντρωμένη έρευνα για να δούμε τη μεταπολεμική εξέλιξη όσων συνεργάστηκαν οικονομικά με τους κατακτητές.

Ποιοι από αυτούς παρέμειναν στον επιχειρηματικό κόσμο μετά την λήξη της Κατοχής; Συνέχισαν να έχουν επιχειρηματικές σχέσεις με τη Γερμανία; Συμμετείχαν στην μεταπολεμική οικονομική ανασυγκρότηση της χώρας, που έγινε κυρίως με τα αμερικανικά κεφάλαια του Σχεδίου Μάρσαλ;

Πολλοί απόγονοι συνεργατών δεν γνωρίζουν τίποτα για όλα αυτά. Είναι πάντα σημαντικό και πολλές φορές λυτρωτικό να μαθαίνεις την αλήθεια, όσο σκοτεινή και είναι αυτή

Έχει ενδιαφέρον να βλέπουμε την ιστορία μιας επιχείρησης. Πότε ιδρύεται, πότε μεγεθύνεται κτλ. Δηλαδή αν τυχόν αυτή η εταιρεία ιδρύθηκε ή μεγεθύνθηκε στα χρόνια της Κατοχής ή κάποιες εταιρείες που εμφανίζονται αμέσως μετά τη λήξη του πολέμου.

Είναι ενδιαφέρον να δούμε πως προέκυψαν αυτές οι επιχειρήσεις και μιλάμε για μεγάλες επιχειρήσεις, που μπορούν να υπάρχουν μέχρι τις μέρες μας.

-Σε μια από τις συνεντεύξεις σας, με αφορμή το βιβλίο είπατε ότι «η ιστορία γράφεται με ονόματα». Είχατε κάποια αντίδραση από κάποιον επίγονο απ’ όσους αναφέρεστε στο βιβλίο σας; Αισθάνθηκε κάποιος να σας πει τις σκέψεις του για κάποιον από τους προγόνους του;

Οι μοναδικές περιπτώσεις που είχα ήταν θετικές αντιδράσεις, δηλαδή από απογόνους ανθρώπων που είχαν συνεργασία με τους κατακτητές. Ήταν άνθρωποι που επικοινώνησαν μαζί μου για να με ευχαριστήσουν γιατί μέσα από το βιβλίο μου, μάθανε για τη δράση των προγόνων τους, πράγματα που δεν συζητιόντουσαν ούτε καν σε οικογενειακό επίπεδο.

Πολλοί απόγονοι συνεργατών δεν γνωρίζουν τίποτα για όλα αυτά. Είναι πάντα σημαντικό και πολλές φορές λυτρωτικό να μαθαίνεις την αλήθεια, όσο σκοτεινή και είναι αυτή. Δεν είχα καμμιά ενόχληση ή διαμαρτυρία.

-Κάτι τελευταίο. Σήμερα, κρίνοντας με βάση την εποχή καθώς δεν έχουμε κατακτητές,  μπορούμε να πούμε ότι υπάρχουν ανάμεσά μας δωσίλογοι;

Η έννοια του δωσίλογου ταυτίζεται, έτσι το έκανε η ελληνική κοινωνία, με αυτούς που συνεργάστηκαν με τον ξένο στρατιωτικό κατακτητή, οπότε η λέξη δωσίλογος και η έννοια δωσίλογου αφορά αυτό.

Εμείς δεν βρισκόμαστε υπό ξένη στρατιωτική κατοχή, συνεπώς δεν μπορούμε να μιλάμε για δωσίλογους.

Το ότι υπάρχουν άτομα και φορείς οι οποίοι εξυπηρετούν ξένα, οικονομικά κυρίως, συμφέροντα στη χώρα και βέβαια υπάρχουν. Είναι καλό να μην χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε το σήμερα, λέξεις και έννοιες που χρησιμοποιήθηκαν με πολύ συγκεκριμένη στόχευση για να περιγράψουν φαινόμενα του παρελθόντος. Άλλωστε, η ελληνική γλώσσα είναι πολύ πλούσια.

Αναφέρεται στις προκλήσεις, στις ευκαιρίες και στο πώς ο πολιτισμός μπορεί να λειτουργήσει ως πεδίο σύνδεσης, γνώσης και εξέλιξης.

Συνέντευξη

Χρόνης Διαμαντόπουλος

-Κύριε Πιέρρο, ποιο είναι το βασικό όραμα και η αποστολή του Ιδρύματος Τηνιακού Πολιτισμού;

Οι βασικοί σκοποί του Ιδρύματος Τηνιακού Πολιτισμού αναγράφονται στην καταστατική πράξη του. Είναι πολλοί και ουσιαστικοί. Πέρα από την φιλοξενία συνεδρίων και οργάνωση εκθέσεων, αποδίδω ιδιαίτερη σημασία στην προβολή σύγχρονων και παλαιότερων εικαστικών τάσεων, τη στήριξη νέων δημιουργών, την οργάνωση εκπαιδευτικών δράσεων.

Φυλάσσουμε και προβάλλουμε την παράδοση. Όμως μην αγνοούμε τις σύγχρονες πολιτιστικές εκφράσεις και δημιουργίες

Αλλά η έμφαση δεν πρέπει να δίνεται μόνο στους σκοπούς, αλλά κυρίως στη μέθοδο, στις προτεραιότητες, στο focus, στις συνεργασίες, σε ένα μόνιμο πάθος πολιτισμού, σε μια διαρκή αίσθηση του ρόλου του και των δυνατοτήτων του. Το motto  μας, «ο πολιτισμός είναι το πάθος μας».

-Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στη διατήρηση της παράδοσης και στην ανάγκη για σύγχρονη πολιτιστική έκφραση;

Προσπαθούμε. Η Τήνος έχει μια πολύ πλούσια πολιτιστική παράδοση. Στα εικαστικά και στη γλυπτική κυρίως (Γιαννούλης Χαλεπάς, Νικηφόρος και Νικόλαος Λύτρας, Νικόλαος Γύζης, Λάζαρος Σώχος, Γιάννης Γαΐτης, Λάζαρος Λαμέρας και πολλοί άλλοι). Αυτή την παράδοση τη φυλάσσουμε και την προβάλλουμε. Όμως μην αγνοούμε τις σύγχρονες πολιτιστικές εκφράσεις και δημιουργίες.

Ο πολιτισμός έχει συνέχεια. Και όπως έχει πει ο Jacques Lacarrière «η συνέχεια αυτή είναι η συνέχεια ενός λαού», είναι το ανεξάντλητο κοίτασμα που χαρακτηρίζει την πολιτιστική μας ιδιοπροσωπία.

Η εξοικείωσή τους (των νέων) με τις συλλογές του Ιδρύματος, η συμμετοχή τους στις δραστηριότητες του Ιδρύματος είναι καίριοι στόχοι

Αυτό το καλοκαίρι, δίπλα στη μόνιμη συλλογή έργων του Γιαννούλη  Χαλεπά, προβάλλεται μια συλλογή έργων του Τήνιου καλλιτέχνη Μπάμπη Ρετζεπόπουλου.

Θαυμάζεις τα έργα του και συνειδητοποιείς πόσο διαυγές και καθαρό ήταν και παραμένει το φως και το τοπίο της Τήνου.

-Με ποιους τρόπους προσεγγίζετε το νεανικό κοινό, ώστε να συμμετέχει ενεργά στον πολιτισμό του νησιού;

Είναι το μεγάλο ζητούμενο. Καταβάλλονται προσπάθειες, που όμως πρέπει να ενταθούν. Οφείλω να αναφέρω κάποιες πρόσφατες εκδηλώσεις, εκπαιδευτικές δράσεις, με τη μαζική συμμετοχή μαθητών, δημοτικών και γυμνασίων.

Η εξοικείωσή τους με τις συλλογές του Ιδρύματος, η συμμετοχή τους στις δραστηριότητες του Ιδρύματος είναι καίριοι στόχοι. Και το Ίδρυμα έχει πολλά να κερδίσει. Θα εμπλουτίσει τη φαντασία του, θα μας ωθήσει να αναλογιστούμε ποιες νέες πολιτιστικές δράσεις είναι απαραίτητες.

Οι σύλλογοι είναι βασικοί πυλώνες διατήρησης της πολιτιστικής μας παράδοσης, αλλά και αναντικατάστατη εστία συνάντησης ανθρώπων

Η συμμετοχή των νέων δεν μπορεί να εξαντλείται μόνο στη συμμετοχή στα πανηγύρια. Η σχέση νέων και Ιδρύματος δεν επιτρέπεται να εξελιχθεί σε μια σχέση απρόθυμη. Πρέπει να γίνει σχέση αμφίδρομης επικοινωνίας, σχέση διαδραστική.

Στα πλαίσια αυτά, η μουσική και ο θεσμός ΝΟΟΤΡΟΦΟΣ ΤΗΝΟΣ έχουν πολλά να προσφέρουν. Αρκεί να προχωρήσουμε με φαντασία, τόλμη και διάθεση εξωστρέφειας.  

-Πόσο ενεργή είναι η τοπική κοινωνία στις δράσεις του Ιδρύματος; Υπάρχουν ανταπόκριση ή εμπόδια;

Η συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας είναι σημαντική. Μπορεί όμως να γίνει ουσιαστικότερη. Είναι θέμα προσφοράς πρωτίστως και μεθόδου επικοινωνίας. Οφείλουμε να εφεύρουμε ακόμη καλύτερους τρόπους συνεργασίας με τοπικές οργανώσεις, συλλόγους, παντοειδείς φορείς τόσο από το νησί όσο κι εκτός Τήνου.

Μια εμβληματική πρωτοβουλία, στην οποία συμμετέχει και το Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού και που αποβλέπει να προωθήσει τους στόχους της “Strategy for the Rights of Persons with Disabilities 2021-2030”

Οι σύλλογοι είναι βασικοί πυλώνες διατήρησης της πολιτιστικής μας παράδοσης, αλλά και αναντικατάστατη εστία συνάντησης ανθρώπων. Και συνεπώς συμβάλλουν και στην επιθυμητή κοινωνικοποίηση. Σμιλεύουν ταυτότητες, αποκρυσταλλώνουν τρόπο ζωής, αναβιώνουν έθιμα κι εν τέλει δημιουργούν.

Και για να προφτάσω ενστάσεις: ο φολκλορισμός δεν είναι ποτέ εξοβελιστέος, όπως παρατήρησε ένας από τους κορυφαίους λαογράφους μας, ο Μιχάλης Μερακλής. Αντιθέτως, αποτελεί αναγκαιότητα, εφόσον οδηγεί στην παραγωγή πολιτισμού.

-Υπάρχουν συνεργασίες με άλλους φορείς, εντός ή εκτός Ελλάδας, που έχετε ξεχωρίσει;

Πρωτίστως, με φορείς και χορηγούς εντός Ελλάδας. Η συνεργασία με άλλα συνεδριακά κέντρα και μουσεία, εξ αντικειμένου, δρα πολλαπλασιαστικά. Εξάλλου, με αντίδοτο τον πολιτισμό, καλούμεθα να αντιμετωπίσουμε κοινά δυστοπικά φαινόμενα των καιρών.

Συνεπώς, οι κοινές δράσεις είναι επιβεβλημένες. Και οι κοινές δράσεις καταλήγουν σε κοινές και πιο αποτελεσματικές αντιστάσεις. Και βεβαίως, σε ανταλλαγές εμπειριών. Σε διάλογο, σε ανάπτυξη καινοτόμων δράσεων.

Η λειτουργία εκτός πρωτεύουσας δεν είναι αυτομάτως “handicap”. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσει πλεονέκτημα

Χαρακτηριστικό παράδειγμα συνεργατικής δράσης, τα λεγόμενα «Σημεία Συνάντησης». Δέκα μουσεία της Ελλάδας με την υποστήριξη του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση καλούνται να εστιάσουν σε ένα έργο της συλλογής τους για να ανακαλύψουμε τα χαρακτηριστικά του, να γνωρίσουμε την ιστορία του δημιουργού του και να συνθέσουμε συμμετοχικά τη δημιουργική περιγραφή του.

Κάθε δράση κοινού, διάρκειας 75 λεπτών στα σημεία συνάντησης, απευθύνεται ισότιμα σε ενήλικα άτομα με ή χωρίς αναπηρία, παρέχοντας διερμηνεία στην ελληνική, νοηματική γλώσσα και απτικά βοηθήματα.

Μια εμβληματική πρωτοβουλία, στην οποία συμμετέχει και το Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού και που αποβλέπει να προωθήσει τους στόχους της “Strategy for the Rights of Persons with Disabilities 2021-2030”. Πέραν όμως αυτών των συνεργασιών, φιλοδοξία μου είναι η αξιοποίηση ευρωπαϊκών προγραμμάτων, όπως το πρόγραμμα «Δημιουργική Ευρώπη». Και η ένταξη του Ιδρύματος σε ευρωπαϊκά δίκτυα συνεδριακών κέντρων και μουσειακών χώρων. Τι θα λέγατε π.χ. για μια πρωτοβουλία διασυνοριακή και περιφερειακή «Νησιωτική Ευρώπη: Νησίδες πολιτισμού και διαλόγου»;

–Ποια θεωρείτε τη μεγαλύτερη πρόκληση για έναν πολιτιστικό θεσμό που λειτουργεί εκτός πρωτεύουσας;

Η διαμόρφωση ενός διακριτού και ελκυστικού προφίλ. Εάν μου επιτρέπετε, η δημιουργία ενός μονοπωλιακού  ή ημι-μονοπωλιακού status. Αυτό όμως προϋποθέτει κι ένα σχετικό focus χωρίς να καταλήγει σε ασφυκτικά και μονοθεματικά πλαίσια.

Η Τήνος έχει αξιόλογα πολιτιστικά αποθέματα, ένα αξιόλογο πολιτιστικό DNA. Αυτό πρέπει να το προβάλλει και να το αξιοποιεί. Η λειτουργία εκτός πρωτεύουσας δεν είναι αυτομάτως “handicap”. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσει πλεονέκτημα.

Λόγου χάρη, η απόλαυση των δημιουργιών των μεγάλων Τηνίων γλυπτών και μαρμαρογλυπτών αποκτά άλλη διάσταση, όταν γίνεται μέσα και σε άμεση επαφή με το ζωντανό τηνιακό τοπίο/γλυπτό. Όταν είσαι σε επαφή με την «χειροποίητη καλλιτεχνική φλέβα».

Παράλληλα, και στο πλαίσιο της θεσμικής πρωτοβουλίας «ΝΟΟΤΡΟΦΟΣ Τήνος» προσκαλούνται διακεκριμένοι επιστήμονες κι αναλυτές προκειμένου να παρουσιάσουν τις απόψεις τους για θέματα επιστημονικού, κοινωνικού ή και ευρύτερου πολιτικού ενδιαφέροντος

Όλα αυτά όμως δε σημαίνουν εσωστρέφεια, δεν σημαίνουν αυτάρκεια. Αντίθετα, επιτάσσουν «το άνοιγμα των παραθύρων». Έναν «αέναο πολιτιστικό εξαερισμό».

Η έκθεση των έργων του Μπάμπη Ρετζεπόπουλου έδεσε θαυμάσια με την πολιτιστική παράδοση της Τήνου, τα χρώματα του νησιού, τους ξεραμένους κορμούς δέντρων, την κουλτούρα του παλιού και πεθαμένου υλικού. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι η έκθεση του σπουδαίου Σωτήρη Σόρογκα, που οργάνωσα πέρυσι στον «Ασπάλαθο», άφησε ίχνη ανεξίτηλα και ίχνη αρμονίας με την τηνιακή γη. 

–Η Τήνος έχει αποκτήσει ένα προφίλ «πολιτιστικού προορισμού». Πώς συμβάλλει σε αυτό το Ίδρυμα;

Με πολλαπλούς τρόπους. Διοργάνωση εκθέσεων, συνεδρίων, εκπαιδευτικών δράσεων, διαλέξεων κτλ. Υπενθυμίζω ότι πέραν των περιοδικών καλλιτεχνικών εκδηλώσεων, το Ίδρυμα φιλοξενεί μια εκπληκτική έκθεση – μόνιμη –  έργων του μεγάλου Γιαννούλη Χαλεπά. Στο Μέγαρο του Ιδρύματος Τηνιακού Πολιτισμού, στην αίθουσα Γιαννούλη Χαλεπά, εκτίθενται  23 γλυπτά, 15 γύψινα προπλάσματα, 3 πήλινα αγαλματάκια, 4 χάλκινα έργα, καθώς και 14 σχέδια με μολύβι.

Όλα κατανέμονται και στις τρεις περιόδους της καλλιτεχνικής του δημιουργίας. Παράλληλα, σε μόνιμη βάση φιλοξενούνται και άλλα έργα κυρίως Τηνίων καλλιτεχνών, όπως πίνακες του Νικηφόρου και Νικολάου Λύτρα  και του Νικολάου Γύζη. Στη μόνιμη έκθεση, προστέθηκε τελευταία κι ένα θαυμάσιο πορτρέτο του μεγάλου ζωγράφου, Κωνσταντίνου Γιαννακόπουλου, η “C YANNACO»”.

Το όραμά μου είναι για ένα Ίδρυμα εξωστρεφές, δυναμικό, ανοιχτό στα νέα καλλιτεχνικά ρεύματα, στενά συνδεδεμένο με την τοπική κοινωνία, απαλλαγμένο από στερεοτυπικές προσεγγίσεις

Παράλληλα, και στο πλαίσιο της θεσμικής πρωτοβουλίας «ΝΟΟΤΡΟΦΟΣ Τήνος» προσκαλούνται διακεκριμένοι επιστήμονες κι αναλυτές προκειμένου να παρουσιάσουν τις απόψεις τους για θέματα επιστημονικού, κοινωνικού ή και ευρύτερου πολιτικού ενδιαφέροντος.

Πέραν των μόνιμων εκθέσεων, οργανώνονται τακτικά περιοδικές εκθέσεις σημαντικών εικαστικών. Το καλοκαίρι του 2025, το Ίδρυμα φιλοξενεί οπως ανέφερα την έκθεση «Ιδέες και περιστατικά» με έργα του περίφημου Μπάμπη Ρετζεπόπουλου (έργα ζωγραφικά, ξυλογραφίες, χαρακτικά). Μια εξαιρετική έκθεση που αξίζει να επισκεφθείτε.

Ιδιαίτερη μνεία πρέπει επίσης να γίνει στις πολύμορφες, εκπαιδευτικές δράσεις του Ιδρύματος με στόχο την προσέγγιση μαθητών, δημοτικών και γυμνασίων. Το Ίδρυμα είναι και πρέπει να παραμείνει ένας ζωντανός οργανισμός «ευάερος και ευήλιος».

-Ποια είναι η δική σας προσωπική φιλοσοφία για τον ρόλο του πολιτισμού στις αποκεντρωμένες περιοχές της χώρας;

Οι εκδηλώσεις και οι καλλιτεχνικές φιλοδοξίες του Ιδρύματος αποφασίζονται από το διοικητικό του συμβούλιο. Η προσπάθεια είναι συλλογική. Και στο σημείο αυτό να ευχαριστήσω όλα τα μέλη του συμβουλίου όπως και το Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα της Ευαγγελίστριας για τις άοκνες προσπάθειές τους και την πίστη τους στους σκοπούς και τις δυνατότητες του Ιδρύματος.

Προσωπικά το όραμά μου είναι για ένα Ίδρυμα εξωστρεφές, δυναμικό, ανοιχτό στα νέα καλλιτεχνικά ρεύματα, στενά συνδεδεμένο με την τοπική κοινωνία, απαλλαγμένο από στερεοτυπικές προσεγγίσεις, έτοιμο να αναδείξει νέους δημιουργούς, ενταγμένο σε περιφερειακά και ευρωπαϊκά δίκτυα, συνοδοιπόρο σε κινήσεις και κινήματα, με έντονες καλλιτεχνικές και κοινωνικές ανησυχίες.

Φέτος το καλοκαίρι θα έχουμε μια σειρά διαλέξεων πάνω σε τρέχοντα και ενδιαφέροντα θέματα

Όχι μόνο χώρος εκθεσιακός, αλλά μάλλον hub πολιτιστικών αναζητήσεων, εργαστήριο ζωντανού προβληματισμού. Και με παρουσία σε όλες τις καλλιτεχνικές εκφάνσεις (μουσική, εικαστικά, διαλέξεις, δράσεις, θέατρο, κινηματογράφος, χορός κλπ κλπ).

Στις αποκεντρωμένες περιοχές της χώρας, παρόμοια ιδρύματα καλούνται να διαδραματίσουν ρόλο σε πολλαπλές αποστολές. Εν ολίγοις όχι μόνον καταθετήριο στείρο παράδοσης αλλά και επωαστήριο νέων καινοτόμων δράσεων.

-Τι νέο να περιμένουμε από το Ίδρυμα το προσεχές διάστημα; Υπάρχουν σχέδια που μπορείτε να μοιραστείτε;

Λεπτομέρειες δεν μπορώ να δώσω, αρκούμαι μόνο να πω ότι φέτος το καλοκαίρι θα έχουμε μια σειρά διαλέξεων πάνω σε τρέχοντα και ενδιαφέροντα θέματα.

Ετοιμάζουμε το καθιερωμένο “Tinos Jazz Festival” και άλλες εκπαιδευτικές δράσεις. Το 2026, θα έχει πολλές και ευχάριστες εκπλήξεις.

Θα ήθελα το Ίδρυμα να έχει εξελιχθεί σε ένα αδιαμφισβήτητο κέντρο του τηνιακού και κυκλαδικού πολιτισμού

Είμαστε σε επαφή με μεγάλους εικαστικούς. Συγχρόνως επεξεργαζόμαστε ένα νέο φιλόδοξο σχήμα που θα μας επιτρέψει να αναζωογονήσουμε το ετήσιο φεστιβάλ της Τήνου με φιλόδοξες εκδηλώσεις και αξιόπιστο προϋπολογισμό.

-Αν κοιτούσατε δέκα χρόνια μπροστά, πού θα θέλατε να βρίσκεται το Ίδρυμα και ο πολιτισμός της Τήνου γενικότερα;

Θα ήθελα το Ίδρυμα να έχει εξελιχθεί σε ένα αδιαμφισβήτητο κέντρο του τηνιακού και κυκλαδικού πολιτισμού. Με ποιότητα και αξιοπιστία. Ένας αναντικατάστατος κρίκος σε αυτό που εγώ αποκαλώ «τηνιακοί πολιτιστικοί περίπατοι» (Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού, Ευαγγελίστρια, Ουρσουλίνες, Μουσείο Τσόκλη, Μουσείο Μαρμάρου, Λαογραφικό Μουσείο κλπ.).

Ένα είδος πολιτιστικού πάρκου, με πολλές πρωτότυπες εκδηλώσεις και όχι μόνο. Το ίδρυμα, επίσης, θα μπορούσε να φιλοξενήσει έναν θεσμό, π.χ. ένα ετήσιο φόρουμ για τον πολιτισμό, τις σύγχρονες τεχνολογίες, τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Που θα προσελκύει προσωπικότητες επιπέδου. Θα μου πείτε ότι είναι φιλόδοξο εγχείρημα. Δεν διαφωνώ, αλλά, όπως έχει πει και ο Goethe «φιλοδοξία και αγάπη είναι τα φτερά των σπουδαίων έργων».